क्अ इ,३०६।११-३०९।२३ रो इइ,३२५-३३५ अन्तरङ्गम् च । अन्तरङ्गम् च बलीयः भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् यणेकादेशेत्त्वोत्त्वानि गुणवृद्धिद्विर्वचनाल्लोपस्वरेभ्यः । गुणात् यणादेशः : स्योनः , स्योना । गुणः च प्राप्नोति यणादेः च । परत्वात् गुणः स्यात् । यणादेशः भवत्यन्तरङ्गतः । वृद्धेः यणादेशः । द्यौकामिः स्यौकामिः । वृद्धिः च प्राप्नोति यणादेः च । परत्वात् वृद्धिः स्यात् । यणादेशः भवति अन्तरङ्गतः । द्विर्वचनात् यणादेशः । दुद्यूषति सुस्यूषति । द्विर्वचनम् च प्राप्नोति यणादेः च । नित्यत्वात् द्विर्वचनम् स्यात् । यणादेशः भवति अन्तरङ्गतः । अल्लोपस्य च यणादेशस्य च न अस्ति सम्प्रधारणा । स्वरात् यणादेशः । द्यौकामिः स्यौकामिः । स्वरः च प्राप्नोति यणादेः च । परत्वात् स्वरः स्यात् । यणादेशः भवति अन्तरङ्गतः । गुणात् एकादेशः । काद्रवेयः मन्त्रम् अपश्यत् । गुणः च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात् गुणः स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । वृद्धेः एकादेशः । वैक्ष्माणिः सौस्थितिः । वृद्धिः च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात् वृद्धिः स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । द्विर्वचनात् एकादेशः । ज्ञाया ओदनः ज्ञौदनः । ज्ञौदनम् इच्छति ज्ञौदनीयति । ज्ञौदनीयतेः सन् जुज्ञौदनीयिषति । द्विर्वचनम् च प्राप्नोति एकादेशः च । नित्यत्वात् द्विर्वचनम् स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । अल्लोपात् एकादेशः । शुना शुने । अल्लोपः च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात् अल्लोपः स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न अस्ति अत्र विशेषः अल्लोपेन वा निवृत्तौ सत्याम् पूर्वत्वेन वा । अयम् अस्ति विशेषः । अल्लोपेन निवृत्तौ सत्याम् उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रसज्येत । न अत्र उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोति । किम् कारणम् । न गोश्वन्साववर्ण इति प्रतिषेधात् । न एषः उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य प्रतिषेधः । कस्य तर्हि । तृतीयादिस्वरस्य । यत्र तर्हि तृतीयादिस्वरः न अस्ति । शुनः पश्य इति । एवम् तर्हि न लाक्षणिकस्य प्रतिषेधम् शिष्मः । किम् तर्हि । येन केन चित् लक्षणेन प्राप्तस्य विभक्तिस्वरस्य प्रतिषेधः । यत्र तर्हि विभक्तिः न अस्ति । बह्हुशुनी इति । यदि पुनः अयम् उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य अपि प्रतिषेधः विज्ञायेत । न एवम् शक्यम् । इह अपि प्रसज्येत : कुमारी इति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति नोदात्तनिवृत्तिस्वरः शुनि अवतरति इति यत् अयम् श्वन्शब्दम् गौरादिषु पठति । अन्तोदात्तार्थम् यत्नम् करोति । सिद्धम् हि स्यान् ङीपा एव । स्वरात् एकादेकादेशः । सौत्थितिः वैक्ष्माणिः । स्वरः च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात्स्वरः स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । गुणस्य च इत्त्वोत्त्वयोः च न अस्ति सम्प्रधारणा । वृद्धेः इत्त्वोत्त्वे । स्तौर्णिः पौर्तिः । वृद्धिः च प्राप्नोति इत्त्वोत्त्वे च । परत्वात् वृद्धिः स्यात् । इत्त्वोत्त्वे भवतः अन्तरङ्गतः । द्विर्वचनात् इत्त्वोत्त्वे । आतेस्तीर्यते आपोपूर्यते । द्विर्वचनम् च प्राप्नोति इत्त्वोत्त्वे च । नित्यत्वात् द्विर्वचनम् स्यात् । इत्त्वोत्त्वे भवतः अन्तरङ्गतः । अल्लोपस्य च इत्त्वोत्त्वयोः च न अस्ति सम्प्रधारणा । स्वरे नास्ति विशेषः । इण्ङिशीनाम् आत् गुणः सवर्णदीर्घत्वात् । इण्ङिशीनाम् आत् गुणः सवर्णदीर्घत्वात् प्रयोजनम् । अयजे इन्द्रम् अवपे इन्द्रम् । वृक्षे इन्द्रम् प्लक्षे इन्द्रम् । ये इन्द्रम् ते इन्द्रम् । आत् गुणः च प्राप्नोति सवर्णदीर्घत्वम् च । परत्वात् सवरणदीर्घत्वम् स्यात् । आत् गुणः भवति अन्तरङ्गतः । न वा सवर्णदीर्घत्वस्य अनवकाशत्वात् । न वा एतत् अन्तरङ्गेण अपि सिध्यति । किम् कारणम् । सवर्णदीर्घत्वस्य अनवकाशत्वात् । अनवकाशम् सवर्णदीर्घत्वम् आत् गुणम् बाधेत । न एतत् अन्तरङ्गे अस्ति अनवकाशम् परम् इति । इह अपि स्योनः , स्योना इति शक्यम् वक्तुम् न वा परत्वात् गुणस्य इति । ऊङापोः एकादेशः ईत्वलोपाभ्याम् । ऊङापोः एकादेशः ईत्वलोपाभ्याम् भवति अन्तरङ्गतः प्रयोजनम् । ईत्वात् एकादेशः । खट्वीयति मालीयति । ईत्वम् च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात् ईत्वम् स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । लोपात् एकादेशः । कामण्डलेयः भाद्रबाहेयः । लोपः च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात् लोपः स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । अथ किमर्थम् ईत्वलोपाभ्याम् इति उच्यते न लोपेत्वाभ्यामिति एव उच्येत । सङ्ख्यातानुदेशः मा भूत् इति । आपः अपि एकादेशः लोपे प्रयोजयति
KA I,306.11-309.23 Ro II,325-335 antaraṅgam ca . antaraṅgam ca balīyaḥ bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . prayojanam yaṇekādeśettvottvāni guṇavṛddhidvirvacanāllopasvarebhyaḥ . guṇāt yaṇādeśaḥ : syonaḥ , syonā . guṇaḥ ca prāpnoti yaṇādeḥ ca . paratvāt guṇaḥ syāt . yaṇādeśaḥ bhavatyantaraṅgataḥ . vṛddheḥ yaṇādeśaḥ . dyaukāmiḥ syaukāmiḥ . vṛddhiḥ ca prāpnoti yaṇādeḥ ca . paratvāt vṛddhiḥ syāt . yaṇādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . dvirvacanāt yaṇādeśaḥ . dudyūṣati susyūṣati . dvirvacanam ca prāpnoti yaṇādeḥ ca . nityatvāt dvirvacanam syāt . yaṇādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . allopasya ca yaṇādeśasya ca na asti sampradhāraṇā . svarāt yaṇādeśaḥ . dyaukāmiḥ syaukāmiḥ . svaraḥ ca prāpnoti yaṇādeḥ ca . paratvāt svaraḥ syāt . yaṇādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . guṇāt ekādeśaḥ . kādraveyaḥ mantram apaśyat . guṇaḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvāt guṇaḥ syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . vṛddheḥ ekādeśaḥ . vaikṣmāṇiḥ sausthitiḥ . vṛddhiḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvāt vṛddhiḥ syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . dvirvacanāt ekādeśaḥ . jñāyā odanaḥ jñaudanaḥ . jñaudanam icchati jñaudanīyati . jñaudanīyateḥ san jujñaudanīyiṣati . dvirvacanam ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . nityatvāt dvirvacanam syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . allopāt ekādeśaḥ . śunā śune . allopaḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvāt allopaḥ syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . na etat asti prayojanam . na asti atra viśeṣaḥ allopena vā nivṛttau satyām pūrvatvena vā . ayam asti viśeṣaḥ . allopena nivṛttau satyām udāttanivṛttisvaraḥ prasajyeta . na atra udāttanivṛttisvaraḥ prāpnoti . kim kāraṇam . na gośvansāvavarṇa iti pratiṣedhāt . na eṣaḥ udāttanivṛttisvarasya pratiṣedhaḥ . kasya tarhi . tṛtīyādisvarasya . yatra tarhi tṛtīyādisvaraḥ na asti . śunaḥ paśya iti . evam tarhi na lākṣaṇikasya pratiṣedham śiṣmaḥ . kim tarhi . yena kena cit lakṣaṇena prāptasya vibhaktisvarasya pratiṣedhaḥ . yatra tarhi vibhaktiḥ na asti . bahhuśunī iti . yadi punaḥ ayam udāttanivṛttisvarasya api pratiṣedhaḥ vijñāyeta . na evam śakyam . iha api prasajyeta : kumārī iti . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati nodāttanivṛttisvaraḥ śuni avatarati iti yat ayam śvanśabdam gaurādiṣu paṭhati . antodāttārtham yatnam karoti . siddham hi syān ṅīpā eva . svarāt ekādekādeśaḥ . sautthitiḥ vaikṣmāṇiḥ . svaraḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvātsvaraḥ syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . guṇasya ca ittvottvayoḥ ca na asti sampradhāraṇā . vṛddheḥ ittvottve . staurṇiḥ paurtiḥ . vṛddhiḥ ca prāpnoti ittvottve ca . paratvāt vṛddhiḥ syāt . ittvottve bhavataḥ antaraṅgataḥ . dvirvacanāt ittvottve . ātestīryate āpopūryate . dvirvacanam ca prāpnoti ittvottve ca . nityatvāt dvirvacanam syāt . ittvottve bhavataḥ antaraṅgataḥ . allopasya ca ittvottvayoḥ ca na asti sampradhāraṇā . svare nāsti viśeṣaḥ . iṇṅiśīnām āt guṇaḥ savarṇadīrghatvāt . iṇṅiśīnām āt guṇaḥ savarṇadīrghatvāt prayojanam . ayaje indram avape indram . vṛkṣe indram plakṣe indram . ye indram te indram . āt guṇaḥ ca prāpnoti savarṇadīrghatvam ca . paratvāt savaraṇadīrghatvam syāt . āt guṇaḥ bhavati antaraṅgataḥ . na vā savarṇadīrghatvasya anavakāśatvāt . na vā etat antaraṅgeṇa api sidhyati . kim kāraṇam . savarṇadīrghatvasya anavakāśatvāt . anavakāśam savarṇadīrghatvam āt guṇam bādheta . na etat antaraṅge asti anavakāśam param iti . iha api syonaḥ , syonā iti śakyam vaktum na vā paratvāt guṇasya iti . ūṅāpoḥ ekādeśaḥ ītvalopābhyām . ūṅāpoḥ ekādeśaḥ ītvalopābhyām bhavati antaraṅgataḥ prayojanam . ītvāt ekādeśaḥ . khaṭvīyati mālīyati . ītvam ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvāt ītvam syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . lopāt ekādeśaḥ . kāmaṇḍaleyaḥ bhādrabāheyaḥ . lopaḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvāt lopaḥ syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . atha kimartham ītvalopābhyām iti ucyate na lopetvābhyāmiti eva ucyeta . saṅkhyātānudeśaḥ mā bhūt iti . āpaḥ api ekādeśaḥ lope prayojayati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.