क्अ इ,२६४।१२-२० रो इइ,२११-२१२ तस्यग्रहणम् किमर्थम् । इत्सञ्ज्ञकः प्रतिनिर्दिश्यते । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रकृतम् इत् इति वर्तते । क्व प्रकृतम् । उपदेशे अच् अनुनासिकः इत् इति । तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च इह अर्थः । अर्थात् विभक्तिविपरिणामः भविष्यति । तत् यथा । उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि । आमन्त्रयस्व एनम् । देवदत्तम् इति गम्यते । देवदत्तस्य गावः अश्वाः हिरण्यम् इति । आढ्यः वैधवेयः । देवदत्तः इति गम्यते । पुरस्तात् षष्ठीनिर्दिष्टम् सत् अर्थात् द्वितीयानिर्दिष्टम् प्रथमानिर्दिष्टम् च भवति । एवम् इह अपि पुरस्तात् प्रथमानिर्दिष्टम् सत् अर्थात् षष्ठीनिर्दिष्टम् भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । ये अनेकालः इत्सञ्ज्ञाः तेषाम् लोपः सर्वादेशः यथा स्यात् । अथ क्रियमाणे अपि च तस्यग्रहणे कथम् इव लोपः सर्वादेशः लभ्यः । लभ्यः इति आह । कुतः । वचनप्रामाण्यात् । तस्यग्रहणसामर्थ्यात् ।
KA I,264.12-20 Ro II,211-212 tasyagrahaṇam kimartham . itsañjñakaḥ pratinirdiśyate . na etat asti prayojanam . prakṛtam it iti vartate . kva prakṛtam . upadeśe ac anunāsikaḥ it iti . tat vai prathamānirdiṣṭam ṣaṣṭhīnirdiṣṭena ca iha arthaḥ . arthāt vibhaktivipariṇāmaḥ bhaviṣyati . tat yathā . uccāni devadattasya gṛhāṇi . āmantrayasva enam . devadattam iti gamyate . devadattasya gāvaḥ aśvāḥ hiraṇyam iti . āḍhyaḥ vaidhaveyaḥ . devadattaḥ iti gamyate . purastāt ṣaṣṭhīnirdiṣṭam sat arthāt dvitīyānirdiṣṭam prathamānirdiṣṭam ca bhavati . evam iha api purastāt prathamānirdiṣṭam sat arthāt ṣaṣṭhīnirdiṣṭam bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . ye anekālaḥ itsañjñāḥ teṣām lopaḥ sarvādeśaḥ yathā syāt . atha kriyamāṇe api ca tasyagrahaṇe katham iva lopaḥ sarvādeśaḥ labhyaḥ . labhyaḥ iti āha . kutaḥ . vacanaprāmāṇyāt . tasyagrahaṇasāmarthyāt .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२६४।२१-२६५।१७ रो इइ,२१२-२१४ इतः लोपे णल्क्त्वानिष्ठासु उपसङ्ख्यानम् इत्प्रतिषेधात् । इतः लोपे णल्क्त्वानिष्ठासु उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । णल् । अहम् पपच । क्त्वा । देवित्वा सेवित्वा । निष्ठा । शयितः शयितवान् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । इत्प्रतिषेधात् । प्रतिषिध्यते अत्र इत्सञ्ज्ञा । णल् उत्तमः णित् वा भवति । क्त्वा सेट् न कित् भवति । निष्ठा सेट् न कित् भवति इति । सिद्धम् तु णलादीनाम् ग्रहणप्रतिषेधात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । णलादीनाम् ग्रहणानि प्रतिषिधन्ते । णल् उत्तमः वा णिद्ग्रहणेन गृह्यते । क्त्वा सेट् न किद्ग्रहणेन गृह्यते । निष्ठा सेट् न किद्ग्रहणेन गृह्यते इति । निर्दिष्टलोपात् वा । निर्दिष्टलोपात् वा सिद्धम् एव । अथ वा निर्दिष्टस्य अयम् लोपः क्रियते । तस्मात् सिद्धम् एतत् । तत्र तुस्मानाम् प्रतिषेधः । तत्र तुस्मानाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । तस्मात् तस्मिन् यस्मात् यस्मिन् वृक्षाः प्लक्षाः अचिनवम् असुनवम् अकरवम् । न वा उच्चारणसामर्थ्यात् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । उच्चारणसामर्थ्यात् अत्र लोपः न भविष्यति । अनुबन्धलोपे भावाभावयोः विप्रतिषेधात् अप्रसिद्धिः । अनुबन्धलोपे भावाभावयोः विरोधात् अप्रसिद्धिः । न ज्ञायते केन अभिप्रायेण प्रसजति केन निवृत्तिम् करोति इति । सिद्धम् तु अपवादन्यायेन । सिद्धम् एतत् । कथम् । अपवादन्यायेन । किम् पुनः इह तथा यथा उत्सर्गापवादौ । भावः हि कार्याऋथः नन्यार्थः लोपः । कार्यम् करिष्यामि इति अनुबन्धः आसज्यते कार्याद् अन्यन् मा भूत् इति लोपः ।
KA I,264.21-265.17 Ro II,212-214 itaḥ lope ṇalktvāniṣṭhāsu upasaṅkhyānam itpratiṣedhāt . itaḥ lope ṇalktvāniṣṭhāsu upasaṅkhyānam kartavyam . ṇal . aham papaca . ktvā . devitvā sevitvā . niṣṭhā . śayitaḥ śayitavān . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . itpratiṣedhāt . pratiṣidhyate atra itsañjñā . ṇal uttamaḥ ṇit vā bhavati . ktvā seṭ na kit bhavati . niṣṭhā seṭ na kit bhavati iti . siddham tu ṇalādīnām grahaṇapratiṣedhāt . siddham etat . katham . ṇalādīnām grahaṇāni pratiṣidhante . ṇal uttamaḥ vā ṇidgrahaṇena gṛhyate . ktvā seṭ na kidgrahaṇena gṛhyate . niṣṭhā seṭ na kidgrahaṇena gṛhyate iti . nirdiṣṭalopāt vā . nirdiṣṭalopāt vā siddham eva . atha vā nirdiṣṭasya ayam lopaḥ kriyate . tasmāt siddham etat . tatra tusmānām pratiṣedhaḥ . tatra tusmānām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tasmāt tasmin yasmāt yasmin vṛkṣāḥ plakṣāḥ acinavam asunavam akaravam . na vā uccāraṇasāmarthyāt . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . uccāraṇasāmarthyāt atra lopaḥ na bhaviṣyati . anubandhalope bhāvābhāvayoḥ vipratiṣedhāt aprasiddhiḥ . anubandhalope bhāvābhāvayoḥ virodhāt aprasiddhiḥ . na jñāyate kena abhiprāyeṇa prasajati kena nivṛttim karoti iti . siddham tu apavādanyāyena . siddham etat . katham . apavādanyāyena . kim punaḥ iha tathā yathā utsargāpavādau . bhāvaḥ hi kāryāṛthaḥ nanyārthaḥ lopaḥ . kāryam kariṣyāmi iti anubandhaḥ āsajyate kāryād anyan mā bhūt iti lopaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,२६५।१८-२६७।६ रो इइ,२१४-२१७ अथ यस्य अनुबन्धः आसज्यते किम् सः तस्य एकान्तः भवति आहोस्वित् अनेकान्तः । एकान्तः तत्र उपलब्धेः । एकान्तः इति आह । कुतः । तत्र उपलब्धेः । तत्रस्थः हि असौ उपलभ्यते । तत् यथा वृक्षस्था शाखा वृक्षैकान्ता उपलभ्यते । तत्र असरूपसर्वादेशदाप्प्रतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशः अनाकारान्तत्वात् । तत्र असरूपविधौ दोषः भवति । कर्मणि अण् आतः अनुपसर्गे कः इति । कण्विषये अण् अपि प्राप्नोति । सर्वादेशे च दोषः भवति । दिवः औत् सर्वादेशः प्राप्नोति । दाप्प्रतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशः कर्तव्यः । अदाब्दैपौ इति वक्तव्यम् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अनाकारान्तत्वात् । ननु च आत्त्वे कृते भविष्यति । तत् हि आत्त्वम् न प्राप्नोति । किम् कारणम् । अनेजन्तत्वात् । अस्तु तर्हि अनेकान्तः । अनेकान्ते वृत्तिविशेषः । यदि अनेकान्तः वृत्तिविशेषः न सिध्यति । किति णिति इति कार्याणि न सिध्यन्ति । किम् हि सः तस्य इत् भवति येन इत्कृतम् स्यात् । एवम् तर्हि अनन्तरः । अनन्तरः इति चेत् पूर्वपरयोः इत्कृतप्रसङ्गः । अनन्तरः इति चेत् पूर्वपरयोः इत्कृतम् प्राप्नोति । वुञ्छण् । सिद्धम् तु व्यवसितपाठात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । व्यवसितपाठः कर्तव्यः । वुञ् छण् । सः च अवश्यम् व्यवसितपाठः कर्तव्यः । इतरथा हि एकान्ते अपि सन्देहः । अक्रियमाणे व्यवसितपाठे एकान्ते अपि सन्देहः स्यात् । तत्र न ज्ञायते किम् अयम् पूर्वस्य भवति आहोस्वित् परस्य इति । सन्देहमात्रम् एतत् भवति । सर्वसन्देहेषु च इदम् उपतिष्ठते व्याख्यानतः विशेषप्रतिपत्तिः न हि सन्देहात् अलक्षणम् इति । पूर्वस्य इति व्याख्यास्यमः । वृत्तात् वा । वृत्तात् वा पुनः सिद्धम् एतत् । वृद्धिमन्तम् आद्युदात्तम् दृष्ट्वा ञित् इति व्यवसेयम् । अन्तोदात्तम् दृष्ट्वा कित् इति । युक्तम् पुनः यत् वृत्तिनिमित्तकः अनुबन्धः स्यात् न अनुबन्धनिमित्तकेन नाम वृत्तेन भवितव्यम् । वृत्तिनिमित्तकः एव अनुबन्धः । वृत्तिज्ञः हि आचार्यः अनुबन्धान् आसजति । उभयम् इदम् अनुबन्धेषु उक्तम् एकान्ताः अनेकान्ताः इति । किम् अत्र न्याय्यम् । एकान्ताः इति न्याय्यम् । कुतः एतत् । अत्र हि हेतुः व्यपदिष्टः । यत् च नाम सहेतुकम् तत् न्याय्यम् । ननु च उक्तम् तत्र असरूपसर्वादेशदाप्प्रतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशः अनाकारान्तत्वात् इति । असरूपविधौ तावत् न दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अनुबन्धकृतम् असारूप्यम् भवति इति यत् अयम् ददातिदधात्योः विभाषा इति विभाषा शम् शास्ति । यत् अपि उक्तम् सर्वादेशे इति । अत्र अपि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अनुबन्धकृतम् अनेकाल्त्वम् भवति इति यत् अयम् शित् सर्वस्य इति आह । यत् अपि उक्तम् दाप्प्रतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशः कर्तव्यः इति । न कर्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अनुबन्धकृतम् अनेजन्तत्वम् भवति इति यत् अयम् उदीचाम् माङः व्यतीहारे इति मेङः सानुबन्धकस्य आत्त्वभूतस्य ग्रहणम् करोति ।
KA I,265.18-267.6 Ro II,214-217 atha yasya anubandhaḥ āsajyate kim saḥ tasya ekāntaḥ bhavati āhosvit anekāntaḥ . ekāntaḥ tatra upalabdheḥ . ekāntaḥ iti āha . kutaḥ . tatra upalabdheḥ . tatrasthaḥ hi asau upalabhyate . tat yathā vṛkṣasthā śākhā vṛkṣaikāntā upalabhyate . tatra asarūpasarvādeśadāppratiṣedhe pṛthaktvanirdeśaḥ anākārāntatvāt . tatra asarūpavidhau doṣaḥ bhavati . karmaṇi aṇ ātaḥ anupasarge kaḥ iti . kaṇviṣaye aṇ api prāpnoti . sarvādeśe ca doṣaḥ bhavati . divaḥ aut sarvādeśaḥ prāpnoti . dāppratiṣedhe pṛthaktvanirdeśaḥ kartavyaḥ . adābdaipau iti vaktavyam . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . anākārāntatvāt . nanu ca āttve kṛte bhaviṣyati . tat hi āttvam na prāpnoti . kim kāraṇam . anejantatvāt . astu tarhi anekāntaḥ . anekānte vṛttiviśeṣaḥ . yadi anekāntaḥ vṛttiviśeṣaḥ na sidhyati . kiti ṇiti iti kāryāṇi na sidhyanti . kim hi saḥ tasya it bhavati yena itkṛtam syāt . evam tarhi anantaraḥ . anantaraḥ iti cet pūrvaparayoḥ itkṛtaprasaṅgaḥ . anantaraḥ iti cet pūrvaparayoḥ itkṛtam prāpnoti . vuñchaṇ . siddham tu vyavasitapāṭhāt . siddham etat . katham . vyavasitapāṭhaḥ kartavyaḥ . vuñ chaṇ . saḥ ca avaśyam vyavasitapāṭhaḥ kartavyaḥ . itarathā hi ekānte api sandehaḥ . akriyamāṇe vyavasitapāṭhe ekānte api sandehaḥ syāt . tatra na jñāyate kim ayam pūrvasya bhavati āhosvit parasya iti . sandehamātram etat bhavati . sarvasandeheṣu ca idam upatiṣṭhate vyākhyānataḥ viśeṣapratipattiḥ na hi sandehāt alakṣaṇam iti . pūrvasya iti vyākhyāsyamaḥ . vṛttāt vā . vṛttāt vā punaḥ siddham etat . vṛddhimantam ādyudāttam dṛṣṭvā ñit iti vyavaseyam . antodāttam dṛṣṭvā kit iti . yuktam punaḥ yat vṛttinimittakaḥ anubandhaḥ syāt na anubandhanimittakena nāma vṛttena bhavitavyam . vṛttinimittakaḥ eva anubandhaḥ . vṛttijñaḥ hi ācāryaḥ anubandhān āsajati . ubhayam idam anubandheṣu uktam ekāntāḥ anekāntāḥ iti . kim atra nyāyyam . ekāntāḥ iti nyāyyam . kutaḥ etat . atra hi hetuḥ vyapadiṣṭaḥ . yat ca nāma sahetukam tat nyāyyam . nanu ca uktam tatra asarūpasarvādeśadāppratiṣedhe pṛthaktvanirdeśaḥ anākārāntatvāt iti . asarūpavidhau tāvat na doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anubandhakṛtam asārūpyam bhavati iti yat ayam dadātidadhātyoḥ vibhāṣā iti vibhāṣā śam śāsti . yat api uktam sarvādeśe iti . atra api ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anubandhakṛtam anekāltvam bhavati iti yat ayam śit sarvasya iti āha . yat api uktam dāppratiṣedhe pṛthaktvanirdeśaḥ kartavyaḥ iti . na kartavyaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anubandhakṛtam anejantatvam bhavati iti yat ayam udīcām māṅaḥ vyatīhāre iti meṅaḥ sānubandhakasya āttvabhūtasya grahaṇam karoti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.