Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.3.1

क्अ इ,२५३।२-२५४।१२ रो इइ,१७३-१७८ कुतः अयम् वकारः । यदि तावत् संहितया निर्देशः क्रियते भ्वादयः इति भवितव्यम् । अथ असंहितया भू-आदयः इति भवितव्यम् । अतः उत्तरम् पठति : भूवादीनाम् वकारः अयम् मङ्गलार्थः प्रयुज्यते । माङ्गलिकः आचार्यः महतः शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थम् वकारम् आगमम् प्रयुङ्क्ते । मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि हि शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषाणि च भवन्ति आयुष्मत्पुरुषाणि च । अध्येतारः च सिद्धार्थाः यथा स्युः इति । अथ आदिग्रहणम् किमर्थम् । यदि तावत् पठ्यन्ते न अर्थः आदिग्रहणेन । अन्यत्र अपि हि अयम् पठन् आदिग्रहणम् न करोति । क्व अन्यत्र । मृडमृदगुधकुषक्लिशवदवसः क्त्वा इति । अथ न पठ्यन्ते नतराम् अर्थः आदिग्रहणेन । न हि अपठिताः शक्याः आदिग्रहणेन विशेषयितुम् । एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् आदिग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः अस्ति च पाठः बाह्यः च सूत्रात् इति । किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् । पाठेन धातुसञ्ज्ञा इति एतत् उपपन्नम् भवति । पाठेन धातुसञ्ज्ञायाम् समानशब्दप्रतिषेधः । पाठेन धातुसञ्ज्ञायाम् समानशब्दानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । या इति धातुः या इति आबन्तः । वा इति धातुः वा इति निपातः । नु इति धातुः नु इति प्रत्ययः च निपातः च । दिव् इति धातुः दिव् इति प्रातिपदिकम् । किम् च स्यात् यदि एतेषाम् अपि धातुसञ्ज्ञा स्यात् । धातोः इति तव्यादीनाम् उत्पत्तिः प्रसज्येत । न एषः दोषः । साधने तव्यादयः विधीयन्ते साधनम् च क्रियायाः । क्रियाभावात् साधनाभावः । साधनाभावात् सत्याम् अपि धातुसञ्ज्ञायाम् तव्यादयः न भविष्यन्ति । इह तर्हि : याः पश्य : आतः धातोः इति लोपः प्रसज्येत । न एषः दोषः । अनापः इति एवम् सः । अस्य तर्हि वाशब्दस्य निपातस्य अधातुः इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाः प्रतिषेधः प्रसज्येत । अप्रातिपदिकत्वात् स्वाद्युत्पत्तिः न स्यात् । न एषः दोषः । निपातस्य अनर्थकस्य प्रातिपदिकत्वम् चोदितम् । तत्र अनर्थकग्रहणम् न करिष्यते : निपातः प्रातिपदिकम् इति एव । इह तर्हि : त्रस्नू इति : अचि श्नुधातुभ्रुवाम् य्वोः इयङुवङौ इति उवङादेशः प्रसज्येत । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न प्रत्ययस्य उवङादेशः भवति इति यत् अयम् तत्र श्नुग्रहणम् करोति । अस्य तर्हि दिव्शब्दस्य अधातुः इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञायाः प्रतिषेधः प्रसज्येत । अप्रातिपदिकत्वात् स्वाद्युत्पत्तिः न स्यात् । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति उत्पद्यन्ते दिव्शब्दात् स्वादयः इति यत् अयम् दिवः सौ औत्त्वम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । दिव्शब्दः यत् प्रातिपदिकम् तदर्थम् एतत् स्यात् : अक्षद्यूः इति । न वै अत्र इष्यते । अनिष्टम् च प्राप्नोति इष्टम् च न सिध्यति । एवम् तर्हि अननुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य इति एवम् एतस्य न भविष्यति । एवम् अपि अननुबन्धकः दिव्शब्दः न अस्ति इति कृत्वा सानुबन्धकस्य ग्रहणम् विज्ञास्यते । परिमाणग्रहणम् च । परिमाणग्रहणम् च कर्तव्यम् । इयान् अवधिः धातुसञ्ज्ञः भवति इति वक्तव्यम् कुतः हि एतत् भूशब्दः धातुसञ्ज्ञः भविष्यति न पुनः भ्वेध्शब्दः इति ।

KA I,253.2-254.12 Ro II,173-178 kutaḥ ayam vakāraḥ . yadi tāvat saṃhitayā nirdeśaḥ kriyate bhvādayaḥ iti bhavitavyam . atha asaṃhitayā bhū-ādayaḥ iti bhavitavyam . ataḥ uttaram paṭhati : bhūvādīnām vakāraḥ ayam maṅgalārthaḥ prayujyate . māṅgalikaḥ ācāryaḥ mahataḥ śāstraughasya maṅgalārtham vakāram āgamam prayuṅkte . maṅgalādīni maṅgalamadhyāni maṅgalāntāni hi śāstrāṇi prathante vīrapuruṣāṇi ca bhavanti āyuṣmatpuruṣāṇi ca . adhyetāraḥ ca siddhārthāḥ yathā syuḥ iti . atha ādigrahaṇam kimartham . yadi tāvat paṭhyante na arthaḥ ādigrahaṇena . anyatra api hi ayam paṭhan ādigrahaṇam na karoti . kva anyatra . mṛḍamṛdagudhakuṣakliśavadavasaḥ ktvā iti . atha na paṭhyante natarām arthaḥ ādigrahaṇena . na hi apaṭhitāḥ śakyāḥ ādigrahaṇena viśeṣayitum . evam tarhi siddhe sati yat ādigrahaṇam karoti tat jñāpayati ācāryaḥ asti ca pāṭhaḥ bāhyaḥ ca sūtrāt iti . kim etasya jñāpane prayojanam . pāṭhena dhātusañjñā iti etat upapannam bhavati . pāṭhena dhātusañjñāyām samānaśabdapratiṣedhaḥ . pāṭhena dhātusañjñāyām samānaśabdānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . yā iti dhātuḥ yā iti ābantaḥ . vā iti dhātuḥ vā iti nipātaḥ . nu iti dhātuḥ nu iti pratyayaḥ ca nipātaḥ ca . div iti dhātuḥ div iti prātipadikam . kim ca syāt yadi eteṣām api dhātusañjñā syāt . dhātoḥ iti tavyādīnām utpattiḥ prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . sādhane tavyādayaḥ vidhīyante sādhanam ca kriyāyāḥ . kriyābhāvāt sādhanābhāvaḥ . sādhanābhāvāt satyām api dhātusañjñāyām tavyādayaḥ na bhaviṣyanti . iha tarhi : yāḥ paśya : ātaḥ dhātoḥ iti lopaḥ prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . anāpaḥ iti evam saḥ . asya tarhi vāśabdasya nipātasya adhātuḥ iti prātipadikasañjñāyāḥ pratiṣedhaḥ prasajyeta . aprātipadikatvāt svādyutpattiḥ na syāt . na eṣaḥ doṣaḥ . nipātasya anarthakasya prātipadikatvam coditam . tatra anarthakagrahaṇam na kariṣyate : nipātaḥ prātipadikam iti eva . iha tarhi : trasnū iti : aci śnudhātubhruvām yvoḥ iyaṅuvaṅau iti uvaṅādeśaḥ prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na pratyayasya uvaṅādeśaḥ bhavati iti yat ayam tatra śnugrahaṇam karoti . asya tarhi divśabdasya adhātuḥ iti prātipadikasañjñāyāḥ pratiṣedhaḥ prasajyeta . aprātipadikatvāt svādyutpattiḥ na syāt . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati utpadyante divśabdāt svādayaḥ iti yat ayam divaḥ sau auttvam śāsti . na etat asti jñāpakam . asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . divśabdaḥ yat prātipadikam tadartham etat syāt : akṣadyūḥ iti . na vai atra iṣyate . aniṣṭam ca prāpnoti iṣṭam ca na sidhyati . evam tarhi ananubandhakagrahaṇe na sānubandhakasya iti evam etasya na bhaviṣyati . evam api ananubandhakaḥ divśabdaḥ na asti iti kṛtvā sānubandhakasya grahaṇam vijñāsyate . parimāṇagrahaṇam ca . parimāṇagrahaṇam ca kartavyam . iyān avadhiḥ dhātusañjñaḥ bhavati iti vaktavyam kutaḥ hi etat bhūśabdaḥ dhātusañjñaḥ bhaviṣyati na punaḥ bhvedhśabdaḥ iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२५४।१३-२५६।१७ रो इइ,१७९-१८५ यदि पुनः क्रियावचनः धातुः इति एतत् लक्षणम् क्रियेत । का पुनः क्रिया । ईहा । का पुनः ईहा । चेष्टा । का पुनः चेष्टा । व्यापारः । सर्वथा भवान् शब्देन एव शब्दान् आचष्टे । न किम् चिद् अर्थजातम् निदर्शयति : एवञ्जातीयिका क्रिया इति । क्रिया नाम इयम् अत्यन्तापरिदृष्टा । अशक्या क्रिया पिण्डीभूता निदर्शयितुम् यथा गर्भः निर्लुठितः । सा असौ अनुमानगम्या । कः असौ अनुमानः । इह सर्वेषु साधनेषु सन्निहितेषु कदा चित् पचति इति एतत् भवति कदाचित् न भवति । यस्मिन् साधने सन्निहिते पचति इति एतत् भवति सा नूनम् क्रिया । अथ वा यया देवदत्तः इह भूत्वा पाटलिपुत्रे भवति सा नूनम् क्रिया । कथम् पुनः ज्ञायते क्रियावचनाः पचादयः इति । यत् एषाम् करोतिना सामानाधिकरण्यम् : किम् करोति । पचति । किम् करिष्यति । पक्ष्यति । किम् अकार्षीत् । अपाक्षीत् इति । तत्र क्रियावचने उपसर्गप्रत्ययप्रतिषेधः । क्रियावचने धातौ उपसर्गप्रत्यययोः प्रतिषेधः वक्तव्यः । पचति प्रपचति । किम् पुनः कारणम् प्राप्नोति । सङ्घातेन अर्थगतेः । सङ्घातेन हि अर्थः गम्यते सप्रकृतिकेन सप्रत्ययकेन सोपसर्गेण च । अस्तिभवतिविद्यतीनाम् धातुत्वम् । अस्तिभवतिविद्यतीनाम् धातुसञ्ज्ञा वक्तव्या । यथा हि भवता करोतिना पचादीनाम् सामानाधिकरण्यम् निदर्शितम् न तथा अस्त्यादीनाम् निदर्श्यते । न हि भवति किम् करोति अस्ति इति । प्रत्ययार्थस्य अव्यतिरेकात् प्रकृत्यन्तरेषु । प्रत्ययार्थस्य अव्यतिरेकात् प्रकृत्यन्तरेषु मन्यामहे धातुः एव क्रियाम् आह इति । पचति पठति : प्रकृत्यर्थः अन्यः च अन्यः च । प्रत्ययार्थः सः एव । धातोः च अर्थाभेदात् प्रत्ययान्तरेषु । धातोः च अर्थाभेदात् प्रत्ययान्तरेषु मन्यामहे धातुः एव क्रियाम् आह इति । पक्ता पचनम् पाकः इति : प्रत्ययार्थः अन्यः च अन्यः च भवति । प्रकृत्यर्थः सः एव। कथम् पुनः ज्ञायते अयम् प्रकृत्यर्थः अयम् प्रत्ययार्थः इति । सिद्धम् तु अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् । अन्वयात् व्यतिरेकात् च । कः असौ अन्वयः व्यतिरेकः वा । इह पचति इति उक्ते कः चित् शब्दः श्रूयते : पच्शब्दः चकारान्तः अतिशब्दः च प्रत्ययः । अर्थः अपि कः चित् गम्यते : विक्लित्तिः कर्तृत्वम् एकत्वम् च । पठति इति उक्ते कः चित् शब्दः हीयते कः चित् उपजायते कः चित् अन्वयी : पच्शब्दः हीयते पठ्शब्दः उपजायते अतिशब्दः अन्वयी । अर्थः अपि कः चित् हीयते कः चित् उपजायते कः चित् अन्वयी : विक्लित्तिः हीयते पठिक्रिया उपजायते कर्तृत्वम् च एकत्वम् च अन्वयी । ते मन्यामहे : यः शब्दः हीयते तस्य असौ अर्थः यः अर्थः हीयते । यः शब्दः उपजायते तस्य असौ अर्थः यः अर्थः उपजायते । यः शब्दः अन्वयी तस्य असौ अर्थः यः अर्थः अन्वयी । विषमः उपन्यासः । बहवः हि शब्दाः एकार्थाः भवन्ति । तत् यथा : इन्द्रः शक्रः पुरुहूतः पुरन्दरः , कन्दुः कोष्ठः कुशूलः इति । एकः च शब्दः बह्वर्थः । तत् यथा : अक्षाः पादाः माषाः इति । अतः किम् न साधीयः अर्थवत्ता सिद्धा भवति । न अपि ब्रूमः अर्थवत्ता न सिध्यति इति ।वर्णिता अर्थवत्ता अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् एव । तत्र कुतः एतत् : अयम् प्रकृत्यर्थः अयम् प्रत्ययार्थः इति न पुनः प्रकृतिः एव उभौ अर्थौ ब्रूयात् प्रत्ययः एव वा । सामान्यशब्दाः एते एवम् स्युः । सामान्यशब्दाः च न अन्तरेण प्रकरणम् विशेषम् वा विशेषेषु अवतिष्ठन्ते । यतः तु खलु नियोगतः पचति इति उक्ते स्वभावतः कस्मिन् चित् विशेषे पचतिशब्दः वर्तते अतः मन्यामहे न इमे सामान्यशब्दाः इति । न चेत् सामान्यशब्दाः प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते प्रत्ययः प्रत्ययार्थे । क्रियाविशेषकः उपसर्गः । पचति इति क्रिया गम्यते । ताम् प्रः विशिनष्टि । यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् यत्र धातुः उपसर्गम् व्यभिचरति यत्र न खलु तम् व्यभिचरति तत्र कथम् : अध्येति , अधीते इति । यदि अपि अत्र धातुः उपसर्गम् न व्यभिचरति उपसर्गः तु धातुम् व्यभिचरति । ते मन्यामहे : यः एव अस्य अधेः अन्यत्र अर्थः स इह अपि इति । कः पुनः अन्यत्र अधेः अर्थः । अधिः उपरिभावे वर्तते । इह तर्हि व्यक्तम् अर्थान्तरम् गम्यते : तिष्ठति प्रतिष्ठते इति । तिष्ठति इति व्रजिक्रियायाः निवृत्तिः प्रतिष्ठते इति व्रजिक्रिया गम्यते । ते मन्यामहे उपसर्गकृतम् एतत् येन अत्र व्रजिक्रिया गम्यते । प्रः अयम् दृष्टापचारः आदिकर्मणि वर्तते । न च इदम् न अस्ति बह्वर्थाः अपि धातवः भवन्ति इति । तत् यथा :

KA I,254.13-256.17 Ro II,179-185 yadi punaḥ kriyāvacanaḥ dhātuḥ iti etat lakṣaṇam kriyeta . kā punaḥ kriyā . īhā . kā punaḥ īhā . ceṣṭā . kā punaḥ ceṣṭā . vyāpāraḥ . sarvathā bhavān śabdena eva śabdān ācaṣṭe . na kim cid arthajātam nidarśayati : evañjātīyikā kriyā iti . kriyā nāma iyam atyantāparidṛṣṭā . aśakyā kriyā piṇḍībhūtā nidarśayitum yathā garbhaḥ nirluṭhitaḥ . sā asau anumānagamyā . kaḥ asau anumānaḥ . iha sarveṣu sādhaneṣu sannihiteṣu kadā cit pacati iti etat bhavati kadācit na bhavati . yasmin sādhane sannihite pacati iti etat bhavati sā nūnam kriyā . atha vā yayā devadattaḥ iha bhūtvā pāṭaliputre bhavati sā nūnam kriyā . katham punaḥ jñāyate kriyāvacanāḥ pacādayaḥ iti . yat eṣām karotinā sāmānādhikaraṇyam : kim karoti . pacati . kim kariṣyati . pakṣyati . kim akārṣīt . apākṣīt iti . tatra kriyāvacane upasargapratyayapratiṣedhaḥ . kriyāvacane dhātau upasargapratyayayoḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pacati prapacati . kim punaḥ kāraṇam prāpnoti . saṅghātena arthagateḥ . saṅghātena hi arthaḥ gamyate saprakṛtikena sapratyayakena sopasargeṇa ca . astibhavatividyatīnām dhātutvam . astibhavatividyatīnām dhātusañjñā vaktavyā . yathā hi bhavatā karotinā pacādīnām sāmānādhikaraṇyam nidarśitam na tathā astyādīnām nidarśyate . na hi bhavati kim karoti asti iti . pratyayārthasya avyatirekāt prakṛtyantareṣu . pratyayārthasya avyatirekāt prakṛtyantareṣu manyāmahe dhātuḥ eva kriyām āha iti . pacati paṭhati : prakṛtyarthaḥ anyaḥ ca anyaḥ ca . pratyayārthaḥ saḥ eva . dhātoḥ ca arthābhedāt pratyayāntareṣu . dhātoḥ ca arthābhedāt pratyayāntareṣu manyāmahe dhātuḥ eva kriyām āha iti . paktā pacanam pākaḥ iti : pratyayārthaḥ anyaḥ ca anyaḥ ca bhavati . prakṛtyarthaḥ saḥ eva. katham punaḥ jñāyate ayam prakṛtyarthaḥ ayam pratyayārthaḥ iti . siddham tu anvayavyatirekābhyām . anvayāt vyatirekāt ca . kaḥ asau anvayaḥ vyatirekaḥ vā . iha pacati iti ukte kaḥ cit śabdaḥ śrūyate : pacśabdaḥ cakārāntaḥ atiśabdaḥ ca pratyayaḥ . arthaḥ api kaḥ cit gamyate : viklittiḥ kartṛtvam ekatvam ca . paṭhati iti ukte kaḥ cit śabdaḥ hīyate kaḥ cit upajāyate kaḥ cit anvayī : pacśabdaḥ hīyate paṭhśabdaḥ upajāyate atiśabdaḥ anvayī . arthaḥ api kaḥ cit hīyate kaḥ cit upajāyate kaḥ cit anvayī : viklittiḥ hīyate paṭhikriyā upajāyate kartṛtvam ca ekatvam ca anvayī . te manyāmahe : yaḥ śabdaḥ hīyate tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ hīyate . yaḥ śabdaḥ upajāyate tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ upajāyate . yaḥ śabdaḥ anvayī tasya asau arthaḥ yaḥ arthaḥ anvayī . viṣamaḥ upanyāsaḥ . bahavaḥ hi śabdāḥ ekārthāḥ bhavanti . tat yathā : indraḥ śakraḥ puruhūtaḥ purandaraḥ , kanduḥ koṣṭhaḥ kuśūlaḥ iti . ekaḥ ca śabdaḥ bahvarthaḥ . tat yathā : akṣāḥ pādāḥ māṣāḥ iti . ataḥ kim na sādhīyaḥ arthavattā siddhā bhavati . na api brūmaḥ arthavattā na sidhyati iti .varṇitā arthavattā anvayavyatirekābhyām eva . tatra kutaḥ etat : ayam prakṛtyarthaḥ ayam pratyayārthaḥ iti na punaḥ prakṛtiḥ eva ubhau arthau brūyāt pratyayaḥ eva vā . sāmānyaśabdāḥ ete evam syuḥ . sāmānyaśabdāḥ ca na antareṇa prakaraṇam viśeṣam vā viśeṣeṣu avatiṣṭhante . yataḥ tu khalu niyogataḥ pacati iti ukte svabhāvataḥ kasmin cit viśeṣe pacatiśabdaḥ vartate ataḥ manyāmahe na ime sāmānyaśabdāḥ iti . na cet sāmānyaśabdāḥ prakṛtiḥ prakṛtyarthe vartate pratyayaḥ pratyayārthe . kriyāviśeṣakaḥ upasargaḥ . pacati iti kriyā gamyate . tām praḥ viśinaṣṭi . yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra dhātuḥ upasargam vyabhicarati yatra na khalu tam vyabhicarati tatra katham : adhyeti , adhīte iti . yadi api atra dhātuḥ upasargam na vyabhicarati upasargaḥ tu dhātum vyabhicarati . te manyāmahe : yaḥ eva asya adheḥ anyatra arthaḥ sa iha api iti . kaḥ punaḥ anyatra adheḥ arthaḥ . adhiḥ uparibhāve vartate . iha tarhi vyaktam arthāntaram gamyate : tiṣṭhati pratiṣṭhate iti . tiṣṭhati iti vrajikriyāyāḥ nivṛttiḥ pratiṣṭhate iti vrajikriyā gamyate . te manyāmahe upasargakṛtam etat yena atra vrajikriyā gamyate . praḥ ayam dṛṣṭāpacāraḥ ādikarmaṇi vartate . na ca idam na asti bahvarthāḥ api dhātavaḥ bhavanti iti . tat yathā :

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२५६।१८-२५८।६ रो इइ,१८५-१९२ यदि पुनः भाववचनः धातुः इति एवम् लक्षणम् क्रियेत । कथम् पुनः ज्ञायते भाववचनाः पचादयः इति । यत् एषाम् भवतिना सामानाधिकरण्यम् : भवति पचति , भवति पक्ष्यति , भवति अपाक्षीत् इति । कः पुनः भावः । भवतेः स्वपदार्थः भवनम् भावः इति । यदि भवतेः स्वपदार्थः भवनम् भावः विप्रतिषिद्धानाम् धातुसञ्ज्ञा न प्राप्नोति : भेदः , छेदः । अन्यः हि भावः अन्यः हि अभावः । आतः च अन्यः भावः अन्यः अभावः इति । यः हि यस्य भावम् इच्छति सः न तस्य अभावम् यस्य च अभावम् न तस्य भावम् । पचादीनाम् च धातुसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । यथा हि भवता क्रियावचने धातौ करोतिना पचादीनाम् सामानाधिकरण्यम् निदर्शितम् न तथा भाववचने धातौ निदर्श्यते । करोतिः पचाचीनाम् सर्वान् कालान् सर्वान् पुरुषान् सर्वाणि च वचनानि अनुवर्तते । भवतिः पुनः वर्तमानकालम् च एव एकत्वम् च । का तर्हि इयम् वाचोयुक्तिः : भवति पचति , भवति पक्ष्यति , भवति अपाक्षीत् इति । एषा एषा वाचोयुक्तिः : पचादयः क्रियाः भवतिक्रियायाः कर्त्र्यः भवन्ति इति । यदि अपि तावत् अत्र एतत् शक्यते वक्तुम् यत्र अन्या च अन्या च क्रिया यत्र खलु सा एव क्रिया तत्र कथम् : भवेत् अपि भवेत् , स्यात् अपि स्यात् इति । अत्र अपि अन्यत्वम् अस्ति । कुतः । कालभेदात् साधनभेदात् च । एकस्य अत्र भवतेः भवतिः साधनम् सर्वकालः च प्रत्ययः । अपरस्य बाह्यम् साधनम् वर्तमानकालः च प्रत्ययः । यावता अत्र अपि अन्यत्वम् अस्ति पचादयः च क्रियाः भवतिक्रियायाः कर्त्र्यः भवन्ति इति अस्तु अयम् कर्तृसाधनः : भवति इति भावः इति । किम् कृतम् भवति । विप्रतिषिद्धानाम् धातुसञ्ज्ञा सिद्धा भवति । भवेत् विप्रतिषिद्धानाम् धातुसञ्ज्ञा सिद्धा स्यात् प्रातिपदिकानाम् अपि प्राप्नोति : वृक्षः , प्लक्षः इति । किम् कारणम् । एतानि अपि हि भवन्ति । एवम् तर्हि कर्मसाधनः भविष्यति : भाव्यते यः सः भावः इति । क्रिया च एव हि भाव्यते स्वभावसिद्धम् तु द्रव्यम् । एवम् अपि भवेत् केषाम् चित् न स्यात् यानि न भाव्यन्ते । ये तु एते सम्बन्धिशब्दाः तेषाम् प्राप्नोति : माता पिता भ्राता इति । सर्वथा वयम् प्रातिपदिकपर्युदासात् न मुच्यामहे । पठिष्यति हि आचार्यः : भूवादिपाठः प्रातिपदिकाणपयत्यादिनिवृत्त्यर्थः इति । यावता पठिष्यति पचादयः च क्रियाः भवतिक्रियायाः कर्त्र्यः भवन्ति इति अस्तु अयम् कर्तृसाधनः : भवति इति भावः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । एतेन एव अभिहितम् सूत्रेण भूवादयः धातवः इति । कथम् । न इदम् आदिग्रहणम् । वदेः अयम् औणादिकः इञ् कर्तृसाधनः : भुवम् वदन्ति इति भूवादयः इति । भाववचने तदर्थप्रत्ययप्रतिषेधः । भाववचने धातौ तदर्थस्य प्रत्ययस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः : शिश्ये इति । किम् च स्यात् । अशिति इति आत्त्वम् प्रसज्येत । तत् हि धातोः विहितम् । इतरेतराश्रयम् च प्रत्यये भाववचनत्वम् तस्मात् च प्रत्ययः । इतरेतराश्रयम् च भवति । का इतरेतराश्रयता । प्रत्यये भाववचनत्वम् तस्मात् च प्रत्ययः । उत्पन्ने हि प्रत्यये भाववचनत्वम् गम्यते सः च तावत् भाववचनात् उत्पन्नः । तत् एतत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । सिद्धम् तु नित्यशब्दत्वात् अनाश्रित्य भाववचनत्वम् प्रत्ययः । सिद्धम् एतत् । कथम् । नित्याः शब्दाः । नित्येषु च शब्देषु अनाश्रित्य भाववचनत्वम् प्रत्ययः उत्पद्यते । प्रथमभावग्रहणम् च । प्रथमभावग्रहणम् च कर्तव्यम् । प्रथमम् यः भावम् आह इति । कुतः पुनः प्राथम्यम् । किम् शब्दतः आहोस्वित् अर्थतः । किम् च अतः । यदि शब्दतः सनादीनाम् धातुसञ्ज्ञा न प्राप्नोति : पुत्रीयति वस्त्रीयति इति । अथ अर्थतः सिद्धा सनादीनाम् धातुसञ्ज्ञा सः एव तु दोषः भवति : भाववचने तदर्थप्रत्ययप्रतिषेधः इति । एवम् तर्हि न एव अर्थतः न एव शब्दतः । किम् तर्हि । अभिधानतः । सुमध्यमे अभिधाने यः प्रथमम् भावम् आह।

KA I,256.18-258.6 Ro II,185-192 yadi punaḥ bhāvavacanaḥ dhātuḥ iti evam lakṣaṇam kriyeta . katham punaḥ jñāyate bhāvavacanāḥ pacādayaḥ iti . yat eṣām bhavatinā sāmānādhikaraṇyam : bhavati pacati , bhavati pakṣyati , bhavati apākṣīt iti . kaḥ punaḥ bhāvaḥ . bhavateḥ svapadārthaḥ bhavanam bhāvaḥ iti . yadi bhavateḥ svapadārthaḥ bhavanam bhāvaḥ vipratiṣiddhānām dhātusañjñā na prāpnoti : bhedaḥ , chedaḥ . anyaḥ hi bhāvaḥ anyaḥ hi abhāvaḥ . ātaḥ ca anyaḥ bhāvaḥ anyaḥ abhāvaḥ iti . yaḥ hi yasya bhāvam icchati saḥ na tasya abhāvam yasya ca abhāvam na tasya bhāvam . pacādīnām ca dhātusañjñā na prāpnoti . yathā hi bhavatā kriyāvacane dhātau karotinā pacādīnām sāmānādhikaraṇyam nidarśitam na tathā bhāvavacane dhātau nidarśyate . karotiḥ pacācīnām sarvān kālān sarvān puruṣān sarvāṇi ca vacanāni anuvartate . bhavatiḥ punaḥ vartamānakālam ca eva ekatvam ca . kā tarhi iyam vācoyuktiḥ : bhavati pacati , bhavati pakṣyati , bhavati apākṣīt iti . eṣā eṣā vācoyuktiḥ : pacādayaḥ kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti . yadi api tāvat atra etat śakyate vaktum yatra anyā ca anyā ca kriyā yatra khalu sā eva kriyā tatra katham : bhavet api bhavet , syāt api syāt iti . atra api anyatvam asti . kutaḥ . kālabhedāt sādhanabhedāt ca . ekasya atra bhavateḥ bhavatiḥ sādhanam sarvakālaḥ ca pratyayaḥ . aparasya bāhyam sādhanam vartamānakālaḥ ca pratyayaḥ . yāvatā atra api anyatvam asti pacādayaḥ ca kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti astu ayam kartṛsādhanaḥ : bhavati iti bhāvaḥ iti . kim kṛtam bhavati . vipratiṣiddhānām dhātusañjñā siddhā bhavati . bhavet vipratiṣiddhānām dhātusañjñā siddhā syāt prātipadikānām api prāpnoti : vṛkṣaḥ , plakṣaḥ iti . kim kāraṇam . etāni api hi bhavanti . evam tarhi karmasādhanaḥ bhaviṣyati : bhāvyate yaḥ saḥ bhāvaḥ iti . kriyā ca eva hi bhāvyate svabhāvasiddham tu dravyam . evam api bhavet keṣām cit na syāt yāni na bhāvyante . ye tu ete sambandhiśabdāḥ teṣām prāpnoti : mātā pitā bhrātā iti . sarvathā vayam prātipadikaparyudāsāt na mucyāmahe . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ : bhūvādipāṭhaḥ prātipadikāṇapayatyādinivṛttyarthaḥ iti . yāvatā paṭhiṣyati pacādayaḥ ca kriyāḥ bhavatikriyāyāḥ kartryaḥ bhavanti iti astu ayam kartṛsādhanaḥ : bhavati iti bhāvaḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . etena eva abhihitam sūtreṇa bhūvādayaḥ dhātavaḥ iti . katham . na idam ādigrahaṇam . vadeḥ ayam auṇādikaḥ iñ kartṛsādhanaḥ : bhuvam vadanti iti bhūvādayaḥ iti . bhāvavacane tadarthapratyayapratiṣedhaḥ . bhāvavacane dhātau tadarthasya pratyayasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : śiśye iti . kim ca syāt . aśiti iti āttvam prasajyeta . tat hi dhātoḥ vihitam . itaretarāśrayam ca pratyaye bhāvavacanatvam tasmāt ca pratyayaḥ . itaretarāśrayam ca bhavati . kā itaretarāśrayatā . pratyaye bhāvavacanatvam tasmāt ca pratyayaḥ . utpanne hi pratyaye bhāvavacanatvam gamyate saḥ ca tāvat bhāvavacanāt utpannaḥ . tat etat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . siddham tu nityaśabdatvāt anāśritya bhāvavacanatvam pratyayaḥ . siddham etat . katham . nityāḥ śabdāḥ . nityeṣu ca śabdeṣu anāśritya bhāvavacanatvam pratyayaḥ utpadyate . prathamabhāvagrahaṇam ca . prathamabhāvagrahaṇam ca kartavyam . prathamam yaḥ bhāvam āha iti . kutaḥ punaḥ prāthamyam . kim śabdataḥ āhosvit arthataḥ . kim ca ataḥ . yadi śabdataḥ sanādīnām dhātusañjñā na prāpnoti : putrīyati vastrīyati iti . atha arthataḥ siddhā sanādīnām dhātusañjñā saḥ eva tu doṣaḥ bhavati : bhāvavacane tadarthapratyayapratiṣedhaḥ iti . evam tarhi na eva arthataḥ na eva śabdataḥ . kim tarhi . abhidhānataḥ . sumadhyame abhidhāne yaḥ prathamam bhāvam āha.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२५८।७-२१ रो इइ,१९३-१९६ इह ये एव भाववचने धातौ दोषाः ते एव क्रियावचने अपि । तत्र ते एव परिहाराः । तत्र इदम् अपरिहृतम् : अस्तिभवतिविद्यतीनाम् धातुत्वम् इति । तस्य परिहारः । काम् पुनः क्रियाम् भवान् मत्वा आह अस्तिभवतिविद्यतीनाम् धातुसञ्ज्ञा न प्राप्नोति इति । किम् यत् तत् देवदत्तः कंसपात्र्याम् पाणिना ओदनम् भुङ्क्ते इति । न ब्रूमः कारकाणि क्रिया इति । किम् तर्हि । कारकाणाम् प्रवृत्तिविशेषः क्रिया । अन्यथा च कारकाणि शुष्कौदने प्रवर्तन्ते अन्यथा च मांसौदने । यदि एवम् सिद्धा अस्तिभवतिविद्यतीनाम् धातुसञ्ज्ञा । अन्यथा हि कारकाणि अस्तौ प्रवर्तन्ते अन्यथा हि म्रियतौ । षट् भावविकाराः इति ह स्म आह भगवान् वार्ष्यायणिः : जायते अस्ति विपरिणमते वर्धते अपक्षीयते विनश्यति इति । सर्वथा स्थितः इति अत्र धातुसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । बाह्यः हि एभ्यः तिष्ठतिः । एवम् तर्हि क्रियायाः क्रिया निवर्तिका भवति द्रव्यम् द्रव्यस्य निवर्तकम् । एवम् हि कः चित् कम् चित् पृच्छति । किमवस्थः देवदत्तस्य व्याधिः इति । सः आह : वर्धते इति । अपरः आह : अपक्षीयते इति । अपरः आह : स्थितः इति । स्थितः इति उक्ते वर्धतेः च अपक्षीयतेः च निवृत्तिः भवति । अथ वा न अन्तरेण क्रियाम् भूतभविष्यद्वर्तमानाः कालाः व्यज्यन्ते । अस्त्यादिभिः च अपि भूतभविष्यद्वर्तमानाः कालाः व्यज्यन्ते । अथ वा न अन्यत् प्र्ष्टेन अन्यत् आख्येयम् । तेन न भविष्यति किम् करोति अस्ति इति ।

KA I,258.7-21 Ro II,193-196 iha ye eva bhāvavacane dhātau doṣāḥ te eva kriyāvacane api . tatra te eva parihārāḥ . tatra idam aparihṛtam : astibhavatividyatīnām dhātutvam iti . tasya parihāraḥ . kām punaḥ kriyām bhavān matvā āha astibhavatividyatīnām dhātusañjñā na prāpnoti iti . kim yat tat devadattaḥ kaṃsapātryām pāṇinā odanam bhuṅkte iti . na brūmaḥ kārakāṇi kriyā iti . kim tarhi . kārakāṇām pravṛttiviśeṣaḥ kriyā . anyathā ca kārakāṇi śuṣkaudane pravartante anyathā ca māṃsaudane . yadi evam siddhā astibhavatividyatīnām dhātusañjñā . anyathā hi kārakāṇi astau pravartante anyathā hi mriyatau . ṣaṭ bhāvavikārāḥ iti ha sma āha bhagavān vārṣyāyaṇiḥ : jāyate asti vipariṇamate vardhate apakṣīyate vinaśyati iti . sarvathā sthitaḥ iti atra dhātusañjñā na prāpnoti . bāhyaḥ hi ebhyaḥ tiṣṭhatiḥ . evam tarhi kriyāyāḥ kriyā nivartikā bhavati dravyam dravyasya nivartakam . evam hi kaḥ cit kam cit pṛcchati . kimavasthaḥ devadattasya vyādhiḥ iti . saḥ āha : vardhate iti . aparaḥ āha : apakṣīyate iti . aparaḥ āha : sthitaḥ iti . sthitaḥ iti ukte vardhateḥ ca apakṣīyateḥ ca nivṛttiḥ bhavati . atha vā na antareṇa kriyām bhūtabhaviṣyadvartamānāḥ kālāḥ vyajyante . astyādibhiḥ ca api bhūtabhaviṣyadvartamānāḥ kālāḥ vyajyante . atha vā na anyat prṣṭena anyat ākhyeyam . tena na bhaviṣyati kim karoti asti iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,२५८।२२-२५९।१४ रो इइ,१९६-१९८ अथ यदि एव क्रियावचनः धातुः इति एषः पक्षः अथ अपि भाववचनः धातुः किम् गतम् एतत् इयता सूत्रेण आहोस्वित् अन्यतरस्मिन् पक्षे भूयः सूत्रम् कर्तव्यम् । गतम् इति आह । कथम् । अयम् आदिशब्दः अस्ति एव व्यवस्थायाम् वर्तते । तत् यथा : देवदत्तादीन् समुपविष्टान् आह : देवदत्तादयः आनीयन्ताम् इति । ते उत्थाप्य आनीयन्ते । अस्ति प्रकारे वर्तते । तत् यथा : देवदत्तादयः आढ्याः अभिरूपाः दर्शनीयाः पक्षवन्तः । देवदत्तप्रकाराः इति गम्यते । प्रत्येकम् च आदिशब्दः परिसमाप्यते । भ्वादयः इति च वादयः इति च । तत् यदा तावत् क्रियावचनः धातुः इति एषः पक्षः तदा भू इति अत्र यः आदिशब्दः सः व्यवस्थायाम् वर्तते वा इति अत्र यः आदिशब्दः सः प्रकारे । भू इति एवमादयः वा इति एवम्प्रकाराः इति । यदा तु भाववचनः धातुः इति एषः पक्षः तदा वा इति अत्र यः आदिशब्दः सः व्यवस्थायाम् भू इति अत्र यः आदिशब्दः सः प्रकारे । वा इति एवमादयः भू इति एवम्प्रकाराः इति । यदि तर्हि लक्षणम् क्रियते न इदानीम् पाठः कर्तव्यः । कर्तव्यः च । किम् प्रयोजनम् । भूवादिपाठः प्रातिपदिकाणपयत्यादिनिवृत्त्यर्थः । भूवादिपाठः कर्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । प्रातिपदिकाणपयत्यादिनिवृत्त्यर्थः । प्रातिपदिकनिवृत्त्यर्थः आणपयत्यादिनिवृत्त्यर्थः च । के पुनः आणपयत्यादयः । आणपयति वट्टति वड्ढति इति । स्वरानुबन्धज्ञापनाय च । स्वरानुबन्धज्ञापनाय च पाठः कर्तव्यः : स्वरान् अनुबन्धान् च ज्ञास्यामि इति । न हि अन्तरेण पाथम् स्वराः अनुबन्धाः वा शक्याः विज्ञातुम् । ये तु एते न्याय्यविकरणाः उदात्ताः अननुबन्धकाः पठ्यन्ते एतेषाम् पाठः शक्यः अकर्तुम् । एतेषाम् अपि अवश्यम् आणपयत्यादिनिवृत्त्यर्थः पाठः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । शिष्टप्रयोगात् आणपयत्यादीनाम् निवृत्तिः भविष्यति । सः च अवश्यम् शिष्टप्रयोगः उपास्यः ये अपि पठ्यन्ते तेषाम् अपि विपर्यासनिवृत्त्यर्थः । लोके हि कृष्यर्थे कसिम् प्रयुञ्जते दृश्यर्थे च दिशिम् ।

KA I,258.22-259.14 Ro II,196-198 atha yadi eva kriyāvacanaḥ dhātuḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ atha api bhāvavacanaḥ dhātuḥ kim gatam etat iyatā sūtreṇa āhosvit anyatarasmin pakṣe bhūyaḥ sūtram kartavyam . gatam iti āha . katham . ayam ādiśabdaḥ asti eva vyavasthāyām vartate . tat yathā : devadattādīn samupaviṣṭān āha : devadattādayaḥ ānīyantām iti . te utthāpya ānīyante . asti prakāre vartate . tat yathā : devadattādayaḥ āḍhyāḥ abhirūpāḥ darśanīyāḥ pakṣavantaḥ . devadattaprakārāḥ iti gamyate . pratyekam ca ādiśabdaḥ parisamāpyate . bhvādayaḥ iti ca vādayaḥ iti ca . tat yadā tāvat kriyāvacanaḥ dhātuḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ tadā bhū iti atra yaḥ ādiśabdaḥ saḥ vyavasthāyām vartate vā iti atra yaḥ ādiśabdaḥ saḥ prakāre . bhū iti evamādayaḥ vā iti evamprakārāḥ iti . yadā tu bhāvavacanaḥ dhātuḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ tadā vā iti atra yaḥ ādiśabdaḥ saḥ vyavasthāyām bhū iti atra yaḥ ādiśabdaḥ saḥ prakāre . vā iti evamādayaḥ bhū iti evamprakārāḥ iti . yadi tarhi lakṣaṇam kriyate na idānīm pāṭhaḥ kartavyaḥ . kartavyaḥ ca . kim prayojanam . bhūvādipāṭhaḥ prātipadikāṇapayatyādinivṛttyarthaḥ . bhūvādipāṭhaḥ kartavyaḥ . kim prayojanam . prātipadikāṇapayatyādinivṛttyarthaḥ . prātipadikanivṛttyarthaḥ āṇapayatyādinivṛttyarthaḥ ca . ke punaḥ āṇapayatyādayaḥ . āṇapayati vaṭṭati vaḍḍhati iti . svarānubandhajñāpanāya ca . svarānubandhajñāpanāya ca pāṭhaḥ kartavyaḥ : svarān anubandhān ca jñāsyāmi iti . na hi antareṇa pātham svarāḥ anubandhāḥ vā śakyāḥ vijñātum . ye tu ete nyāyyavikaraṇāḥ udāttāḥ ananubandhakāḥ paṭhyante eteṣām pāṭhaḥ śakyaḥ akartum . eteṣām api avaśyam āṇapayatyādinivṛttyarthaḥ pāṭhaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . śiṣṭaprayogāt āṇapayatyādīnām nivṛttiḥ bhaviṣyati . saḥ ca avaśyam śiṣṭaprayogaḥ upāsyaḥ ye api paṭhyante teṣām api viparyāsanivṛttyarthaḥ . loke hi kṛṣyarthe kasim prayuñjate dṛśyarthe ca diśim .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.