क्अ इ,३०४।११-३०६।१० रो इइ,३१९-३२५ विप्रतिषेधः इति कः अयम् शब्दः । विप्रतिपूर्वात् सिद्धेः कर्मव्यतिहारे कर्मव्यतिहारे घञ् । इतरेतरप्रतिषेधः विप्रतिषेधः । अन्योन्यप्रतिषेधः विप्रतिषेधः । कः पुनः विप्रतिषेधः । द्वौ प्रसङ्गौ अन्यार्थौ एकस्मिन् सः विप्रतिषेधः । द्वौ प्रसण्गौ यदा अन्यार्थौ भवतः एकस्मिन् च युगपत् प्राप्त्नुतः सः विप्रतिषेधः । क्व पुनः अन्यार्थौ क्व च एकस्मिन् युगपत् प्राप्नुतः । वृक्षाभ्याम् , वृक्षेषु इति अन्यार्थौ वृक्षेभ्यः इति अत्र युगपत् प्राप्नुतः । किम् च स्यात् । एकस्मिन् युगपदसम्भवात् पूर्वपरप्राप्तेः उभयप्रसङ्गः । एकस्मिन् युगपदसम्भवात्पूर्वस्याः च परस्याः च प्राप्तेः उभयप्रसङ्गः । इदम् विप्रतिषिद्धम् यत् उच्यते एकस्मिन् युगपदसम्भवात्पूर्वपरप्राप्तेः उभयप्रसङ्गः इति । कथम् हि एकस्मिन् च नाम युगपदसम्भवः स्यात् पूर्वस्याः च परस्याःच प्राप्तेः उभयप्रसङ्गः च स्यात् । न एतत् विप्रतिषिद्धम् । यत् उच्यते एकस्मिन् युगपदसम्भवात् इति कार्ययोः युगपदसम्भवः शास्त्रयोः उभयप्रसङ्गः । तृजादिभिः तुल्यम् । तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति । तत् यथा तृजादयः पर्यायेण भवन्ति । किम् पुनः कारणम् तृजादयः पर्यायेण भवन्ति । अनवयप्रसङ्गात् प्रतिपदम् विधेः च । अनवयवेन प्रसज्यन्ते प्रतिपदम् च विधीयन्ते । अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् । अप्रतिपत्तिः वा पुनः उभयोः शास्त्रयोः स्यात् । किम् कारणम् । तुल्यबलत्वात् । तुल्यबले हि उभे शास्त्रे । तत् यथा । द्वयोः तुल्यबलयोः एकः प्रेष्यः भवति । सः तयोः पर्यायेण कार्यम् करोति । यदा तम् उभौ युगपत् प्रेषयतः नानादिक्षु च कार्ये भवतः तदा यदि असौ अविरोधार्थी भवति ततः उभयोः न करोति । किम् पुनः कारणम् उभयोः न करोति । यौगपद्यासम्भवात् । न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । तत्र प्रतिपत्त्यर्थम् वचनम् । तत्र प्रतिपत्त्यर्थम् इदम् वक्तव्यम् । तव्यदादीनाम् तु अप्रसिद्धिः । तव्यदादीनाम् तु कार्यस्य अप्रसिद्धिः । न हि किम् चित् तव्यदादिषु नियमकारि शास्त्रम् आरभ्यते येन तव्यदादयः स्युः । यः च भवता हेतुः व्यपदिष्टः अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् इति तुल्यः स तव्यदादिषु । न एषः दोषः । अनवकाशाः तव्यदादयः उच्यन्ते च । ते वचनात् भविष्यन्ति । यः च भवता हेतुः व्यपदिष्टः तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति इति तुल्यः स तव्यदादिषु । एतावत् इह सूत्रम् विप्रतिषेधे परम् इति । पठिष्यति हि आचार्यः सकृद्गतौ विर्प्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति । पुनः च पठिष्यति पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धम् इति । किम् पुनः इयता सूत्रेण उभयम् लभ्यम् । लभ्यम् इति आह । कथम् । इह भवता द्वौ हेतू व्यपदिष्टौ । तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति इति च अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् इति च । तत् यदा तावत् एषः हेतुः तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति इति तदा विप्रतिषेढे परम् इति अनेन किम् क्रियते । नियमः । विप्रतिषेधे परम् एव भवति इति । तदा एतत् उपपन्नम् भवति सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति । यदा तु एषः हेतुः अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् इति तदा विप्रतिषेधे परम् इति अनेन किम् क्रियते । द्वारम् । विप्रतिषेधे परम् तावत् भवति तस्मिन् क्र्टे यदि पूर्वम् अपि प्राप्नोति तत् अपि भवति । तदा एतत् उपपन्नम् भवति पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धम् इति । विप्रतिषेधे परम् इति उक्त्वा अङ्गाधिकारे पूर्वम् इति वक्तव्यम् । किम् कृतम् भवति । पूर्वविप्रतिषेधाः न पठितव्याः भवन्ति । गुणवृद्ध्यौत्वतृज्वद्भावेभ्यः नुम् पूर्वविप्रतिषिद्धम् । नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यः नुट् इति । कथम् ये परविप्रतिषेधाः । इत्त्वोत्त्वाभ्याम् गुणवृद्धी भवतः विप्रतिषेधेन इति । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । कथम् ये पूर्वविप्रतिषेधाः । विप्रतिषेधे परम् इति एव सिद्धम् । कथम् । परशब्दः अयम् बह्वर्थः । अस्ति एव व्यवस्थायाम् वर्तते । तत् यथा पूर्वः परः इति । अस्ति अन्यार्थे वर्तते । परपुत्रः परभार्या । अन्यपुत्रः अन्यभार्या इति गम्यते । अस्ति प्राधान्ये वर्तते । तत् यथा परम् इयं ब्राह्माणी अस्मिन् कुटुम्बे । प्रधानम् इति गम्यते । अस्ति
KA I,304.11-306.10 Ro II,319-325 vipratiṣedhaḥ iti kaḥ ayam śabdaḥ . vipratipūrvāt siddheḥ karmavyatihāre karmavyatihāre ghañ . itaretarapratiṣedhaḥ vipratiṣedhaḥ . anyonyapratiṣedhaḥ vipratiṣedhaḥ . kaḥ punaḥ vipratiṣedhaḥ . dvau prasaṅgau anyārthau ekasmin saḥ vipratiṣedhaḥ . dvau prasaṇgau yadā anyārthau bhavataḥ ekasmin ca yugapat prāptnutaḥ saḥ vipratiṣedhaḥ . kva punaḥ anyārthau kva ca ekasmin yugapat prāpnutaḥ . vṛkṣābhyām , vṛkṣeṣu iti anyārthau vṛkṣebhyaḥ iti atra yugapat prāpnutaḥ . kim ca syāt . ekasmin yugapadasambhavāt pūrvaparaprāpteḥ ubhayaprasaṅgaḥ . ekasmin yugapadasambhavātpūrvasyāḥ ca parasyāḥ ca prāpteḥ ubhayaprasaṅgaḥ . idam vipratiṣiddham yat ucyate ekasmin yugapadasambhavātpūrvaparaprāpteḥ ubhayaprasaṅgaḥ iti . katham hi ekasmin ca nāma yugapadasambhavaḥ syāt pūrvasyāḥ ca parasyāḥca prāpteḥ ubhayaprasaṅgaḥ ca syāt . na etat vipratiṣiddham . yat ucyate ekasmin yugapadasambhavāt iti kāryayoḥ yugapadasambhavaḥ śāstrayoḥ ubhayaprasaṅgaḥ . tṛjādibhiḥ tulyam . tṛjādibhiḥ tulyam paryāyaḥ prāpnoti . tat yathā tṛjādayaḥ paryāyeṇa bhavanti . kim punaḥ kāraṇam tṛjādayaḥ paryāyeṇa bhavanti . anavayaprasaṅgāt pratipadam vidheḥ ca . anavayavena prasajyante pratipadam ca vidhīyante . apratipattiḥ vā ubhayoḥ tulyabalatvāt . apratipattiḥ vā punaḥ ubhayoḥ śāstrayoḥ syāt . kim kāraṇam . tulyabalatvāt . tulyabale hi ubhe śāstre . tat yathā . dvayoḥ tulyabalayoḥ ekaḥ preṣyaḥ bhavati . saḥ tayoḥ paryāyeṇa kāryam karoti . yadā tam ubhau yugapat preṣayataḥ nānādikṣu ca kārye bhavataḥ tadā yadi asau avirodhārthī bhavati tataḥ ubhayoḥ na karoti . kim punaḥ kāraṇam ubhayoḥ na karoti . yaugapadyāsambhavāt . na asti yaugapadyena sambhavaḥ . tatra pratipattyartham vacanam . tatra pratipattyartham idam vaktavyam . tavyadādīnām tu aprasiddhiḥ . tavyadādīnām tu kāryasya aprasiddhiḥ . na hi kim cit tavyadādiṣu niyamakāri śāstram ārabhyate yena tavyadādayaḥ syuḥ . yaḥ ca bhavatā hetuḥ vyapadiṣṭaḥ apratipattiḥ vā ubhayoḥ tulyabalatvāt iti tulyaḥ sa tavyadādiṣu . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśāḥ tavyadādayaḥ ucyante ca . te vacanāt bhaviṣyanti . yaḥ ca bhavatā hetuḥ vyapadiṣṭaḥ tṛjādibhiḥ tulyam paryāyaḥ prāpnoti iti tulyaḥ sa tavyadādiṣu . etāvat iha sūtram vipratiṣedhe param iti . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ sakṛdgatau virpratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti . punaḥ ca paṭhiṣyati punaḥ prasaṅgavijñānāt siddham iti . kim punaḥ iyatā sūtreṇa ubhayam labhyam . labhyam iti āha . katham . iha bhavatā dvau hetū vyapadiṣṭau . tṛjādibhiḥ tulyam paryāyaḥ prāpnoti iti ca apratipattiḥ vā ubhayoḥ tulyabalatvāt iti ca . tat yadā tāvat eṣaḥ hetuḥ tṛjādibhiḥ tulyam paryāyaḥ prāpnoti iti tadā vipratiṣeḍhe param iti anena kim kriyate . niyamaḥ . vipratiṣedhe param eva bhavati iti . tadā etat upapannam bhavati sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti . yadā tu eṣaḥ hetuḥ apratipattiḥ vā ubhayoḥ tulyabalatvāt iti tadā vipratiṣedhe param iti anena kim kriyate . dvāram . vipratiṣedhe param tāvat bhavati tasmin krṭe yadi pūrvam api prāpnoti tat api bhavati . tadā etat upapannam bhavati punaḥprasaṅgavijñānāt siddham iti . vipratiṣedhe param iti uktvā aṅgādhikāre pūrvam iti vaktavyam . kim kṛtam bhavati . pūrvavipratiṣedhāḥ na paṭhitavyāḥ bhavanti . guṇavṛddhyautvatṛjvadbhāvebhyaḥ num pūrvavipratiṣiddham . numaciratṛjvadbhāvebhyaḥ nuṭ iti . katham ye paravipratiṣedhāḥ . ittvottvābhyām guṇavṛddhī bhavataḥ vipratiṣedhena iti . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . katham ye pūrvavipratiṣedhāḥ . vipratiṣedhe param iti eva siddham . katham . paraśabdaḥ ayam bahvarthaḥ . asti eva vyavasthāyām vartate . tat yathā pūrvaḥ paraḥ iti . asti anyārthe vartate . paraputraḥ parabhāryā . anyaputraḥ anyabhāryā iti gamyate . asti prādhānye vartate . tat yathā param iyaṃ brāhmāṇī asmin kuṭumbe . pradhānam iti gamyate . asti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.