क्अ इ,२७५।१६-२७७।१८ रो इइ,२३७-२४४ किम् पुनः अयम् प्रत्ययनियमः : अनुदात्तङितः एव आत्मनेपदम् भवति , भावकर्मणोः एव आत्मनेपदम् भवति इति । आहोस्वित् प्रकृत्यर्थनियमः : अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् एव , भावकर्मणोः आत्मनेपदम् एव । कः च अत्र विशेषः । तत्र प्रत्ययनियमे शेषवचनम् परस्मैपदस्य अनिवृत्तत्वात् । तत्र प्रत्ययनियमे शेषग्रहणम् कर्तव्यम् परस्मैपदनियमार्थम् । शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति । किम् कारणम् । परस्मैपदस्य अनिवृत्तत्वात् । प्रत्ययाः नियताः प्रकृत्यर्थौ अनियतौ । तत्र परस्मैपदम् प्राप्नोति । तत्र शेषग्रहणम् कर्तव्यम् परस्मैपदनियमार्थम् । शेषात् एव परस्मैपदम् भवति न अन्यतः इति । क्यषः आत्मनेपदवचनम् तस्य अन्यत्र नियमात् । क्यषः आत्मनेपदम् वक्तव्यम् । लोहितायति लोहितायते । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । तस्य अन्यत्र नियमात् । तत् हि अन्यत्र नियम्यते । उच्यते च न च प्राप्नोति । तत् वचनात् भविष्यति । अस्तु तर्हि प्रकृत्यर्थनियमः । प्रकृत्यर्थनियमे अन्याभावः । प्रकृत्यर्थनियमे अन्येषाम् प्रत्ययानाम् अभावः । अनुदात्तङितः तृजादयः न प्राप्नुवन्ति । न एषः दोषः । अनवकाशाः तृजादयः उच्यन्ते च । ते वचनात् भविष्यन्ति । सावकाशाः तृजादयः । कः अवकाशः । परस्मैपदिनः अवकाशः । तत्र अपि नियमात् न प्राप्नुवन्ति । तव्यादयः तर्हि भावकर्मणोः नियमात् न प्राप्नुवन्ति । तव्यादयः अपि अनवकाशाः । ते वचनात् भविष्यन्ति । चिण् तर्हि भावकर्मणोः नियमात् न प्राप्नोति । चिण् अपि वचनात् भविष्यति । घञ् तर्हि भावकर्मणोः नियमात् न प्राप्नोति । तत्र अपि प्रकृतम् कर्मग्रहणम् । क्व प्रकृतम् । अण् कर्मणि च इति । तत् वै तत्र उपपदविशेषणम् अभिधेयविशेषणेन च इह अर्थः । न च अन्यार्थम् प्रकृतम् अन्यार्थम् भवति । न खलु अपि अन्यत् प्रकृतम् अनुवर्तनात् अन्यत् भवति । न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणात् अहिः भवति । यत् तावत् उच्यते न च अन्यार्थम् प्रकृतम् अन्यार्थम् भवति इति अन्यार्थम् अपि प्रकृतम् अन्यार्थम् भवति टत् यथा । शाल्यर्थम् कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्यः च पाणीयम् पीयते उपश्पृश्यते च शालयः च भाव्यन्ते । यद् अपि उच्यते न खलु अपि अन्यत् प्रकृतम् अनुवर्तनात् अन्यत् भवति । न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणात् अहिः भवति इति । भवेत् द्रव्येषु एतत् एवम् स्यात् । शब्दः तु खलु येन येन विशेषेण अभिसम्बध्यते तस्य तस्य विशेषकः भवति । शेषवचनम् च । शेषग्रहणम् च कर्तव्यम् । शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति । किम् प्रयोजनम् । शेषनियमार्थम् । प्रकृतर्थौ नियतौ । प्रत्ययाः अनियताः । ते शेषे अपि प्राप्नुवन्ति । तत्र शेषग्रहणम् कर्तव्यम् । शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् एव न अन्यत् इति । कर्तरि च आत्मनेपदविषये परस्मैपदप्रतिषेधार्थम् । कर्तरि च आत्मनेपदविषये परस्मैपदप्रतिषेधार्थम् द्वितीयम् शेषग्रहणम् कर्तव्यम् । शेषात् शेषे इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । भिद्यते कुशूलः स्वयम् एव इति । कतरस्मिन् पक्षे अयम् दोषः । प्रकृत्यर्थनियमे । प्रकृत्यर्थनियमे तावत् न दोषः । प्रकृत्यर्थौ नियतौ । प्रत्ययाः अनियताः । तत्र न अर्थः कर्तृग्रहणेन कर्तृग्रहणात् च दोषः । प्रत्ययनियमे तर्हि अयम् दोषः । प्रत्ययाः नियताः । प्रकृत्यर्थौ अनियतौ । तत्र कर्तृग्रहणम् कर्तव्यम् भावकर्मणोः निवृत्त्यर्थम् । कर्तृग्रहणात् च एषः दोषः । प्रकृत्यर्थनियमे शेषग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । प्रकृतयर्थौ नियतौ । प्रत्ययाः अनियताः । ततः वक्ष्यामि परस्मैपदम् भवति इति । तत् नियमार्थम् भविष्यति । यत्र परस्मैपदम् च अन्यत् च प्राप्नोति तत्र परस्मैपदम् एव भवति इति । तत् तर्हि प्रत्ययनियमे द्वितीयम् शेषग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । योगविभागः करिष्यते । अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् । ततः भावकर्मणोः । ततः कर्तरि । कर्तरि च आत्मनेपदम् भवति भावकर्मणोः । ततः कर्क्मव्यतिहारे । कर्तरि इति एव । भावकर्मणोः इति निवृत्तम् । यथा एव तर्हि कर्मणि कर्तरि भवति एवम् भावे अपि कर्तरि प्राप्नोति । एति जीवन्तम् आनन्दः । न अस्य किम् चित् रुजति इति । द्वितीयः योगविभागः करिष्यते । अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् । ततः भावे । ततः कर्मणि । कर्मणि च आत्मनेपदम् भवति । ततः कर्तरि । कर्तरि च आत्मनेपदम् भवति । कर्मणि इति अनुवर्तते । भावे इति निवृत्तम् । ततः कर्मव्यतिहारे । कर्तरि इति एव । कर्मणि इति
KA I,275.16-277.18 Ro II,237-244 kim punaḥ ayam pratyayaniyamaḥ : anudāttaṅitaḥ eva ātmanepadam bhavati , bhāvakarmaṇoḥ eva ātmanepadam bhavati iti . āhosvit prakṛtyarthaniyamaḥ : anudāttaṅitaḥ ātmanepadam eva , bhāvakarmaṇoḥ ātmanepadam eva . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . tatra pratyayaniyame śeṣavacanam parasmaipadasya anivṛttatvāt . tatra pratyayaniyame śeṣagrahaṇam kartavyam parasmaipadaniyamārtham . śeṣāt kartari parasmaipadam iti . kim kāraṇam . parasmaipadasya anivṛttatvāt . pratyayāḥ niyatāḥ prakṛtyarthau aniyatau . tatra parasmaipadam prāpnoti . tatra śeṣagrahaṇam kartavyam parasmaipadaniyamārtham . śeṣāt eva parasmaipadam bhavati na anyataḥ iti . kyaṣaḥ ātmanepadavacanam tasya anyatra niyamāt . kyaṣaḥ ātmanepadam vaktavyam . lohitāyati lohitāyate . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . tasya anyatra niyamāt . tat hi anyatra niyamyate . ucyate ca na ca prāpnoti . tat vacanāt bhaviṣyati . astu tarhi prakṛtyarthaniyamaḥ . prakṛtyarthaniyame anyābhāvaḥ . prakṛtyarthaniyame anyeṣām pratyayānām abhāvaḥ . anudāttaṅitaḥ tṛjādayaḥ na prāpnuvanti . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśāḥ tṛjādayaḥ ucyante ca . te vacanāt bhaviṣyanti . sāvakāśāḥ tṛjādayaḥ . kaḥ avakāśaḥ . parasmaipadinaḥ avakāśaḥ . tatra api niyamāt na prāpnuvanti . tavyādayaḥ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnuvanti . tavyādayaḥ api anavakāśāḥ . te vacanāt bhaviṣyanti . ciṇ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnoti . ciṇ api vacanāt bhaviṣyati . ghañ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnoti . tatra api prakṛtam karmagrahaṇam . kva prakṛtam . aṇ karmaṇi ca iti . tat vai tatra upapadaviśeṣaṇam abhidheyaviśeṣaṇena ca iha arthaḥ . na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati . na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati . na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati . yat tāvat ucyate na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati iti anyārtham api prakṛtam anyārtham bhavati ṭat yathā . śālyartham kulyāḥ praṇīyante tābhyaḥ ca pāṇīyam pīyate upaśpṛśyate ca śālayaḥ ca bhāvyante . yad api ucyate na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati . na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati iti . bhavet dravyeṣu etat evam syāt . śabdaḥ tu khalu yena yena viśeṣeṇa abhisambadhyate tasya tasya viśeṣakaḥ bhavati . śeṣavacanam ca . śeṣagrahaṇam ca kartavyam . śeṣāt kartari parasmaipadam iti . kim prayojanam . śeṣaniyamārtham . prakṛtarthau niyatau . pratyayāḥ aniyatāḥ . te śeṣe api prāpnuvanti . tatra śeṣagrahaṇam kartavyam . śeṣāt kartari parasmaipadam eva na anyat iti . kartari ca ātmanepadaviṣaye parasmaipadapratiṣedhārtham . kartari ca ātmanepadaviṣaye parasmaipadapratiṣedhārtham dvitīyam śeṣagrahaṇam kartavyam . śeṣāt śeṣe iti vaktavyam . iha mā bhūt . bhidyate kuśūlaḥ svayam eva iti . katarasmin pakṣe ayam doṣaḥ . prakṛtyarthaniyame . prakṛtyarthaniyame tāvat na doṣaḥ . prakṛtyarthau niyatau . pratyayāḥ aniyatāḥ . tatra na arthaḥ kartṛgrahaṇena kartṛgrahaṇāt ca doṣaḥ . pratyayaniyame tarhi ayam doṣaḥ . pratyayāḥ niyatāḥ . prakṛtyarthau aniyatau . tatra kartṛgrahaṇam kartavyam bhāvakarmaṇoḥ nivṛttyartham . kartṛgrahaṇāt ca eṣaḥ doṣaḥ . prakṛtyarthaniyame śeṣagrahaṇam śakyam akartum . katham . prakṛtayarthau niyatau . pratyayāḥ aniyatāḥ . tataḥ vakṣyāmi parasmaipadam bhavati iti . tat niyamārtham bhaviṣyati . yatra parasmaipadam ca anyat ca prāpnoti tatra parasmaipadam eva bhavati iti . tat tarhi pratyayaniyame dvitīyam śeṣagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . yogavibhāgaḥ kariṣyate . anudāttaṅitaḥ ātmanepadam . tataḥ bhāvakarmaṇoḥ . tataḥ kartari . kartari ca ātmanepadam bhavati bhāvakarmaṇoḥ . tataḥ karkmavyatihāre . kartari iti eva . bhāvakarmaṇoḥ iti nivṛttam . yathā eva tarhi karmaṇi kartari bhavati evam bhāve api kartari prāpnoti . eti jīvantam ānandaḥ . na asya kim cit rujati iti . dvitīyaḥ yogavibhāgaḥ kariṣyate . anudāttaṅitaḥ ātmanepadam . tataḥ bhāve . tataḥ karmaṇi . karmaṇi ca ātmanepadam bhavati . tataḥ kartari . kartari ca ātmanepadam bhavati . karmaṇi iti anuvartate . bhāve iti nivṛttam . tataḥ karmavyatihāre . kartari iti eva . karmaṇi iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.