क्अ इ,२४२।१०-२४४।७ रो इइ,१४४-१५० आकृत्यभिधानात् वा एकम् विभक्तौ वाजप्यायनः । आकृत्यभिधानात् वा एकम् शब्दम् विभक्तौ वाजप्यायनः आचार्यः न्याय्यम् मन्यते : एका आकृतिः सा च अभिधीयते इति । कथम् पुनः ज्ञायते एका आकृतिः सा च अभिधीयते इति । प्रख्याविशेषात् । न हि गौः इति उक्ते विशेषः प्रख्यायते शुक्ला नीला कपिला कपोतिका इति । यदि अपि तावत् प्रख्याविशेषात् ज्ञायते एका आकृतिः इति कुतः तु एतत् सा अभिधीयते इति । अव्यपवर्गगतेः च । अव्यपवर्गगतेः च मन्यामहे आकृतिः अभिधीयते इति । न हि गौः इति उक्ते व्यपवर्गः गम्यते शुक्ला नीला कपिला कपोतिका इति । ज्ञायते च एकोपदिष्टम् । ज्ञायते खलु अपि एकोपदिष्टम् । गौः अस्य कदा चित् उपदिष्टः भवति । सः तम् अन्यस्मिन् देशे अन्यस्मिन् काले अन्यस्याम् च वयोवस्थायाम् दृष्ट्वा जानाति अयम् गौः इति । कः पुनः अस्य विशेषः प्रख्याविशेषात् इति अतः । तस्य एव उपोद्बलकम् एतत् : प्रख्याविशेषात् ज्ञायते च एकोपदिष्टम् इति । धर्मशास्त्रम् च तथा । एवम् च कृत्वा धर्मशास्त्रम् प्रवृत्तम् : ब्राह्मणः न हन्तव्यः । सुरा न पेया इति । ब्राह्मणमात्रम् न हन्यते सुरामात्रम् च न पीयते । यदि द्रव्यम् पदार्थः स्यात् एकम् ब्राह्मणम् अहत्वा एकाम् च सुराम् अपीत्वा अन्यत्र कामचारः स्यात् । कः पुनः अस्य विशेषः अव्यपवर्गगतेः च इति अतः । तस्य एव उपोद्बलकम् एतत् : अव्यपवर्गगतेः च धर्मशास्त्रम् च तथा इति । अस्ति च एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् । अस्ति खलु अपि एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते । किम् । आदित्यः । तद् यथा एकः आदित्यः अनेकाधिकरणस्थः युगपत् उपलभ्यते । विषमः उपन्यासः । न एकः द्रष्टा आदित्यम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभते । एवम् तर्हि इतीन्द्रवत् विषयः । तत् यथा एकः इन्द्रः अनेकस्मिन् क्रतुशते आहूतः युगपत् सर्वत्र भवति एवम् आकृतिः अपि युगपत् सर्वत्र भविष्यति । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् उपलभ्यते इति। न एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपत् इति चेत् तथा एकशेषे । यः हि मन्यते न एकम् अनेकाधिकरणस्थम् युगपद् उपलभ्यते इति एकशेषे तस्य दोषः स्यात् । एकशेषे अपि न एकः वृक्षशब्दः अनेकम् अर्थम् युगपत् अभिदधीत । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् आकृतिः अभिधीयते इति । द्रव्याभिधाने हि आकृत्यसम्प्रत्ययः । द्रव्याभिधाने सति आकृतेः असम्प्रत्ययः स्यात् । तत्र कः दोषः । तत्र असर्वद्रव्यगतिः । तत्र असर्वद्रव्यगतिः प्राप्नोति । असर्वद्रव्यगतौ कः दोषः । गौः अनुबन्ध्यः अजः अग्नीषोमीयः इति : एकः शास्त्रोक्तम् कुर्वीत अपरः अशास्त्रोक्तम् । अशास्त्रोक्ते च क्रियमाणे विगुणम् कर्म भवति । विगुणे च कर्मणि फलानवाप्तिः । ननु च यस्य अपि आकृतिः पदार्थः तस्य अपि यदि अनवयवेन चोद्यते न च अनुबध्यते विगुणम् कर्म भवति । विगुणे च कर्मणि फलानवाप्तिः । एका आकृतिः इति च प्रतिज्ञा हीयेत । यत् च अस्य पक्षस्य उपादाने प्रयोजनम् एकशेषः न वक्तव्यः इति सः च इदानीम् वक्तव्यः भवति । एवम् तर्हि अनवयवेन चोद्यते प्रत्येकम् च परिसमाप्यते यथा आदित्यः । ननु च यस्य अपि द्रव्यम् पदार्थः तस्य अपि अनवयवेन चोद्यते प्रत्येकम् च परिसमाप्यते । एकशेषः त्वया वक्तव्यः । त्वया अपि तर्हि द्विवचनबहुवचनानि साध्यानि । चोदनायाम् च एकस्य उपाधिवृत्तेः । चोदनायाम् च एकस्य उपाधिवृत्तेः मन्यामहे आकृतिः अभिधीयते इति । आग्नेयम् अष्टाकपालम् निर्वपेत् : एकम् निरुप्य द्वितीयस् तृतीयः च निरुप्यते । यदि च द्रव्यम् पदार्थः स्यात् एकम् निरुप्य द्वितीयस्य तृतीयस्य च निर्वपणम् न प्रकल्पेत । कः पुनः एतयोः जातिचोदनयोः विशेषः । एका निर्वृत्तेन अपरा निर्वर्त्येन ।
KA I,242.10-244.7 Ro II,144-150 ākṛtyabhidhānāt vā ekam vibhaktau vājapyāyanaḥ . ākṛtyabhidhānāt vā ekam śabdam vibhaktau vājapyāyanaḥ ācāryaḥ nyāyyam manyate : ekā ākṛtiḥ sā ca abhidhīyate iti . katham punaḥ jñāyate ekā ākṛtiḥ sā ca abhidhīyate iti . prakhyāviśeṣāt . na hi gauḥ iti ukte viśeṣaḥ prakhyāyate śuklā nīlā kapilā kapotikā iti . yadi api tāvat prakhyāviśeṣāt jñāyate ekā ākṛtiḥ iti kutaḥ tu etat sā abhidhīyate iti . avyapavargagateḥ ca . avyapavargagateḥ ca manyāmahe ākṛtiḥ abhidhīyate iti . na hi gauḥ iti ukte vyapavargaḥ gamyate śuklā nīlā kapilā kapotikā iti . jñāyate ca ekopadiṣṭam . jñāyate khalu api ekopadiṣṭam . gauḥ asya kadā cit upadiṣṭaḥ bhavati . saḥ tam anyasmin deśe anyasmin kāle anyasyām ca vayovasthāyām dṛṣṭvā jānāti ayam gauḥ iti . kaḥ punaḥ asya viśeṣaḥ prakhyāviśeṣāt iti ataḥ . tasya eva upodbalakam etat : prakhyāviśeṣāt jñāyate ca ekopadiṣṭam iti . dharmaśāstram ca tathā . evam ca kṛtvā dharmaśāstram pravṛttam : brāhmaṇaḥ na hantavyaḥ . surā na peyā iti . brāhmaṇamātram na hanyate surāmātram ca na pīyate . yadi dravyam padārthaḥ syāt ekam brāhmaṇam ahatvā ekām ca surām apītvā anyatra kāmacāraḥ syāt . kaḥ punaḥ asya viśeṣaḥ avyapavargagateḥ ca iti ataḥ . tasya eva upodbalakam etat : avyapavargagateḥ ca dharmaśāstram ca tathā iti . asti ca ekam anekādhikaraṇastham yugapat . asti khalu api ekam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhyate . kim . ādityaḥ . tad yathā ekaḥ ādityaḥ anekādhikaraṇasthaḥ yugapat upalabhyate . viṣamaḥ upanyāsaḥ . na ekaḥ draṣṭā ādityam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhate . evam tarhi itīndravat viṣayaḥ . tat yathā ekaḥ indraḥ anekasmin kratuśate āhūtaḥ yugapat sarvatra bhavati evam ākṛtiḥ api yugapat sarvatra bhaviṣyati . avaśyam ca etat evam vijñeyam ekam anekādhikaraṇastham yugapat upalabhyate iti. na ekam anekādhikaraṇastham yugapat iti cet tathā ekaśeṣe . yaḥ hi manyate na ekam anekādhikaraṇastham yugapad upalabhyate iti ekaśeṣe tasya doṣaḥ syāt . ekaśeṣe api na ekaḥ vṛkṣaśabdaḥ anekam artham yugapat abhidadhīta . avaśyam ca etat evam vijñeyam ākṛtiḥ abhidhīyate iti . dravyābhidhāne hi ākṛtyasampratyayaḥ . dravyābhidhāne sati ākṛteḥ asampratyayaḥ syāt . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra asarvadravyagatiḥ . tatra asarvadravyagatiḥ prāpnoti . asarvadravyagatau kaḥ doṣaḥ . gauḥ anubandhyaḥ ajaḥ agnīṣomīyaḥ iti : ekaḥ śāstroktam kurvīta aparaḥ aśāstroktam . aśāstrokte ca kriyamāṇe viguṇam karma bhavati . viguṇe ca karmaṇi phalānavāptiḥ . nanu ca yasya api ākṛtiḥ padārthaḥ tasya api yadi anavayavena codyate na ca anubadhyate viguṇam karma bhavati . viguṇe ca karmaṇi phalānavāptiḥ . ekā ākṛtiḥ iti ca pratijñā hīyeta . yat ca asya pakṣasya upādāne prayojanam ekaśeṣaḥ na vaktavyaḥ iti saḥ ca idānīm vaktavyaḥ bhavati . evam tarhi anavayavena codyate pratyekam ca parisamāpyate yathā ādityaḥ . nanu ca yasya api dravyam padārthaḥ tasya api anavayavena codyate pratyekam ca parisamāpyate . ekaśeṣaḥ tvayā vaktavyaḥ . tvayā api tarhi dvivacanabahuvacanāni sādhyāni . codanāyām ca ekasya upādhivṛtteḥ . codanāyām ca ekasya upādhivṛtteḥ manyāmahe ākṛtiḥ abhidhīyate iti . āgneyam aṣṭākapālam nirvapet : ekam nirupya dvitīyas tṛtīyaḥ ca nirupyate . yadi ca dravyam padārthaḥ syāt ekam nirupya dvitīyasya tṛtīyasya ca nirvapaṇam na prakalpeta . kaḥ punaḥ etayoḥ jāticodanayoḥ viśeṣaḥ . ekā nirvṛttena aparā nirvartyena .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.