Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.2.68

क्अ इ,२४८।१२-१८ रो इइ,१६२ किमर्थम् इदम् उच्यते न पुमान् स्त्रिया इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति उच्यते । न च अत्र तल्लक्षणः एव विशेषः । तल्लक्षणः एव विशेषः यत् समानायाम् आकृतौ शब्दभेदः । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् इमम् योगम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः : यत्र ऊर्ध्वम् प्रकृतेः तल्लक्षणः एव विशेषः तत्र एकशेषः भवति इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । हंसः च वरटा च , कच्छपः च डुली च , र्श्यः च रोहित् च इति अत्र एकशेषः न भवति । पूर्वयोः योगयोः भूयान् परिहारः । यावत् ब्रूयात् गोत्रम् यूना इति तावत् वृद्धः यूना इति । पूर्वसूत्रे गोत्रस्य वृद्धम् इति सञ्ज्ञा क्रियते ।

KA I,248.12-18 Ro II,162 kimartham idam ucyate na pumān striyā iti eva siddham . na sidhyati . tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti ucyate . na ca atra tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ . tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ yat samānāyām ākṛtau śabdabhedaḥ . evam tarhi siddhe sati yat imam yogam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ : yatra ūrdhvam prakṛteḥ tallakṣaṇaḥ eva viśeṣaḥ tatra ekaśeṣaḥ bhavati iti . kim etasya jñāpane prayojanam . haṃsaḥ ca varaṭā ca , kacchapaḥ ca ḍulī ca , rśyaḥ ca rohit ca iti atra ekaśeṣaḥ na bhavati . pūrvayoḥ yogayoḥ bhūyān parihāraḥ . yāvat brūyāt gotram yūnā iti tāvat vṛddhaḥ yūnā iti . pūrvasūtre gotrasya vṛddham iti sañjñā kriyate .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२४८।१९-२४९।२० रो इइ,१६३-१६५ असरूपाणाम् युवस्थविरस्त्रीपुंसानाम् विशेषस्य अविवक्षितत्वात् सामान्यस्य च विवक्षितत्वात् सिद्धम् । असरूपाणाम् युवस्थविरस्त्रीपुंसानाम् विशेषः च अविवक्षितः सामान्यम् च विवक्षितम् । विशेषस्य अविवक्षितत्वात् सामान्यस्य च विवक्षितत्वात् सरूपाणाम् एकशेषः एकविभक्तौ इति एव सिद्धम् । पुमान् स्त्रिया इह कस्मात् न भवति : ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सः च इति । ब्राह्मणवत्साब्राह्मणीवत्सयोः विभक्तिपरस्य विशेषवाचकत्वात् अनेकशेषः । ब्राह्मणवत्साब्राह्मणीवत्सयोः लिङ्गस्य विभक्तिपरस्य विशेषवाचकत्वात् एकशेषः न भविष्यति । यत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् तत्र एकशेषः भवति । न अत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् । यदि तर्हि यत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् तत्र एकशेषः भवति इह न प्राप्नोति : कारकः च कारिका च कारकौ । न हि अत्र लिङ्गम् विभक्तिपरम् एव विशेषवाचकम् । कथम् पुनः इदम् विज्ञायते : शब्दः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति आहोस्वित् अर्थः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति । किम् च अतः । यदि विज्ञायते शब्दः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति सिद्धम् कारकः च कारिका च कारकौ । इदम् तु न सिध्यति : गोमान् च गोमती च गोमन्तौ । अथ विज्ञायते अर्थः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति सिद्धम् गोमान् च गोमती च गोमन्तौ । इदम् तु न सिध्यति : कारकः च कारिका च कारकौ । उभयथा अपि पटुः च पट्वी च पटू* इति एतत् न सिध्यति । एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते शब्दः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति न अपि अर्थः या स्त्री तल्लक्षणः चेत् एव विशेषः इति । कथम् तर्हि । शब्दार्थौ या स्त्री तत्सद्भावेन च तल्लक्षणः विशेषः आश्रीयते । एवम् च कृत्वा इह अपि प्राप्तिः : ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सः च इति । एवम् तर्हि इदम् इह व्यपदेश्यम् सत् आचार्यः न व्यपदिशति । किम् । तत् इति अनुवर्तते । तत् इति अनेन प्रकृतौ स्त्रीपुंसौ प्रतिनिर्दिश्येते । कौ च प्रकृतौ । प्रधाने । प्रधानम् या शब्दस्त्री प्रधानम् या अर्थस्त्री इति ।

KA I,248.19-249.20 Ro II,163-165 asarūpāṇām yuvasthavirastrīpuṃsānām viśeṣasya avivakṣitatvāt sāmānyasya ca vivakṣitatvāt siddham . asarūpāṇām yuvasthavirastrīpuṃsānām viśeṣaḥ ca avivakṣitaḥ sāmānyam ca vivakṣitam . viśeṣasya avivakṣitatvāt sāmānyasya ca vivakṣitatvāt sarūpāṇām ekaśeṣaḥ ekavibhaktau iti eva siddham . pumān striyā iha kasmāt na bhavati : brāhmaṇavatsā ca brāhmaṇīvatsaḥ ca iti . brāhmaṇavatsābrāhmaṇīvatsayoḥ vibhaktiparasya viśeṣavācakatvāt anekaśeṣaḥ . brāhmaṇavatsābrāhmaṇīvatsayoḥ liṅgasya vibhaktiparasya viśeṣavācakatvāt ekaśeṣaḥ na bhaviṣyati . yatra liṅgam vibhaktiparam eva viśeṣavācakam tatra ekaśeṣaḥ bhavati . na atra liṅgam vibhaktiparam eva viśeṣavācakam . yadi tarhi yatra liṅgam vibhaktiparam eva viśeṣavācakam tatra ekaśeṣaḥ bhavati iha na prāpnoti : kārakaḥ ca kārikā ca kārakau . na hi atra liṅgam vibhaktiparam eva viśeṣavācakam . katham punaḥ idam vijñāyate : śabdaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti āhosvit arthaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti . kim ca ataḥ . yadi vijñāyate śabdaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti siddham kārakaḥ ca kārikā ca kārakau . idam tu na sidhyati : gomān ca gomatī ca gomantau . atha vijñāyate arthaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti siddham gomān ca gomatī ca gomantau . idam tu na sidhyati : kārakaḥ ca kārikā ca kārakau . ubhayathā api paṭuḥ ca paṭvī ca paṭū* iti etat na sidhyati . evam tarhi na evam vijñāyate śabdaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti na api arthaḥ yā strī tallakṣaṇaḥ cet eva viśeṣaḥ iti . katham tarhi . śabdārthau yā strī tatsadbhāvena ca tallakṣaṇaḥ viśeṣaḥ āśrīyate . evam ca kṛtvā iha api prāptiḥ : brāhmaṇavatsā ca brāhmaṇīvatsaḥ ca iti . evam tarhi idam iha vyapadeśyam sat ācāryaḥ na vyapadiśati . kim . tat iti anuvartate . tat iti anena prakṛtau strīpuṃsau pratinirdiśyete . kau ca prakṛtau . pradhāne . pradhānam yā śabdastrī pradhānam yā arthastrī iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२५०।१३-२५१।७ रो इइ,१६८-१६९ किमर्थम् इदम् उच्यते न पुमान् स्त्रिया इति एव सिद्धम् । भ्रातृपुत्रपितृश्वशुराणाम् कारणात् द्रव्ये शब्दनिवेशः । भ्रातृपुत्रपितृश्वशुराणाम् कारणात् द्रव्ये शब्दनिवेशः भवति । भ्रातृपुत्रपितृश्वशुराणाम् कारणाद् द्रव्ये शब्दनिवेशः इति चेत् तुल्यकारणत्वात् सिद्धम् । यदि तावत् बिभर्ति इति भ्राता स्वसरि अपि एतत् भवति । तथा यदि पुनाति प्रीणाति इति वा पुत्रः दुहितरि अपि एतत् भवति । तथा यदि पाति पालयति इति वा पिता मातरि अपि एतत् भवति । तथा यदि आशु आप्तव्यः श्वशुरः श्वश्र्वाम् अपि एतत् भवति । दर्शनम् वै हेतुः । न हि स्वसरि भ्रातृशब्दः दृश्यते । दर्शनम् हेतुः इति चेत् तुल्यम् । दर्शनम् हेतुः इति चेत् तुल्यम् एतत् भवति । स्वसरि अपि भ्रातृशब्दः दृश्यताम् । तुल्यम् हि कारणम् । न वै एषः लोके सम्प्रत्ययः । न हि लोके भ्राता आनीयताम् इति उक्ते स्वसा आनीयते । तद्विषयम् च । तद्विषयम् च एतत् द्रष्टव्यम् भवति : स्वसरि भ्रातृत्वम् । किंविषयम् । एकशेषविषयम् । युक्तम् पुनः यत् नियतविषयाः शब्दाः स्युः । बाढम् युक्तम् । अन्यत्र अपि तद्विषयदर्शनात् । अन्यत्र अपि तद्विषयाः शब्दाः दृश्यन्ते । तत् यथा : समाने रक्ते वर्णे गौः लोहितः इति भवति अश्वः शोणः इति । समाने च काले वर्णे गौः कृष्णः इति भवति अश्वः हेमः इति । समाने च शुक्ले वर्णे गौः श्वेतः इति भवति अश्वः कर्कः इति ।

KA I,250.13-251.7 Ro II,168-169 kimartham idam ucyate na pumān striyā iti eva siddham . bhrātṛputrapitṛśvaśurāṇām kāraṇāt dravye śabdaniveśaḥ . bhrātṛputrapitṛśvaśurāṇām kāraṇāt dravye śabdaniveśaḥ bhavati . bhrātṛputrapitṛśvaśurāṇām kāraṇād dravye śabdaniveśaḥ iti cet tulyakāraṇatvāt siddham . yadi tāvat bibharti iti bhrātā svasari api etat bhavati . tathā yadi punāti prīṇāti iti vā putraḥ duhitari api etat bhavati . tathā yadi pāti pālayati iti vā pitā mātari api etat bhavati . tathā yadi āśu āptavyaḥ śvaśuraḥ śvaśrvām api etat bhavati . darśanam vai hetuḥ . na hi svasari bhrātṛśabdaḥ dṛśyate . darśanam hetuḥ iti cet tulyam . darśanam hetuḥ iti cet tulyam etat bhavati . svasari api bhrātṛśabdaḥ dṛśyatām . tulyam hi kāraṇam . na vai eṣaḥ loke sampratyayaḥ . na hi loke bhrātā ānīyatām iti ukte svasā ānīyate . tadviṣayam ca . tadviṣayam ca etat draṣṭavyam bhavati : svasari bhrātṛtvam . kiṃviṣayam . ekaśeṣaviṣayam . yuktam punaḥ yat niyataviṣayāḥ śabdāḥ syuḥ . bāḍham yuktam . anyatra api tadviṣayadarśanāt . anyatra api tadviṣayāḥ śabdāḥ dṛśyante . tat yathā : samāne rakte varṇe gauḥ lohitaḥ iti bhavati aśvaḥ śoṇaḥ iti . samāne ca kāle varṇe gauḥ kṛṣṇaḥ iti bhavati aśvaḥ hemaḥ iti . samāne ca śukle varṇe gauḥ śvetaḥ iti bhavati aśvaḥ karkaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.