क्अ इ,२५६।१८-२५८।६ रो इइ,१८५-१९२ यदि पुनः भाववचनः धातुः इति एवम् लक्षणम् क्रियेत । कथम् पुनः ज्ञायते भाववचनाः पचादयः इति । यत् एषाम् भवतिना सामानाधिकरण्यम् : भवति पचति , भवति पक्ष्यति , भवति अपाक्षीत् इति । कः पुनः भावः । भवतेः स्वपदार्थः भवनम् भावः इति । यदि भवतेः स्वपदार्थः भवनम् भावः विप्रतिषिद्धानाम् धातुसञ्ज्ञा न प्राप्नोति : भेदः , छेदः । अन्यः हि भावः अन्यः हि अभावः । आतः च अन्यः भावः अन्यः अभावः इति । यः हि यस्य भावम् इच्छति सः न तस्य अभावम् यस्य च अभावम् न तस्य भावम् । पचादीनाम् च धातुसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । यथा हि भवता क्रियावचने धातौ करोतिना पचादीनाम् सामानाधिकरण्यम् निदर्शितम् न तथा भाववचने धातौ निदर्श्यते । करोतिः पचाचीनाम् सर्वान् कालान् सर्वान् पुरुषान् सर्वाणि च वचनानि अनुवर्तते । भवतिः पुनः वर्तमानकालम् च एव एकत्वम् च । का तर्हि इयम् वाचोयुक्तिः : भवति पचति , भवति पक्ष्यति , भवति अपाक्षीत् इति । एषा एषा वाचोयुक्तिः : पचादयः क्रियाः भवतिक्रियायाः कर्त्र्यः भवन्ति इति । यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् यत्र अन्या च अन्या च क्रिया यत्र खलु सा एव क्रिया तत्र कथम् : भवेत् अपि भवेत् , स्यात् अपि स्यात् इति । अत्र अपि अन्यत्वम् अस्ति । कुतः । कालभेदात् साधनभेदात् च । एकस्य अत्र भवतेः भवतिः साधनम् सर्वकालः च प्रत्ययः । अपरस्य बाह्यम् साधनम् वर्तमानकालः च प्रत्ययः । यावता अत्र अपि अन्यत्वम् अस्ति पचादयः च क्रियाः भवतिक्रियायाः कर्त्र्यः भवन्ति इति अस्तु अयम् कर्तृसाधनः : भवति इति भावः इति । किम् कृतम् भवति । विप्रतिषिद्धानाम् धातुसञ्ज्ञा सिद्धा भवति । भवेत् विप्रतिषिद्धानाम् धातुसञ्ज्ञा सिद्धा स्यात् प्रातिपदिकानाम् अपि प्राप्नोति : वृक्षः , प्लक्षः इति । किम् कारणम् । एतानि अपि हि भवन्ति । एवम् तर्हि कर्मसाधनः भविष्यति : भाव्यते यः सः भावः इति । क्रिया च एव हि भाव्यते स्वभावसिद्धम् तु द्रव्यम् । एवम् अपि भवेत् केषाम् चित् न स्यात् यानि न भाव्यन्ते । ये तु एते सम्बन्धिशब्दाः तेषाम् प्राप्नोति : माता पिता भ्राता इति । सर्वथा वयम् प्रातिपदिकपर्युदासात् न मुच्यामहे । पठिष्यति हि आचार्यः : भूवादिपाठः प्रातिपदिकाणपयत्यादिनिवृत्त्यर्थः इति । यावता पठिष्यति पचादयः च क्रियाः भवतिक्रियायाः कर्त्र्यः भवन्ति इति अस्तु अयम् कर्तृसाधनः : भवति इति भावः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । एतेन एव अभिहितम् सूत्रेण भूवादयः धातवः इति । कथम् । न इदम् आदिग्रहणम् । वदेः अयम् औणादिकः इञ् कर्तृसाधनः : भुवम् वदन्ति इति भूवादयः इति । भाववचने तदर्थप्रत्ययप्रतिषेधः । भाववचने धातौ तदर्थस्य प्रत्ययस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः : शिश्ये इति । किम् च स्यात् । अशिति इति आत्त्वम् प्रसज्येत । तत् हि धातोः विहितम् । इतरेतराश्रयम् च प्रत्यये भाववचनत्वम् तस्मात् च प्रत्ययः । इतरेतराश्रयम् च भवति । का इतरेतराश्रयता । प्रत्यये भाववचनत्वम् तस्मात् च प्रत्ययः । उत्पन्ने हि प्रत्यये भाववचनत्वम् गम्यते सः च तावत् भाववचनात् उत्पन्नः । तत् एतत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । सिद्धम् तु नित्यशब्दत्वात् अनाश्रित्य भाववचनत्वम् प्रत्ययः । सिद्धम् एतत् । कथम् । नित्याः शब्दाः । नित्येषु च शब्देषु अनाश्रित्य भाववचनत्वम् प्रत्ययः उत्पद्यते । प्रथमभावग्रहणम् च । प्रथमभावग्रहणम् च कर्तव्यम् । प्रथमम् यः भावम् आह इति । कुतः पुनः प्राथम्यम् । किम् शब्दतः आहोस्वित् अर्थतः । किम् च अतः । यदि शब्दतः सनादीनाम् धातुसञ्ज्ञा न प्राप्नोति : पुत्रीयति वस्त्रीयति इति । अथ अर्थतः सिद्धा सनादीनाम् धातुसञ्ज्ञा सः एव तु दोषः भवति : भाववचने तदर्थप्रत्ययप्रतिषेधः इति । एवम् तर्हि न एव अर्थतः न एव शब्दतः । किम् तर्हि । अभिधानतः । सुमध्यमे अभिधाने यः प्रथमम् भावम् आह।
KA I,256.18-258.6 Ro II,185-192 yadi punaḥ bhāvavacanaḥ dhātuḥ iti evam lakṣaṇam kriyeta . katham punaḥ jñāyate bhāvavacanāḥ pacādayaḥ iti . yat eṣām bhavatinā sāmānādhikaraṇyam : bhavati pacati , bhavati pakṣyati , bhavati apākṣīt iti . kaḥ punaḥ bhāvaḥ . bhavateḥ svapadārthaḥ bhavanam bhāvaḥ iti . yadi bhavateḥ svapadārthaḥ bhavanam bhāvaḥ vipratiṣiddhānām dhātusañjñā na prāpnoti : bhedaḥ , chedaḥ . anyaḥ hi bhāvaḥ anyaḥ hi abhāvaḥ . ātaḥ ca anyaḥ bhāvaḥ anyaḥ abhāvaḥ iti . yaḥ hi yasya bhāvam icchati saḥ na tasya abhāvam yasya ca abhāvam na tasya bhāvam . pacādīnām ca dhātusañjñā na prāpnoti . yathā hi bhavatā kriyāvacane dhātau karotinā pacādīnām sāmānādhikaraṇyam nidarśitam na tathā bhāvavacane dhātau nidarśyate . karotiḥ pacācīnām sarvān kālān sarvān puruṣān sarvāṇi ca vacanāni anuvartate . bhavatiḥ punaḥ vartamānakālam ca eva ekatvam ca . kā tarhi iyam vācoyuktiḥ : bhavati pacati , bhavati pakṣyati , bhavati apākṣīt iti . eṣā eṣā vācoyuktiḥ : pacādayaḥ kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti . yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra anyā ca anyā ca kriyā yatra khalu sā eva kriyā tatra katham : bhavet api bhavet , syāt api syāt iti . atra api anyatvam asti . kutaḥ . kālabhedāt sādhanabhedāt ca . ekasya atra bhavateḥ bhavatiḥ sādhanam sarvakālaḥ ca pratyayaḥ . aparasya bāhyam sādhanam vartamānakālaḥ ca pratyayaḥ . yāvatā atra api anyatvam asti pacādayaḥ ca kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti astu ayam kartṛsādhanaḥ : bhavati iti bhāvaḥ iti . kim kṛtam bhavati . vipratiṣiddhānām dhātusañjñā siddhā bhavati . bhavet vipratiṣiddhānām dhātusañjñā siddhā syāt prātipadikānām api prāpnoti : vṛkṣaḥ , plakṣaḥ iti . kim kāraṇam . etāni api hi bhavanti . evam tarhi karmasādhanaḥ bhaviṣyati : bhāvyate yaḥ saḥ bhāvaḥ iti . kriyā ca eva hi bhāvyate svabhāvasiddham tu dravyam . evam api bhavet keṣām cit na syāt yāni na bhāvyante . ye tu ete sambandhiśabdāḥ teṣām prāpnoti : mātā pitā bhrātā iti . sarvathā vayam prātipadikaparyudāsāt na mucyāmahe . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ : bhūvādipāṭhaḥ prātipadikāṇapayatyādinivṛttyarthaḥ iti . yāvatā paṭhiṣyati pacādayaḥ ca kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti astu ayam kartṛsādhanaḥ : bhavati iti bhāvaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . etena eva abhihitam sūtreṇa bhūvādayaḥ dhātavaḥ iti . katham . na idam ādigrahaṇam . vadeḥ ayam auṇādikaḥ iñ kartṛsādhanaḥ : bhuvam vadanti iti bhūvādayaḥ iti . bhāvavacane tadarthapratyayapratiṣedhaḥ . bhāvavacane dhātau tadarthasya pratyayasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : śiśye iti . kim ca syāt . aśiti iti āttvam prasajyeta . tat hi dhātoḥ vihitam . itaretarāśrayam ca pratyaye bhāvavacanatvam tasmāt ca pratyayaḥ . itaretarāśrayam ca bhavati . kā itaretarāśrayatā . pratyaye bhāvavacanatvam tasmāt ca pratyayaḥ . utpanne hi pratyaye bhāvavacanatvam gamyate saḥ ca tāvat bhāvavacanāt utpannaḥ . tat etat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . siddham tu nityaśabdatvāt anāśritya bhāvavacanatvam pratyayaḥ . siddham etat . katham . nityāḥ śabdāḥ . nityeṣu ca śabdeṣu anāśritya bhāvavacanatvam pratyayaḥ utpadyate . prathamabhāvagrahaṇam ca . prathamabhāvagrahaṇam ca kartavyam . prathamam yaḥ bhāvam āha iti . kutaḥ punaḥ prāthamyam . kim śabdataḥ āhosvit arthataḥ . kim ca ataḥ . yadi śabdataḥ sanādīnām dhātusañjñā na prāpnoti : putrīyati vastrīyati iti . atha arthataḥ siddhā sanādīnām dhātusañjñā saḥ eva tu doṣaḥ bhavati : bhāvavacane tadarthapratyayapratiṣedhaḥ iti . evam tarhi na eva arthataḥ na eva śabdataḥ . kim tarhi . abhidhānataḥ . sumadhyame abhidhāne yaḥ prathamam bhāvam āha.
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.