क्अ इ,२७४।११-२७५।१५ रो इइ,२३३-२३७ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । आत्मनेपदवचनम् नियमार्थम् । नियमार्थः अयम् आरम्भः । किम् उच्यते नियमार्थः अयम् इति न पुनः विध्यर्थः अपि स्यात् । लविधानात् विहितम् । लविधानात् हि आत्मनेपदम् परस्मैपदम् च विहितम् । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । विकरणैः तु व्यवहितत्वात् नियमः न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । विकरणाः क्रियन्ताम् नियमः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् विकरणाः । नित्याः खलु अपि विकरणाः । कृते अपि नियमे प्राप्नुवन्ति अकृते अपि प्राप्नुवन्ति । नित्यत्वात् परत्वात् च विकरणेषु कृतेषु विकरणैः व्यवहितत्वात् नियमः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । अनवकाशः नियमः । सावकाशः । कः अवकाशः । ये एते लुग्विकरणाः श्लुविकरणाः लिङ्लिटौ च । यदि पुनः इयम् परिभाषा विज्ञायेत । किम् कृतम् भवति । कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् यत्र कार्यम् तत्र द्रष्टव्यम् । लस्य तिबादयः भवन्ति इति उपस्थितम् इदम् भवति अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति । एवम् अपि इतरेतराश्रयम् भवति । का इतरेतराश्रयता । अभिनिर्वृत्तानाम् लस्य स्थाने तिबादीनाम् आत्मनेपदपरस्मैपदसञ्ज्ञया भवितव्यम् सञ्ज्ञया च तिबादयः भाव्यन्ते । तत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि कार्याणि च न प्रकल्पन्ते । परस्मैपदेषु तावत् न इतरेतराश्रयम् भवति । परस्मैपदानुक्रमणम् न करिष्यते । अवश्यम् कर्तव्यम् अनुपराभ्याम् कृञः इति एवमर्थम् । ननु च एतत् अपि आत्मनेपदानुक्रमणे एव करिष्ये । स्वरितञितः कर्त्रभिप्रये क्रियाफले आत्मनेपदम् भवति कर्तरि । अनुपराभ्याम् कृञः न इति । आत्मनेपदेषु च अपि न इतरेतराश्रयम् भवति । कथम् । भाविनी सञ्ज्ञा विज्ञास्यते सूत्रशाटकवत् । तत् यथा : कः चित् कम् चित् तन्तुवायम् आह : अस्य सूत्रस्य शाटकम् वय इति । सः पश्यति । यदि शाटकः न वातव्यः अथ वातव्यः न शाटकः । शाटकः वातव्यः इति विप्रतिषिद्धम्। भाविनी खलु अस्य सञ्ज्ञा अभिप्रेता । सः मन्ये वातव्यः यस्मिन् उते शाटकः इति एतत् भवति इति । एवम् इह अपि सः लस्य स्थाने कर्तव्यः ल्यस्य अभिनिर्वृत्तस्य आत्मनेपदम् इति एषा सञ्ज्ञा भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु नियमः । ननु च उत्कम् विकरणैः तु व्यवहितत्वात् नियमः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति विकरणेभ्यः नियमः बलीयान् इति यत् अयम् विकरणविधौ आत्मनेपदपरस्मैपदानि आश्रयति । पुषादिद्युतादॢर्दितः परस्मैपदेषु आत्मनेपदेषु अन्यतरस्याम् इति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अभिनिर्वृत्तानि हि लस्य स्थाने आत्मनेपदानि परस्मैपदानि च । यत् तर्हि अनुपसर्गात् वा इति विभाषाम् शास्ति ।
KA I,274.11-275.15 Ro II,233-237 kimartham punaḥ idam ucyate . ātmanepadavacanam niyamārtham . niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ . kim ucyate niyamārthaḥ ayam iti na punaḥ vidhyarthaḥ api syāt . lavidhānāt vihitam . lavidhānāt hi ātmanepadam parasmaipadam ca vihitam . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . vikaraṇaiḥ tu vyavahitatvāt niyamaḥ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . vikaraṇāḥ kriyantām niyamaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt vikaraṇāḥ . nityāḥ khalu api vikaraṇāḥ . kṛte api niyame prāpnuvanti akṛte api prāpnuvanti . nityatvāt paratvāt ca vikaraṇeṣu kṛteṣu vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt niyamaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśaḥ niyamaḥ . sāvakāśaḥ . kaḥ avakāśaḥ . ye ete lugvikaraṇāḥ śluvikaraṇāḥ liṅliṭau ca . yadi punaḥ iyam paribhāṣā vijñāyeta . kim kṛtam bhavati . kāryakālam sañjñāparibhāṣam yatra kāryam tatra draṣṭavyam . lasya tibādayaḥ bhavanti iti upasthitam idam bhavati anudāttaṅitaḥ ātmanepadam śeṣāt kartari parasmaipadam iti . evam api itaretarāśrayam bhavati . kā itaretarāśrayatā . abhinirvṛttānām lasya sthāne tibādīnām ātmanepadaparasmaipadasañjñayā bhavitavyam sañjñayā ca tibādayaḥ bhāvyante . tat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi kāryāṇi ca na prakalpante . parasmaipadeṣu tāvat na itaretarāśrayam bhavati . parasmaipadānukramaṇam na kariṣyate . avaśyam kartavyam anuparābhyām kṛñaḥ iti evamartham . nanu ca etat api ātmanepadānukramaṇe eva kariṣye . svaritañitaḥ kartrabhipraye kriyāphale ātmanepadam bhavati kartari . anuparābhyām kṛñaḥ na iti . ātmanepadeṣu ca api na itaretarāśrayam bhavati . katham . bhāvinī sañjñā vijñāsyate sūtraśāṭakavat . tat yathā : kaḥ cit kam cit tantuvāyam āha : asya sūtrasya śāṭakam vaya iti . saḥ paśyati . yadi śāṭakaḥ na vātavyaḥ atha vātavyaḥ na śāṭakaḥ . śāṭakaḥ vātavyaḥ iti vipratiṣiddham. bhāvinī khalu asya sañjñā abhipretā . saḥ manye vātavyaḥ yasmin ute śāṭakaḥ iti etat bhavati iti . evam iha api saḥ lasya sthāne kartavyaḥ lyasya abhinirvṛttasya ātmanepadam iti eṣā sañjñā bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu niyamaḥ . nanu ca utkam vikaraṇaiḥ tu vyavahitatvāt niyamaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vikaraṇebhyaḥ niyamaḥ balīyān iti yat ayam vikaraṇavidhau ātmanepadaparasmaipadāni āśrayati . puṣādidyutādḷrditaḥ parasmaipadeṣu ātmanepadeṣu anyatarasyām iti . na etat asti jñāpakam . abhinirvṛttāni hi lasya sthāne ātmanepadāni parasmaipadāni ca . yat tarhi anupasargāt vā iti vibhāṣām śāsti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.