क्अ इ,२५४।१३-२५६।१७ रो इइ,१७९-१८५ यदि पुनः क्रियावचनः धातुः इति एतत् लक्षणम् क्रियेत । का पुनः क्रिया । ईहा । का पुनः ईहा । चेष्टा । का पुनः चेष्टा । व्यापारः । सर्वथा भवान् शब्देन एव शब्दान् आचष्टे । न किम् चिद् अर्थजातम् निदर्शयति : एवञ्जातीयिका क्रिया इति । क्रिया नाम इयम् अत्यन्तापरिदृष्टा । अशक्या क्रिया पिण्डीभूता निदर्शयितुम् यथा गर्भः निर्लुठितः । सा असौ अनुमानगम्या । कः असौ अनुमानः । इह सर्वेषु साधनेषु सन्निहितेषु कदा चित् पचति इति एतत् भवति कदाचित् न भवति । यस्मिन् साधने सन्निहिते पचति इति एतत् भवति सा नूनम् क्रिया । अथ वा यया देवदत्तः इह भूत्वा पाटलिपुत्रे भवति सा नूनम् क्रिया । कथम् पुनः ज्ञायते क्रियावचनाः पचादयः इति । यत् एषाम् करोतिना सामानाधिकरण्यम् : किम् करोति । पचति । किम् करिष्यति । पक्ष्यति । किम् अकार्षीत् । अपाक्षीत् इति । तत्र क्रियावचने उपसर्गप्रत्ययप्रतिषेधः । क्रियावचने धातौ उपसर्गप्रत्यययोः प्रतिषेधः वक्तव्यः । पचति प्रपचति । किम् पुनः कारणम् प्राप्नोति । सङ्घातेन अर्थगतेः । सङ्घातेन हि अर्थः गम्यते सप्रकृतिकेन सप्रत्ययकेन सोपसर्गेण च । अस्तिभवतिविद्यतीनाम् धातुत्वम् । अस्तिभवतिविद्यतीनाम् धातुसञ्ज्ञा वक्तव्या । यथा हि भवता करोतिना पचादीनाम् सामानाधिकरण्यम् निदर्शितम् न तथा अस्त्यादीनाम् निदर्श्यते । न हि भवति किम् करोति अस्ति इति । प्रत्ययार्थस्य अव्यतिरेकात् प्रकृत्यन्तरेषु । प्रत्ययार्थस्य अव्यतिरेकात् प्रकृत्यन्तरेषु मन्यामहे धातुः एव क्रियाम् आह इति । पचति पठति : प्रकृत्यर्थः अन्यः च अन्यः च । प्रत्ययार्थः सः एव । धातोः च अर्थाभेदात् प्रत्ययान्तरेषु । धातोः च अर्थाभेदात् प्रत्ययान्तरेषु मन्यामहे धातुः एव क्रियाम् आह इति । पक्ता पचनम् पाकः इति : प्रत्ययार्थः अन्यः च अन्यः च भवति । प्रकृत्यर्थः सः एव। कथम् पुनः ज्ञायते अयम् प्रकृत्यर्थः अयम् प्रत्ययार्थः इति । सिद्धम् तु अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । अन्वयात् व्यतिरेकात् च । कः असौ अन्वयः व्यतिरेकः वा । इह पचति इति उक्ते कः चित् शब्दः श्रूयते : पच्शब्दः चकारान्तः अतिशब्दः च प्रत्ययः । अर्थः अपि कः चित् गम्यते : विक्लित्तिः कर्तृत्वम् एकत्वम् च । पठति इति उक्ते कः चित् शब्दः हीयते कः चित् उपजायते कः चित् अन्वयी : पच्शब्दः हीयते पठ्शब्दः उपजायते अतिशब्दः अन्वयी । अर्थः अपि कः चित् हीयते कः चित् उपजायते कः चित् अन्वयी : विक्लित्तिः हीयते पठिक्रिया उपजायते कर्तृत्वम् च एकत्वम् च अन्वयी । ते मन्यामहे : यः शब्दः हीयते तस्य असौ अर्थः यः अर्थः हीयते । यः शब्दः उपजायते तस्य असौ अर्थः यः अर्थः उपजायते । यः शब्दः अन्वयी तस्य असौ अर्थः यः अर्थः अन्वयी । विषमः उपन्यासः । बहवः हि शब्दाः एकार्थाः भवन्ति । तत् यथा : इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरन्दरः , कन्दुः कोष्ठः कुशूलः इति । एकः च शब्दः बह्वर्थः । तत् यथा : अक्षाः पादाः माषाः इति । अतः किम् न साधीयः अर्थवत्ता सिद्धा भवति । न अपि ब्रूमः अर्थवत्ता न सिध्यति इति ।वर्णिता अर्थवत्ता अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् एव । तत्र कुतः एतत् : अयम् प्रकृत्यर्थः अयम् प्रत्ययार्थः इति न पुनः प्रकृतिः एव उभौ अर्थौ ब्रूयात् प्रत्ययः एव वा । सामान्यशब्दाः एते एवम् स्युः । सामान्यशब्दाः च न अन्तरेण प्रकरणम् विशेषम् वा विशेषेषु अवतिष्ठन्ते । यतः तु खलु नियोगतः पचति इति उक्ते स्वभावतः कस्मिन् चित् विशेषे पचतिशब्दः वर्तते अतः मन्यामहे न इमे सामान्यशब्दाः इति । न चेत् सामान्यशब्दाः प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते प्रत्ययः प्रत्ययार्थे । क्रियाविशेषकः उपसर्गः । पचति इति क्रिया गम्यते । ताम् प्रः विशिनष्टि । यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् यत्र धातुः उपसर्गम् व्यभिचरति यत्र न खलु तम् व्यभिचरति तत्र कथम् : अध्येति , अधीते इति । यदि अपि अत्र धातुः उपसर्गम् न व्यभिचरति उपसर्गः तु धातुम् व्यभिचरति । ते मन्यामहे : यः एव अस्य अधेः अन्यत्र अर्थः स इह अपि इति । कः पुनः अन्यत्र अधेः अर्थः । अधिः उपरिभावे वर्तते । इह तर्हि व्यक्तम् अर्थान्तरम् गम्यते : तिष्ठति प्रतिष्ठते इति । तिष्ठति इति व्रजिक्रियायाः निवृत्तिः प्रतिष्ठते इति व्रजिक्रिया गम्यते । ते मन्यामहे उपसर्गकृतम् एतत् येन अत्र व्रजिक्रिया गम्यते । प्रः अयम् दृष्टापचारः आदिकर्मणि वर्तते । न च इदम् न अस्ति बह्वर्थाः अपि धातवः भवन्ति इति । तत् यथा :
KA I,254.13-256.17 Ro II,179-185 yadi punaḥ kriyāvacanaḥ dhātuḥ iti etat lakṣaṇam kriyeta . kā punaḥ kriyā . īhā . kā punaḥ īhā . ceṣṭā . kā punaḥ ceṣṭā . vyāpāraḥ . sarvathā bhavān śabdena eva śabdān ācaṣṭe . na kim cid arthajātam nidarśayati : evañjātīyikā kriyā iti . kriyā nāma iyam atyantāparidṛṣṭā . aśakyā kriyā piṇḍībhūtā nidarśayitum yathā garbhaḥ nirluṭhitaḥ . sā asau anumānagamyā . kaḥ asau anumānaḥ . iha sarveṣu sādhaneṣu sannihiteṣu kadā cit pacati iti etat bhavati kadācit na bhavati . yasmin sādhane sannihite pacati iti etat bhavati sā nūnam kriyā . atha vā yayā devadattaḥ iha bhūtvā pāṭaliputre bhavati sā nūnam kriyā . katham punaḥ jñāyate kriyāvacanāḥ pacādayaḥ iti . yat eṣām karotinā sāmānādhikaraṇyam : kim karoti . pacati . kim kariṣyati . pakṣyati . kim akārṣīt . apākṣīt iti . tatra kriyāvacane upasargapratyayapratiṣedhaḥ . kriyāvacane dhātau upasargapratyayayoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pacati prapacati . kim punaḥ kāraṇam prāpnoti . saṅghātena arthagateḥ . saṅghātena hi arthaḥ gamyate saprakṛtikena sapratyayakena sopasargeṇa ca . astibhavatividyatīnām dhātutvam . astibhavatividyatīnām dhātusañjñā vaktavyā . yathā hi bhavatā karotinā pacādīnām sāmānādhikaraṇyam nidarśitam na tathā astyādīnām nidarśyate . na hi bhavati kim karoti asti iti . pratyayārthasya avyatirekāt prakṛtyantareṣu . pratyayārthasya avyatirekāt prakṛtyantareṣu manyāmahe dhātuḥ eva kriyām āha iti . pacati paṭhati : prakṛtyarthaḥ anyaḥ ca anyaḥ ca . pratyayārthaḥ saḥ eva . dhātoḥ ca arthābhedāt pratyayāntareṣu . dhātoḥ ca arthābhedāt pratyayāntareṣu manyāmahe dhātuḥ eva kriyām āha iti . paktā pacanam pākaḥ iti : pratyayārthaḥ anyaḥ ca anyaḥ ca bhavati . prakṛtyarthaḥ saḥ eva. katham punaḥ jñāyate ayam prakṛtyarthaḥ ayam pratyayārthaḥ iti . siddham tu anvayavyatirekābhyām . anvayāt vyatirekāt ca . kaḥ asau anvayaḥ vyatirekaḥ vā . iha pacati iti ukte kaḥ cit śabdaḥ śrūyate : pacśabdaḥ cakārāntaḥ atiśabdaḥ ca pratyayaḥ . arthaḥ api kaḥ cit gamyate : viklittiḥ kartṛtvam ekatvam ca . paṭhati iti ukte kaḥ cit śabdaḥ hīyate kaḥ cit upajāyate kaḥ cit anvayī : pacśabdaḥ hīyate paṭhśabdaḥ upajāyate atiśabdaḥ anvayī . arthaḥ api kaḥ cit hīyate kaḥ cit upajāyate kaḥ cit anvayī : viklittiḥ hīyate paṭhikriyā upajāyate kartṛtvam ca ekatvam ca anvayī . te manyāmahe : yaḥ śabdaḥ hīyate tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ hīyate . yaḥ śabdaḥ upajāyate tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ upajāyate . yaḥ śabdaḥ anvayī tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ anvayī . viṣamaḥ upanyāsaḥ . bahavaḥ hi śabdāḥ ekārthāḥ bhavanti . tat yathā : indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ , kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūlaḥ iti . ekaḥ ca śabdaḥ bahvarthaḥ . tat yathā : akṣāḥ pādāḥ māṣāḥ iti . ataḥ kim na sādhīyaḥ arthavattā siddhā bhavati . na api brūmaḥ arthavattā na sidhyati iti .varṇitā arthavattā anvayavyatirekābhyām eva . tatra kutaḥ etat : ayam prakṛtyarthaḥ ayam pratyayārthaḥ iti na punaḥ prakṛtiḥ eva ubhau arthau brūyāt pratyayaḥ eva vā . sāmānyaśabdāḥ ete evam syuḥ . sāmānyaśabdāḥ ca na antareṇa prakaraṇam viśeṣam vā viśeṣeṣu avatiṣṭhante . yataḥ tu khalu niyogataḥ pacati iti ukte svabhāvataḥ kasmin cit viśeṣe pacatiśabdaḥ vartate ataḥ manyāmahe na ime sāmānyaśabdāḥ iti . na cet sāmānyaśabdāḥ prakṛtiḥ prakṛtyarthe vartate pratyayaḥ pratyayārthe . kriyāviśeṣakaḥ upasargaḥ . pacati iti kriyā gamyate . tām praḥ viśinaṣṭi . yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra dhātuḥ upasargam vyabhicarati yatra na khalu tam vyabhicarati tatra katham : adhyeti , adhīte iti . yadi api atra dhātuḥ upasargam na vyabhicarati upasargaḥ tu dhātum vyabhicarati . te manyāmahe : yaḥ eva asya adheḥ anyatra arthaḥ sa iha api iti . kaḥ punaḥ anyatra adheḥ arthaḥ . adhiḥ uparibhāve vartate . iha tarhi vyaktam arthāntaram gamyate : tiṣṭhati pratiṣṭhate iti . tiṣṭhati iti vrajikriyāyāḥ nivṛttiḥ pratiṣṭhate iti vrajikriyā gamyate . te manyāmahe upasargakṛtam etat yena atra vrajikriyā gamyate . praḥ ayam dṛṣṭāpacāraḥ ādikarmaṇi vartate . na ca idam na asti bahvarthāḥ api dhātavaḥ bhavanti iti . tat yathā :
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.