क्अ इ,२७४।२-११ रो इइ,२३३ विकरणेभ्यः प्रतिषेधः वक्तव्यः । चिनुतः सुनुतः लुनीतः पुनीतः । ङितः इति आत्मनेपदम् प्राप्नोति । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते ङकारः इत् अस्य सः अयम् ङित् ङितः इति । कथम् तर्हि । ङकारः एव इत् ङित् ङितः । अथ वा उपदेशे इति वर्तते । अथ वा उक्तम् एतत् सिद्धम् तु पूर्वस्य कार्यातिदेशात् इति । सर्वथा चङङ्भ्याम् प्राप्नोति । एवम् तर्हि धातोः इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । भूवादयः धातवः इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् पञ्चमीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । अर्थात् विभक्तिविपरिणामः भविष्यति । तत् यथा । उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि । आमन्त्रयस्व एनम् । देवदत्तम् इति गम्यते । देवदत्तस्य गावः अश्वाः हिरण्यम् इति । आढ्यः वैधवेयः । देवदत्तः इति गम्यते । पुरस्तात् षष्ठीनिर्दिष्टम् सत् अर्थात् द्वितीयानिर्दिष्टम् प्रथमानिर्दिष्टम् च भवति । एवम् इह अपि पुरस्तात् प्रथमानिर्दिष्टम् सत् अर्थात् पञ्चमीनिर्दिष्टम् भविष्यति ।
KA I,274.2-11 Ro II,233 vikaraṇebhyaḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . cinutaḥ sunutaḥ lunītaḥ punītaḥ . ṅitaḥ iti ātmanepadam prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate ṅakāraḥ it asya saḥ ayam ṅit ṅitaḥ iti . katham tarhi . ṅakāraḥ eva it ṅit ṅitaḥ . atha vā upadeśe iti vartate . atha vā uktam etat siddham tu pūrvasya kāryātideśāt iti . sarvathā caṅaṅbhyām prāpnoti . evam tarhi dhātoḥ iti vartate . kva prakṛtam . bhūvādayaḥ dhātavaḥ iti . tat vai prathamānirdiṣṭam pañcamīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . arthāt vibhaktivipariṇāmaḥ bhaviṣyati . tat yathā . uccāni devadattasya gṛhāṇi . āmantrayasva enam . devadattam iti gamyate . devadattasya gāvaḥ aśvāḥ hiraṇyam iti . āḍhyaḥ vaidhaveyaḥ . devadattaḥ iti gamyate . purastāt ṣaṣṭhīnirdiṣṭam sat arthāt dvitīyānirdiṣṭam prathamānirdiṣṭam ca bhavati . evam iha api purastāt prathamānirdiṣṭam sat arthāt pañcamīnirdiṣṭam bhaviṣyati .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२७४।११-२७५।१५ रो इइ,२३३-२३७ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । आत्मनेपदवचनम् नियमार्थम् । नियमार्थः अयम् आरम्भः । किम् उच्यते नियमार्थः अयम् इति न पुनः विध्यर्थः अपि स्यात् । लविधानात् विहितम् । लविधानात् हि आत्मनेपदम् परस्मैपदम् च विहितम् । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । विकरणैः तु व्यवहितत्वात् नियमः न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । विकरणाः क्रियन्ताम् नियमः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् विकरणाः । नित्याः खलु अपि विकरणाः । कृते अपि नियमे प्राप्नुवन्ति अकृते अपि प्राप्नुवन्ति । नित्यत्वात् परत्वात् च विकरणेषु कृतेषु विकरणैः व्यवहितत्वात् नियमः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । अनवकाशः नियमः । सावकाशः । कः अवकाशः । ये एते लुग्विकरणाः श्लुविकरणाः लिङ्लिटौ च । यदि पुनः इयम् परिभाषा विज्ञायेत । किम् कृतम् भवति । कार्यकालम् सञ्ज्ञापरिभाषम् यत्र कार्यम् तत्र द्रष्टव्यम् । लस्य तिबादयः भवन्ति इति उपस्थितम् इदम् भवति अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति । एवम् अपि इतरेतराश्रयम् भवति । का इतरेतराश्रयता । अभिनिर्वृत्तानाम् लस्य स्थाने तिबादीनाम् आत्मनेपदपरस्मैपदसञ्ज्ञया भवितव्यम् सञ्ज्ञया च तिबादयः भाव्यन्ते । तत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि कार्याणि च न प्रकल्पन्ते । परस्मैपदेषु तावत् न इतरेतराश्रयम् भवति । परस्मैपदानुक्रमणम् न करिष्यते । अवश्यम् कर्तव्यम् अनुपराभ्याम् कृञः इति एवमर्थम् । ननु च एतत् अपि आत्मनेपदानुक्रमणे एव करिष्ये । स्वरितञितः कर्त्रभिप्रये क्रियाफले आत्मनेपदम् भवति कर्तरि । अनुपराभ्याम् कृञः न इति । आत्मनेपदेषु च अपि न इतरेतराश्रयम् भवति । कथम् । भाविनी सञ्ज्ञा विज्ञास्यते सूत्रशाटकवत् । तत् यथा : कः चित् कम् चित् तन्तुवायम् आह : अस्य सूत्रस्य शाटकम् वय इति । सः पश्यति । यदि शाटकः न वातव्यः अथ वातव्यः न शाटकः । शाटकः वातव्यः इति विप्रतिषिद्धम्। भाविनी खलु अस्य सञ्ज्ञा अभिप्रेता । सः मन्ये वातव्यः यस्मिन् उते शाटकः इति एतत् भवति इति । एवम् इह अपि सः लस्य स्थाने कर्तव्यः ल्यस्य अभिनिर्वृत्तस्य आत्मनेपदम् इति एषा सञ्ज्ञा भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु नियमः । ननु च उत्कम् विकरणैः तु व्यवहितत्वात् नियमः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति विकरणेभ्यः नियमः बलीयान् इति यत् अयम् विकरणविधौ आत्मनेपदपरस्मैपदानि आश्रयति । पुषादिद्युतादॢर्दितः परस्मैपदेषु आत्मनेपदेषु अन्यतरस्याम् इति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अभिनिर्वृत्तानि हि लस्य स्थाने आत्मनेपदानि परस्मैपदानि च । यत् तर्हि अनुपसर्गात् वा इति विभाषाम् शास्ति ।
KA I,274.11-275.15 Ro II,233-237 kimartham punaḥ idam ucyate . ātmanepadavacanam niyamārtham . niyamārthaḥ ayam ārambhaḥ . kim ucyate niyamārthaḥ ayam iti na punaḥ vidhyarthaḥ api syāt . lavidhānāt vihitam . lavidhānāt hi ātmanepadam parasmaipadam ca vihitam . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . vikaraṇaiḥ tu vyavahitatvāt niyamaḥ na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . vikaraṇāḥ kriyantām niyamaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt vikaraṇāḥ . nityāḥ khalu api vikaraṇāḥ . kṛte api niyame prāpnuvanti akṛte api prāpnuvanti . nityatvāt paratvāt ca vikaraṇeṣu kṛteṣu vikaraṇaiḥ vyavahitatvāt niyamaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśaḥ niyamaḥ . sāvakāśaḥ . kaḥ avakāśaḥ . ye ete lugvikaraṇāḥ śluvikaraṇāḥ liṅliṭau ca . yadi punaḥ iyam paribhāṣā vijñāyeta . kim kṛtam bhavati . kāryakālam sañjñāparibhāṣam yatra kāryam tatra draṣṭavyam . lasya tibādayaḥ bhavanti iti upasthitam idam bhavati anudāttaṅitaḥ ātmanepadam śeṣāt kartari parasmaipadam iti . evam api itaretarāśrayam bhavati . kā itaretarāśrayatā . abhinirvṛttānām lasya sthāne tibādīnām ātmanepadaparasmaipadasañjñayā bhavitavyam sañjñayā ca tibādayaḥ bhāvyante . tat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi kāryāṇi ca na prakalpante . parasmaipadeṣu tāvat na itaretarāśrayam bhavati . parasmaipadānukramaṇam na kariṣyate . avaśyam kartavyam anuparābhyām kṛñaḥ iti evamartham . nanu ca etat api ātmanepadānukramaṇe eva kariṣye . svaritañitaḥ kartrabhipraye kriyāphale ātmanepadam bhavati kartari . anuparābhyām kṛñaḥ na iti . ātmanepadeṣu ca api na itaretarāśrayam bhavati . katham . bhāvinī sañjñā vijñāsyate sūtraśāṭakavat . tat yathā : kaḥ cit kam cit tantuvāyam āha : asya sūtrasya śāṭakam vaya iti . saḥ paśyati . yadi śāṭakaḥ na vātavyaḥ atha vātavyaḥ na śāṭakaḥ . śāṭakaḥ vātavyaḥ iti vipratiṣiddham. bhāvinī khalu asya sañjñā abhipretā . saḥ manye vātavyaḥ yasmin ute śāṭakaḥ iti etat bhavati iti . evam iha api saḥ lasya sthāne kartavyaḥ lyasya abhinirvṛttasya ātmanepadam iti eṣā sañjñā bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu niyamaḥ . nanu ca utkam vikaraṇaiḥ tu vyavahitatvāt niyamaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vikaraṇebhyaḥ niyamaḥ balīyān iti yat ayam vikaraṇavidhau ātmanepadaparasmaipadāni āśrayati . puṣādidyutādḷrditaḥ parasmaipadeṣu ātmanepadeṣu anyatarasyām iti . na etat asti jñāpakam . abhinirvṛttāni hi lasya sthāne ātmanepadāni parasmaipadāni ca . yat tarhi anupasargāt vā iti vibhāṣām śāsti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२७५।१६-२७७।१८ रो इइ,२३७-२४४ किम् पुनः अयम् प्रत्ययनियमः : अनुदात्तङितः एव आत्मनेपदम् भवति , भावकर्मणोः एव आत्मनेपदम् भवति इति । आहोस्वित् प्रकृत्यर्थनियमः : अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् एव , भावकर्मणोः आत्मनेपदम् एव । कः च अत्र विशेषः । तत्र प्रत्ययनियमे शेषवचनम् परस्मैपदस्य अनिवृत्तत्वात् । तत्र प्रत्ययनियमे शेषग्रहणम् कर्तव्यम् परस्मैपदनियमार्थम् । शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति । किम् कारणम् । परस्मैपदस्य अनिवृत्तत्वात् । प्रत्ययाः नियताः प्रकृत्यर्थौ अनियतौ । तत्र परस्मैपदम् प्राप्नोति । तत्र शेषग्रहणम् कर्तव्यम् परस्मैपदनियमार्थम् । शेषात् एव परस्मैपदम् भवति न अन्यतः इति । क्यषः आत्मनेपदवचनम् तस्य अन्यत्र नियमात् । क्यषः आत्मनेपदम् वक्तव्यम् । लोहितायति लोहितायते । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । तस्य अन्यत्र नियमात् । तत् हि अन्यत्र नियम्यते । उच्यते च न च प्राप्नोति । तत् वचनात् भविष्यति । अस्तु तर्हि प्रकृत्यर्थनियमः । प्रकृत्यर्थनियमे अन्याभावः । प्रकृत्यर्थनियमे अन्येषाम् प्रत्ययानाम् अभावः । अनुदात्तङितः तृजादयः न प्राप्नुवन्ति । न एषः दोषः । अनवकाशाः तृजादयः उच्यन्ते च । ते वचनात् भविष्यन्ति । सावकाशाः तृजादयः । कः अवकाशः । परस्मैपदिनः अवकाशः । तत्र अपि नियमात् न प्राप्नुवन्ति । तव्यादयः तर्हि भावकर्मणोः नियमात् न प्राप्नुवन्ति । तव्यादयः अपि अनवकाशाः । ते वचनात् भविष्यन्ति । चिण् तर्हि भावकर्मणोः नियमात् न प्राप्नोति । चिण् अपि वचनात् भविष्यति । घञ् तर्हि भावकर्मणोः नियमात् न प्राप्नोति । तत्र अपि प्रकृतम् कर्मग्रहणम् । क्व प्रकृतम् । अण् कर्मणि च इति । तत् वै तत्र उपपदविशेषणम् अभिधेयविशेषणेन च इह अर्थः । न च अन्यार्थम् प्रकृतम् अन्यार्थम् भवति । न खलु अपि अन्यत् प्रकृतम् अनुवर्तनात् अन्यत् भवति । न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणात् अहिः भवति । यत् तावत् उच्यते न च अन्यार्थम् प्रकृतम् अन्यार्थम् भवति इति अन्यार्थम् अपि प्रकृतम् अन्यार्थम् भवति टत् यथा । शाल्यर्थम् कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्यः च पाणीयम् पीयते उपश्पृश्यते च शालयः च भाव्यन्ते । यद् अपि उच्यते न खलु अपि अन्यत् प्रकृतम् अनुवर्तनात् अन्यत् भवति । न हि गोधा सर्पन्ती सर्पणात् अहिः भवति इति । भवेत् द्रव्येषु एतत् एवम् स्यात् । शब्दः तु खलु येन येन विशेषेण अभिसम्बध्यते तस्य तस्य विशेषकः भवति । शेषवचनम् च । शेषग्रहणम् च कर्तव्यम् । शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् इति । किम् प्रयोजनम् । शेषनियमार्थम् । प्रकृतर्थौ नियतौ । प्रत्ययाः अनियताः । ते शेषे अपि प्राप्नुवन्ति । तत्र शेषग्रहणम् कर्तव्यम् । शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् एव न अन्यत् इति । कर्तरि च आत्मनेपदविषये परस्मैपदप्रतिषेधार्थम् । कर्तरि च आत्मनेपदविषये परस्मैपदप्रतिषेधार्थम् द्वितीयम् शेषग्रहणम् कर्तव्यम् । शेषात् शेषे इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । भिद्यते कुशूलः स्वयम् एव इति । कतरस्मिन् पक्षे अयम् दोषः । प्रकृत्यर्थनियमे । प्रकृत्यर्थनियमे तावत् न दोषः । प्रकृत्यर्थौ नियतौ । प्रत्ययाः अनियताः । तत्र न अर्थः कर्तृग्रहणेन कर्तृग्रहणात् च दोषः । प्रत्ययनियमे तर्हि अयम् दोषः । प्रत्ययाः नियताः । प्रकृत्यर्थौ अनियतौ । तत्र कर्तृग्रहणम् कर्तव्यम् भावकर्मणोः निवृत्त्यर्थम् । कर्तृग्रहणात् च एषः दोषः । प्रकृत्यर्थनियमे शेषग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । प्रकृतयर्थौ नियतौ । प्रत्ययाः अनियताः । ततः वक्ष्यामि परस्मैपदम् भवति इति । तत् नियमार्थम् भविष्यति । यत्र परस्मैपदम् च अन्यत् च प्राप्नोति तत्र परस्मैपदम् एव भवति इति । तत् तर्हि प्रत्ययनियमे द्वितीयम् शेषग्रहणम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । योगविभागः करिष्यते । अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् । ततः भावकर्मणोः । ततः कर्तरि । कर्तरि च आत्मनेपदम् भवति भावकर्मणोः । ततः कर्क्मव्यतिहारे । कर्तरि इति एव । भावकर्मणोः इति निवृत्तम् । यथा एव तर्हि कर्मणि कर्तरि भवति एवम् भावे अपि कर्तरि प्राप्नोति । एति जीवन्तम् आनन्दः । न अस्य किम् चित् रुजति इति । द्वितीयः योगविभागः करिष्यते । अनुदात्तङितः आत्मनेपदम् । ततः भावे । ततः कर्मणि । कर्मणि च आत्मनेपदम् भवति । ततः कर्तरि । कर्तरि च आत्मनेपदम् भवति । कर्मणि इति अनुवर्तते । भावे इति निवृत्तम् । ततः कर्मव्यतिहारे । कर्तरि इति एव । कर्मणि इति
KA I,275.16-277.18 Ro II,237-244 kim punaḥ ayam pratyayaniyamaḥ : anudāttaṅitaḥ eva ātmanepadam bhavati , bhāvakarmaṇoḥ eva ātmanepadam bhavati iti . āhosvit prakṛtyarthaniyamaḥ : anudāttaṅitaḥ ātmanepadam eva , bhāvakarmaṇoḥ ātmanepadam eva . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . tatra pratyayaniyame śeṣavacanam parasmaipadasya anivṛttatvāt . tatra pratyayaniyame śeṣagrahaṇam kartavyam parasmaipadaniyamārtham . śeṣāt kartari parasmaipadam iti . kim kāraṇam . parasmaipadasya anivṛttatvāt . pratyayāḥ niyatāḥ prakṛtyarthau aniyatau . tatra parasmaipadam prāpnoti . tatra śeṣagrahaṇam kartavyam parasmaipadaniyamārtham . śeṣāt eva parasmaipadam bhavati na anyataḥ iti . kyaṣaḥ ātmanepadavacanam tasya anyatra niyamāt . kyaṣaḥ ātmanepadam vaktavyam . lohitāyati lohitāyate . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . tasya anyatra niyamāt . tat hi anyatra niyamyate . ucyate ca na ca prāpnoti . tat vacanāt bhaviṣyati . astu tarhi prakṛtyarthaniyamaḥ . prakṛtyarthaniyame anyābhāvaḥ . prakṛtyarthaniyame anyeṣām pratyayānām abhāvaḥ . anudāttaṅitaḥ tṛjādayaḥ na prāpnuvanti . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśāḥ tṛjādayaḥ ucyante ca . te vacanāt bhaviṣyanti . sāvakāśāḥ tṛjādayaḥ . kaḥ avakāśaḥ . parasmaipadinaḥ avakāśaḥ . tatra api niyamāt na prāpnuvanti . tavyādayaḥ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnuvanti . tavyādayaḥ api anavakāśāḥ . te vacanāt bhaviṣyanti . ciṇ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnoti . ciṇ api vacanāt bhaviṣyati . ghañ tarhi bhāvakarmaṇoḥ niyamāt na prāpnoti . tatra api prakṛtam karmagrahaṇam . kva prakṛtam . aṇ karmaṇi ca iti . tat vai tatra upapadaviśeṣaṇam abhidheyaviśeṣaṇena ca iha arthaḥ . na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati . na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati . na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati . yat tāvat ucyate na ca anyārtham prakṛtam anyārtham bhavati iti anyārtham api prakṛtam anyārtham bhavati ṭat yathā . śālyartham kulyāḥ praṇīyante tābhyaḥ ca pāṇīyam pīyate upaśpṛśyate ca śālayaḥ ca bhāvyante . yad api ucyate na khalu api anyat prakṛtam anuvartanāt anyat bhavati . na hi godhā sarpantī sarpaṇāt ahiḥ bhavati iti . bhavet dravyeṣu etat evam syāt . śabdaḥ tu khalu yena yena viśeṣeṇa abhisambadhyate tasya tasya viśeṣakaḥ bhavati . śeṣavacanam ca . śeṣagrahaṇam ca kartavyam . śeṣāt kartari parasmaipadam iti . kim prayojanam . śeṣaniyamārtham . prakṛtarthau niyatau . pratyayāḥ aniyatāḥ . te śeṣe api prāpnuvanti . tatra śeṣagrahaṇam kartavyam . śeṣāt kartari parasmaipadam eva na anyat iti . kartari ca ātmanepadaviṣaye parasmaipadapratiṣedhārtham . kartari ca ātmanepadaviṣaye parasmaipadapratiṣedhārtham dvitīyam śeṣagrahaṇam kartavyam . śeṣāt śeṣe iti vaktavyam . iha mā bhūt . bhidyate kuśūlaḥ svayam eva iti . katarasmin pakṣe ayam doṣaḥ . prakṛtyarthaniyame . prakṛtyarthaniyame tāvat na doṣaḥ . prakṛtyarthau niyatau . pratyayāḥ aniyatāḥ . tatra na arthaḥ kartṛgrahaṇena kartṛgrahaṇāt ca doṣaḥ . pratyayaniyame tarhi ayam doṣaḥ . pratyayāḥ niyatāḥ . prakṛtyarthau aniyatau . tatra kartṛgrahaṇam kartavyam bhāvakarmaṇoḥ nivṛttyartham . kartṛgrahaṇāt ca eṣaḥ doṣaḥ . prakṛtyarthaniyame śeṣagrahaṇam śakyam akartum . katham . prakṛtayarthau niyatau . pratyayāḥ aniyatāḥ . tataḥ vakṣyāmi parasmaipadam bhavati iti . tat niyamārtham bhaviṣyati . yatra parasmaipadam ca anyat ca prāpnoti tatra parasmaipadam eva bhavati iti . tat tarhi pratyayaniyame dvitīyam śeṣagrahaṇam kartavyam . na kartavyam . yogavibhāgaḥ kariṣyate . anudāttaṅitaḥ ātmanepadam . tataḥ bhāvakarmaṇoḥ . tataḥ kartari . kartari ca ātmanepadam bhavati bhāvakarmaṇoḥ . tataḥ karkmavyatihāre . kartari iti eva . bhāvakarmaṇoḥ iti nivṛttam . yathā eva tarhi karmaṇi kartari bhavati evam bhāve api kartari prāpnoti . eti jīvantam ānandaḥ . na asya kim cit rujati iti . dvitīyaḥ yogavibhāgaḥ kariṣyate . anudāttaṅitaḥ ātmanepadam . tataḥ bhāve . tataḥ karmaṇi . karmaṇi ca ātmanepadam bhavati . tataḥ kartari . kartari ca ātmanepadam bhavati . karmaṇi iti anuvartate . bhāve iti nivṛttam . tataḥ karmavyatihāre . kartari iti eva . karmaṇi iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.