क्अ इ,३०४।११-३०६।१० रो इइ,३१९-३२५ विप्रतिषेधः इति कः अयम् शब्दः । विप्रतिपूर्वात् सिद्धेः कर्मव्यतिहारे कर्मव्यतिहारे घञ् । इतरेतरप्रतिषेधः विप्रतिषेधः । अन्योन्यप्रतिषेधः विप्रतिषेधः । कः पुनः विप्रतिषेधः । द्वौ प्रसङ्गौ अन्यार्थौ एकस्मिन् सः विप्रतिषेधः । द्वौ प्रसण्गौ यदा अन्यार्थौ भवतः एकस्मिन् च युगपत् प्राप्त्नुतः सः विप्रतिषेधः । क्व पुनः अन्यार्थौ क्व च एकस्मिन् युगपत् प्राप्नुतः । वृक्षाभ्याम् , वृक्षेषु इति अन्यार्थौ वृक्षेभ्यः इति अत्र युगपत् प्राप्नुतः । किम् च स्यात् । एकस्मिन् युगपदसम्भवात् पूर्वपरप्राप्तेः उभयप्रसङ्गः । एकस्मिन् युगपदसम्भवात्पूर्वस्याः च परस्याः च प्राप्तेः उभयप्रसङ्गः । इदम् विप्रतिषिद्धम् यत् उच्यते एकस्मिन् युगपदसम्भवात्पूर्वपरप्राप्तेः उभयप्रसङ्गः इति । कथम् हि एकस्मिन् च नाम युगपदसम्भवः स्यात् पूर्वस्याः च परस्याःच प्राप्तेः उभयप्रसङ्गः च स्यात् । न एतत् विप्रतिषिद्धम् । यत् उच्यते एकस्मिन् युगपदसम्भवात् इति कार्ययोः युगपदसम्भवः शास्त्रयोः उभयप्रसङ्गः । तृजादिभिः तुल्यम् । तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति । तत् यथा तृजादयः पर्यायेण भवन्ति । किम् पुनः कारणम् तृजादयः पर्यायेण भवन्ति । अनवयप्रसङ्गात् प्रतिपदम् विधेः च । अनवयवेन प्रसज्यन्ते प्रतिपदम् च विधीयन्ते । अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् । अप्रतिपत्तिः वा पुनः उभयोः शास्त्रयोः स्यात् । किम् कारणम् । तुल्यबलत्वात् । तुल्यबले हि उभे शास्त्रे । तत् यथा । द्वयोः तुल्यबलयोः एकः प्रेष्यः भवति । सः तयोः पर्यायेण कार्यम् करोति । यदा तम् उभौ युगपत् प्रेषयतः नानादिक्षु च कार्ये भवतः तदा यदि असौ अविरोधार्थी भवति ततः उभयोः न करोति । किम् पुनः कारणम् उभयोः न करोति । यौगपद्यासम्भवात् । न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । तत्र प्रतिपत्त्यर्थम् वचनम् । तत्र प्रतिपत्त्यर्थम् इदम् वक्तव्यम् । तव्यदादीनाम् तु अप्रसिद्धिः । तव्यदादीनाम् तु कार्यस्य अप्रसिद्धिः । न हि किम् चित् तव्यदादिषु नियमकारि शास्त्रम् आरभ्यते येन तव्यदादयः स्युः । यः च भवता हेतुः व्यपदिष्टः अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् इति तुल्यः स तव्यदादिषु । न एषः दोषः । अनवकाशाः तव्यदादयः उच्यन्ते च । ते वचनात् भविष्यन्ति । यः च भवता हेतुः व्यपदिष्टः तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति इति तुल्यः स तव्यदादिषु । एतावत् इह सूत्रम् विप्रतिषेधे परम् इति । पठिष्यति हि आचार्यः सकृद्गतौ विर्प्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति । पुनः च पठिष्यति पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धम् इति । किम् पुनः इयता सूत्रेण उभयम् लभ्यम् । लभ्यम् इति आह । कथम् । इह भवता द्वौ हेतू व्यपदिष्टौ । तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति इति च अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् इति च । तत् यदा तावत् एषः हेतुः तृजादिभिः तुल्यम् पर्यायः प्राप्नोति इति तदा विप्रतिषेढे परम् इति अनेन किम् क्रियते । नियमः । विप्रतिषेधे परम् एव भवति इति । तदा एतत् उपपन्नम् भवति सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यत् बाधितम् तत् बाधितम् एव इति । यदा तु एषः हेतुः अप्रतिपत्तिः वा उभयोः तुल्यबलत्वात् इति तदा विप्रतिषेधे परम् इति अनेन किम् क्रियते । द्वारम् । विप्रतिषेधे परम् तावत् भवति तस्मिन् क्र्टे यदि पूर्वम् अपि प्राप्नोति तत् अपि भवति । तदा एतत् उपपन्नम् भवति पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धम् इति । विप्रतिषेधे परम् इति उक्त्वा अङ्गाधिकारे पूर्वम् इति वक्तव्यम् । किम् कृतम् भवति । पूर्वविप्रतिषेधाः न पठितव्याः भवन्ति । गुणवृद्ध्यौत्वतृज्वद्भावेभ्यः नुम् पूर्वविप्रतिषिद्धम् । नुमचिरतृज्वद्भावेभ्यः नुट् इति । कथम् ये परविप्रतिषेधाः । इत्त्वोत्त्वाभ्याम् गुणवृद्धी भवतः विप्रतिषेधेन इति । सूत्रम् च भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । कथम् ये पूर्वविप्रतिषेधाः । विप्रतिषेधे परम् इति एव सिद्धम् । कथम् । परशब्दः अयम् बह्वर्थः । अस्ति एव व्यवस्थायाम् वर्तते । तत् यथा पूर्वः परः इति । अस्ति अन्यार्थे वर्तते । परपुत्रः परभार्या । अन्यपुत्रः अन्यभार्या इति गम्यते । अस्ति प्राधान्ये वर्तते । तत् यथा परम् इयं ब्राह्माणी अस्मिन् कुटुम्बे । प्रधानम् इति गम्यते । अस्ति
KA I,304.11-306.10 Ro II,319-325 vipratiṣedhaḥ iti kaḥ ayam śabdaḥ . vipratipūrvāt siddheḥ karmavyatihāre karmavyatihāre ghañ . itaretarapratiṣedhaḥ vipratiṣedhaḥ . anyonyapratiṣedhaḥ vipratiṣedhaḥ . kaḥ punaḥ vipratiṣedhaḥ . dvau prasaṅgau anyārthau ekasmin saḥ vipratiṣedhaḥ . dvau prasaṇgau yadā anyārthau bhavataḥ ekasmin ca yugapat prāptnutaḥ saḥ vipratiṣedhaḥ . kva punaḥ anyārthau kva ca ekasmin yugapat prāpnutaḥ . vṛkṣābhyām , vṛkṣeṣu iti anyārthau vṛkṣebhyaḥ iti atra yugapat prāpnutaḥ . kim ca syāt . ekasmin yugapadasambhavāt pūrvaparaprāpteḥ ubhayaprasaṅgaḥ . ekasmin yugapadasambhavātpūrvasyāḥ ca parasyāḥ ca prāpteḥ ubhayaprasaṅgaḥ . idam vipratiṣiddham yat ucyate ekasmin yugapadasambhavātpūrvaparaprāpteḥ ubhayaprasaṅgaḥ iti . katham hi ekasmin ca nāma yugapadasambhavaḥ syāt pūrvasyāḥ ca parasyāḥca prāpteḥ ubhayaprasaṅgaḥ ca syāt . na etat vipratiṣiddham . yat ucyate ekasmin yugapadasambhavāt iti kāryayoḥ yugapadasambhavaḥ śāstrayoḥ ubhayaprasaṅgaḥ . tṛjādibhiḥ tulyam . tṛjādibhiḥ tulyam paryāyaḥ prāpnoti . tat yathā tṛjādayaḥ paryāyeṇa bhavanti . kim punaḥ kāraṇam tṛjādayaḥ paryāyeṇa bhavanti . anavayaprasaṅgāt pratipadam vidheḥ ca . anavayavena prasajyante pratipadam ca vidhīyante . apratipattiḥ vā ubhayoḥ tulyabalatvāt . apratipattiḥ vā punaḥ ubhayoḥ śāstrayoḥ syāt . kim kāraṇam . tulyabalatvāt . tulyabale hi ubhe śāstre . tat yathā . dvayoḥ tulyabalayoḥ ekaḥ preṣyaḥ bhavati . saḥ tayoḥ paryāyeṇa kāryam karoti . yadā tam ubhau yugapat preṣayataḥ nānādikṣu ca kārye bhavataḥ tadā yadi asau avirodhārthī bhavati tataḥ ubhayoḥ na karoti . kim punaḥ kāraṇam ubhayoḥ na karoti . yaugapadyāsambhavāt . na asti yaugapadyena sambhavaḥ . tatra pratipattyartham vacanam . tatra pratipattyartham idam vaktavyam . tavyadādīnām tu aprasiddhiḥ . tavyadādīnām tu kāryasya aprasiddhiḥ . na hi kim cit tavyadādiṣu niyamakāri śāstram ārabhyate yena tavyadādayaḥ syuḥ . yaḥ ca bhavatā hetuḥ vyapadiṣṭaḥ apratipattiḥ vā ubhayoḥ tulyabalatvāt iti tulyaḥ sa tavyadādiṣu . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśāḥ tavyadādayaḥ ucyante ca . te vacanāt bhaviṣyanti . yaḥ ca bhavatā hetuḥ vyapadiṣṭaḥ tṛjādibhiḥ tulyam paryāyaḥ prāpnoti iti tulyaḥ sa tavyadādiṣu . etāvat iha sūtram vipratiṣedhe param iti . paṭhiṣyati hi ācāryaḥ sakṛdgatau virpratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti . punaḥ ca paṭhiṣyati punaḥ prasaṅgavijñānāt siddham iti . kim punaḥ iyatā sūtreṇa ubhayam labhyam . labhyam iti āha . katham . iha bhavatā dvau hetū vyapadiṣṭau . tṛjādibhiḥ tulyam paryāyaḥ prāpnoti iti ca apratipattiḥ vā ubhayoḥ tulyabalatvāt iti ca . tat yadā tāvat eṣaḥ hetuḥ tṛjādibhiḥ tulyam paryāyaḥ prāpnoti iti tadā vipratiṣeḍhe param iti anena kim kriyate . niyamaḥ . vipratiṣedhe param eva bhavati iti . tadā etat upapannam bhavati sakṛdgatau vipratiṣedhe yat bādhitam tat bādhitam eva iti . yadā tu eṣaḥ hetuḥ apratipattiḥ vā ubhayoḥ tulyabalatvāt iti tadā vipratiṣedhe param iti anena kim kriyate . dvāram . vipratiṣedhe param tāvat bhavati tasmin krṭe yadi pūrvam api prāpnoti tat api bhavati . tadā etat upapannam bhavati punaḥprasaṅgavijñānāt siddham iti . vipratiṣedhe param iti uktvā aṅgādhikāre pūrvam iti vaktavyam . kim kṛtam bhavati . pūrvavipratiṣedhāḥ na paṭhitavyāḥ bhavanti . guṇavṛddhyautvatṛjvadbhāvebhyaḥ num pūrvavipratiṣiddham . numaciratṛjvadbhāvebhyaḥ nuṭ iti . katham ye paravipratiṣedhāḥ . ittvottvābhyām guṇavṛddhī bhavataḥ vipratiṣedhena iti . sūtram ca bhidyate . yathānyāsam eva astu . katham ye pūrvavipratiṣedhāḥ . vipratiṣedhe param iti eva siddham . katham . paraśabdaḥ ayam bahvarthaḥ . asti eva vyavasthāyām vartate . tat yathā pūrvaḥ paraḥ iti . asti anyārthe vartate . paraputraḥ parabhāryā . anyaputraḥ anyabhāryā iti gamyate . asti prādhānye vartate . tat yathā param iyaṃ brāhmāṇī asmin kuṭumbe . pradhānam iti gamyate . asti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,३०६।११-३०९।२३ रो इइ,३२५-३३५ अन्तरङ्गम् च । अन्तरङ्गम् च बलीयः भवति इति वक्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । प्रयोजनम् यणेकादेशेत्त्वोत्त्वानि गुणवृद्धिद्विर्वचनाल्लोपस्वरेभ्यः । गुणात् यणादेशः : स्योनः , स्योना । गुणः च प्राप्नोति यणादेः च । परत्वात् गुणः स्यात् । यणादेशः भवत्यन्तरङ्गतः । वृद्धेः यणादेशः । द्यौकामिः स्यौकामिः । वृद्धिः च प्राप्नोति यणादेः च । परत्वात् वृद्धिः स्यात् । यणादेशः भवति अन्तरङ्गतः । द्विर्वचनात् यणादेशः । दुद्यूषति सुस्यूषति । द्विर्वचनम् च प्राप्नोति यणादेः च । नित्यत्वात् द्विर्वचनम् स्यात् । यणादेशः भवति अन्तरङ्गतः । अल्लोपस्य च यणादेशस्य च न अस्ति सम्प्रधारणा । स्वरात् यणादेशः । द्यौकामिः स्यौकामिः । स्वरः च प्राप्नोति यणादेः च । परत्वात् स्वरः स्यात् । यणादेशः भवति अन्तरङ्गतः । गुणात् एकादेशः । काद्रवेयः मन्त्रम् अपश्यत् । गुणः च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात् गुणः स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । वृद्धेः एकादेशः । वैक्ष्माणिः सौस्थितिः । वृद्धिः च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात् वृद्धिः स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । द्विर्वचनात् एकादेशः । ज्ञाया ओदनः ज्ञौदनः । ज्ञौदनम् इच्छति ज्ञौदनीयति । ज्ञौदनीयतेः सन् जुज्ञौदनीयिषति । द्विर्वचनम् च प्राप्नोति एकादेशः च । नित्यत्वात् द्विर्वचनम् स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । अल्लोपात् एकादेशः । शुना शुने । अल्लोपः च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात् अल्लोपः स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न अस्ति अत्र विशेषः अल्लोपेन वा निवृत्तौ सत्याम् पूर्वत्वेन वा । अयम् अस्ति विशेषः । अल्लोपेन निवृत्तौ सत्याम् उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्रसज्येत । न अत्र उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोति । किम् कारणम् । न गोश्वन्साववर्ण इति प्रतिषेधात् । न एषः उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य प्रतिषेधः । कस्य तर्हि । तृतीयादिस्वरस्य । यत्र तर्हि तृतीयादिस्वरः न अस्ति । शुनः पश्य इति । एवम् तर्हि न लाक्षणिकस्य प्रतिषेधम् शिष्मः । किम् तर्हि । येन केन चित् लक्षणेन प्राप्तस्य विभक्तिस्वरस्य प्रतिषेधः । यत्र तर्हि विभक्तिः न अस्ति । बह्हुशुनी इति । यदि पुनः अयम् उदात्तनिवृत्तिस्वरस्य अपि प्रतिषेधः विज्ञायेत । न एवम् शक्यम् । इह अपि प्रसज्येत : कुमारी इति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति नोदात्तनिवृत्तिस्वरः शुनि अवतरति इति यत् अयम् श्वन्शब्दम् गौरादिषु पठति । अन्तोदात्तार्थम् यत्नम् करोति । सिद्धम् हि स्यान् ङीपा एव । स्वरात् एकादेकादेशः । सौत्थितिः वैक्ष्माणिः । स्वरः च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात्स्वरः स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । गुणस्य च इत्त्वोत्त्वयोः च न अस्ति सम्प्रधारणा । वृद्धेः इत्त्वोत्त्वे । स्तौर्णिः पौर्तिः । वृद्धिः च प्राप्नोति इत्त्वोत्त्वे च । परत्वात् वृद्धिः स्यात् । इत्त्वोत्त्वे भवतः अन्तरङ्गतः । द्विर्वचनात् इत्त्वोत्त्वे । आतेस्तीर्यते आपोपूर्यते । द्विर्वचनम् च प्राप्नोति इत्त्वोत्त्वे च । नित्यत्वात् द्विर्वचनम् स्यात् । इत्त्वोत्त्वे भवतः अन्तरङ्गतः । अल्लोपस्य च इत्त्वोत्त्वयोः च न अस्ति सम्प्रधारणा । स्वरे नास्ति विशेषः । इण्ङिशीनाम् आत् गुणः सवर्णदीर्घत्वात् । इण्ङिशीनाम् आत् गुणः सवर्णदीर्घत्वात् प्रयोजनम् । अयजे इन्द्रम् अवपे इन्द्रम् । वृक्षे इन्द्रम् प्लक्षे इन्द्रम् । ये इन्द्रम् ते इन्द्रम् । आत् गुणः च प्राप्नोति सवर्णदीर्घत्वम् च । परत्वात् सवरणदीर्घत्वम् स्यात् । आत् गुणः भवति अन्तरङ्गतः । न वा सवर्णदीर्घत्वस्य अनवकाशत्वात् । न वा एतत् अन्तरङ्गेण अपि सिध्यति । किम् कारणम् । सवर्णदीर्घत्वस्य अनवकाशत्वात् । अनवकाशम् सवर्णदीर्घत्वम् आत् गुणम् बाधेत । न एतत् अन्तरङ्गे अस्ति अनवकाशम् परम् इति । इह अपि स्योनः , स्योना इति शक्यम् वक्तुम् न वा परत्वात् गुणस्य इति । ऊङापोः एकादेशः ईत्वलोपाभ्याम् । ऊङापोः एकादेशः ईत्वलोपाभ्याम् भवति अन्तरङ्गतः प्रयोजनम् । ईत्वात् एकादेशः । खट्वीयति मालीयति । ईत्वम् च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात् ईत्वम् स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । लोपात् एकादेशः । कामण्डलेयः भाद्रबाहेयः । लोपः च प्राप्नोति एकादेशः च । परत्वात् लोपः स्यात् । एकादेशः भवति अन्तरङ्गतः । अथ किमर्थम् ईत्वलोपाभ्याम् इति उच्यते न लोपेत्वाभ्यामिति एव उच्येत । सङ्ख्यातानुदेशः मा भूत् इति । आपः अपि एकादेशः लोपे प्रयोजयति
KA I,306.11-309.23 Ro II,325-335 antaraṅgam ca . antaraṅgam ca balīyaḥ bhavati iti vaktavyam . kim prayojanam . prayojanam yaṇekādeśettvottvāni guṇavṛddhidvirvacanāllopasvarebhyaḥ . guṇāt yaṇādeśaḥ : syonaḥ , syonā . guṇaḥ ca prāpnoti yaṇādeḥ ca . paratvāt guṇaḥ syāt . yaṇādeśaḥ bhavatyantaraṅgataḥ . vṛddheḥ yaṇādeśaḥ . dyaukāmiḥ syaukāmiḥ . vṛddhiḥ ca prāpnoti yaṇādeḥ ca . paratvāt vṛddhiḥ syāt . yaṇādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . dvirvacanāt yaṇādeśaḥ . dudyūṣati susyūṣati . dvirvacanam ca prāpnoti yaṇādeḥ ca . nityatvāt dvirvacanam syāt . yaṇādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . allopasya ca yaṇādeśasya ca na asti sampradhāraṇā . svarāt yaṇādeśaḥ . dyaukāmiḥ syaukāmiḥ . svaraḥ ca prāpnoti yaṇādeḥ ca . paratvāt svaraḥ syāt . yaṇādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . guṇāt ekādeśaḥ . kādraveyaḥ mantram apaśyat . guṇaḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvāt guṇaḥ syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . vṛddheḥ ekādeśaḥ . vaikṣmāṇiḥ sausthitiḥ . vṛddhiḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvāt vṛddhiḥ syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . dvirvacanāt ekādeśaḥ . jñāyā odanaḥ jñaudanaḥ . jñaudanam icchati jñaudanīyati . jñaudanīyateḥ san jujñaudanīyiṣati . dvirvacanam ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . nityatvāt dvirvacanam syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . allopāt ekādeśaḥ . śunā śune . allopaḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvāt allopaḥ syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . na etat asti prayojanam . na asti atra viśeṣaḥ allopena vā nivṛttau satyām pūrvatvena vā . ayam asti viśeṣaḥ . allopena nivṛttau satyām udāttanivṛttisvaraḥ prasajyeta . na atra udāttanivṛttisvaraḥ prāpnoti . kim kāraṇam . na gośvansāvavarṇa iti pratiṣedhāt . na eṣaḥ udāttanivṛttisvarasya pratiṣedhaḥ . kasya tarhi . tṛtīyādisvarasya . yatra tarhi tṛtīyādisvaraḥ na asti . śunaḥ paśya iti . evam tarhi na lākṣaṇikasya pratiṣedham śiṣmaḥ . kim tarhi . yena kena cit lakṣaṇena prāptasya vibhaktisvarasya pratiṣedhaḥ . yatra tarhi vibhaktiḥ na asti . bahhuśunī iti . yadi punaḥ ayam udāttanivṛttisvarasya api pratiṣedhaḥ vijñāyeta . na evam śakyam . iha api prasajyeta : kumārī iti . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati nodāttanivṛttisvaraḥ śuni avatarati iti yat ayam śvanśabdam gaurādiṣu paṭhati . antodāttārtham yatnam karoti . siddham hi syān ṅīpā eva . svarāt ekādekādeśaḥ . sautthitiḥ vaikṣmāṇiḥ . svaraḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvātsvaraḥ syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . guṇasya ca ittvottvayoḥ ca na asti sampradhāraṇā . vṛddheḥ ittvottve . staurṇiḥ paurtiḥ . vṛddhiḥ ca prāpnoti ittvottve ca . paratvāt vṛddhiḥ syāt . ittvottve bhavataḥ antaraṅgataḥ . dvirvacanāt ittvottve . ātestīryate āpopūryate . dvirvacanam ca prāpnoti ittvottve ca . nityatvāt dvirvacanam syāt . ittvottve bhavataḥ antaraṅgataḥ . allopasya ca ittvottvayoḥ ca na asti sampradhāraṇā . svare nāsti viśeṣaḥ . iṇṅiśīnām āt guṇaḥ savarṇadīrghatvāt . iṇṅiśīnām āt guṇaḥ savarṇadīrghatvāt prayojanam . ayaje indram avape indram . vṛkṣe indram plakṣe indram . ye indram te indram . āt guṇaḥ ca prāpnoti savarṇadīrghatvam ca . paratvāt savaraṇadīrghatvam syāt . āt guṇaḥ bhavati antaraṅgataḥ . na vā savarṇadīrghatvasya anavakāśatvāt . na vā etat antaraṅgeṇa api sidhyati . kim kāraṇam . savarṇadīrghatvasya anavakāśatvāt . anavakāśam savarṇadīrghatvam āt guṇam bādheta . na etat antaraṅge asti anavakāśam param iti . iha api syonaḥ , syonā iti śakyam vaktum na vā paratvāt guṇasya iti . ūṅāpoḥ ekādeśaḥ ītvalopābhyām . ūṅāpoḥ ekādeśaḥ ītvalopābhyām bhavati antaraṅgataḥ prayojanam . ītvāt ekādeśaḥ . khaṭvīyati mālīyati . ītvam ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvāt ītvam syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . lopāt ekādeśaḥ . kāmaṇḍaleyaḥ bhādrabāheyaḥ . lopaḥ ca prāpnoti ekādeśaḥ ca . paratvāt lopaḥ syāt . ekādeśaḥ bhavati antaraṅgataḥ . atha kimartham ītvalopābhyām iti ucyate na lopetvābhyāmiti eva ucyeta . saṅkhyātānudeśaḥ mā bhūt iti . āpaḥ api ekādeśaḥ lope prayojayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,३०९।२३-३११।११ रो इइ,३३५-३३९ यदि सन्ति प्रयोजनानि इति एषा परिभाषा क्रियते ननु च इयम् अपि कर्तव्या असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति । किम् प्रयोजनम् । पचावेदम् पचामेदम् । असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य गुणस्य अन्तरण्गलक्षणम् ऐत्वम् मा भूत् इति । उभे तर्हि कर्तव्ये । न इति आह । अनया एव सिद्धम् । इह अपि स्योनः स्योना इति असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य गुणस्य अन्तरङ्गलक्षणः यणादेशो भविष्यति । यदि असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति उच्यते अक्षद्यूः हिरण्यद्यूः असिद्धत्वात् असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य ऊठः अन्तरङ्गलक्षणः यणादेशः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति उक्त्वा ततः वक्ष्यामि न अजानन्तर्ये बहिष्ट्वप्रकॢप्तिः इति । सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या । न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाषा इति यत् अयम् षत्वतुकोः असिद्धः इति आह । इयम् तर्हि परिभाषा कर्तव्या असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षणे इति । एषा च न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाषा इति यत् अयम् वाहः ऊठ् इति ऊठम् शास्ति । तस्य दोषः पूर्वपदोत्तरपदयोः वृद्धिस्वरौ एकादेशात् । तस्य एतस्य लक्षणस्य दोषः पूर्वपदोत्तरपदयोः वृद्धिस्वरौ एकादेशात् अन्तरङ्गतः अभिनिर्वृत्तात् न प्राप्नुतः । पूर्वैषुकामशमः अपरैषुकामशमः गुडोदकम् तिलोदकम् । उदके अकेवले इति पूर्वोत्तरपदयोः व्यपवर्गाभावात् न स्यात् । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति पूर्वोत्तरपदयोः तावत् कार्यम् भवति न एकादेशः इति यत् अयम् न इन्द्रस्य परस्य इति प्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । इन्द्रे द्वौ अचौ । तत्र एकः यस्य ईति च इति लोपेन ह्रियते अपरः एकादेशेन । ततः अनच्कः इन्द्रः सम्पन्नः । तत्र कः प्रसङ्गः वृद्धेः । पश्यति तु आचार्यः पूर्वपदोत्तरपद्योः तावत्कार्यम् भवति न एकादेशः इति ततः न इन्द्रस्य परस्य इति प्रतिषेधम् शास्ति । यणादेशात् इयुवौ । यणादेशात् इयुवौ अन्तरङ्गतः अभिनिर्वृत्तात् न प्राप्नुतः । वैयाकरणः सौवश्वः इति । लक्षणम् हि भवति य्वोः वृद्धिप्रसङ्गे इयुवौ भवतः इति । न एषः दोषः । अनवकाशौ इयुवौ । अचि इति उच्यते । किम् पुनः कारणम् अचि ति उच्यते । इह मा भूताम् । ऐतिकायनः औपगवः इति । स्ताम् अत्र इयुवौ लोपः व्योः वलि इति लोपः भविष्यति । यत्र तर्हि लोपः न अस्ति । प्रैयमेधः प्रैयम्गवः इति । उसि पररूपात् च । उसि पररूपात् च अन्तरङ्गतः अभिनिर्वृत्तात् इयादेशः न प्राप्नोति । पचेयुः यजेयुः । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते या इति एतस्य इय् भवति इति । कथम् तर्हि । यास् इति एतस्य इय् भवति इति । लुक् लोपयणयवायावेकादेशेभ्यः । लोपयणयवायावेकादेशेभ्यः लुक् बलीयान् इति वक्तव्यम् । लोपात् । गोमान् प्रियः अस्य गोमत्प्रियः यवमत्प्रियः । गोमान् इव आचरति गोमत्यते यवमत्यते । यणादेशात् । ग्रामण्यः कुलम् ग्रामणिकुलम् सेनान्यः कुलम् सेनानिकुलम् । अयवायावेकादेशेभ्यः । गवे हितम् गोहितम् रायः कुलम् रैकुलम् नावः कुलम् नौकुलम् वृकाद्भयम् वृकभयम् । लुक् च प्राप्नोति एते च विधयः । परत्वात् एते विधयः स्युः । लुक् बलीयान् इति वक्तव्यम् लुक् यथा स्यात् ।
KA I,309.23-311.11 Ro II,335-339 yadi santi prayojanāni iti eṣā paribhāṣā kriyate nanu ca iyam api kartavyā asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti . kim prayojanam . pacāvedam pacāmedam . asiddhatvāt bahiraṅgalakṣaṇasya guṇasya antaraṇgalakṣaṇam aitvam mā bhūt iti . ubhe tarhi kartavye . na iti āha . anayā eva siddham . iha api syonaḥ syonā iti asiddhatvāt bahiraṅgalakṣaṇasya guṇasya antaraṅgalakṣaṇaḥ yaṇādeśo bhaviṣyati . yadi asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti ucyate akṣadyūḥ hiraṇyadyūḥ asiddhatvāt asiddhatvāt bahiraṅgalakṣaṇasya ūṭhaḥ antaraṅgalakṣaṇaḥ yaṇādeśaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti uktvā tataḥ vakṣyāmi na ajānantarye bahiṣṭvaprakḷptiḥ iti . sā tarhi eṣā paribhāṣā kartavyā . na kartavyā . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati eṣā paribhāṣā iti yat ayam ṣatvatukoḥ asiddhaḥ iti āha . iyam tarhi paribhāṣā kartavyā asiddham bahiraṅgalakṣaṇamantaraṅgalakṣaṇe iti . eṣā ca na kartavyā . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati eṣā paribhāṣā iti yat ayam vāhaḥ ūṭh iti ūṭham śāsti . tasya doṣaḥ pūrvapadottarapadayoḥ vṛddhisvarau ekādeśāt . tasya etasya lakṣaṇasya doṣaḥ pūrvapadottarapadayoḥ vṛddhisvarau ekādeśāt antaraṅgataḥ abhinirvṛttāt na prāpnutaḥ . pūrvaiṣukāmaśamaḥ aparaiṣukāmaśamaḥ guḍodakam tilodakam . udake akevale iti pūrvottarapadayoḥ vyapavargābhāvāt na syāt . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati pūrvottarapadayoḥ tāvat kāryam bhavati na ekādeśaḥ iti yat ayam na indrasya parasya iti pratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . indre dvau acau . tatra ekaḥ yasya īti ca iti lopena hriyate aparaḥ ekādeśena . tataḥ anackaḥ indraḥ sampannaḥ . tatra kaḥ prasaṅgaḥ vṛddheḥ . paśyati tu ācāryaḥ pūrvapadottarapadyoḥ tāvatkāryam bhavati na ekādeśaḥ iti tataḥ na indrasya parasya iti pratiṣedham śāsti . yaṇādeśāt iyuvau . yaṇādeśāt iyuvau antaraṅgataḥ abhinirvṛttāt na prāpnutaḥ . vaiyākaraṇaḥ sauvaśvaḥ iti . lakṣaṇam hi bhavati yvoḥ vṛddhiprasaṅge iyuvau bhavataḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśau iyuvau . aci iti ucyate . kim punaḥ kāraṇam aci ti ucyate . iha mā bhūtām . aitikāyanaḥ aupagavaḥ iti . stām atra iyuvau lopaḥ vyoḥ vali iti lopaḥ bhaviṣyati . yatra tarhi lopaḥ na asti . praiyamedhaḥ praiyamgavaḥ iti . usi pararūpāt ca . usi pararūpāt ca antaraṅgataḥ abhinirvṛttāt iyādeśaḥ na prāpnoti . paceyuḥ yajeyuḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate yā iti etasya iy bhavati iti . katham tarhi . yās iti etasya iy bhavati iti . luk lopayaṇayavāyāvekādeśebhyaḥ . lopayaṇayavāyāvekādeśebhyaḥ luk balīyān iti vaktavyam . lopāt . gomān priyaḥ asya gomatpriyaḥ yavamatpriyaḥ . gomān iva ācarati gomatyate yavamatyate . yaṇādeśāt . grāmaṇyaḥ kulam grāmaṇikulam senānyaḥ kulam senānikulam . ayavāyāvekādeśebhyaḥ . gave hitam gohitam rāyaḥ kulam raikulam nāvaḥ kulam naukulam vṛkādbhayam vṛkabhayam . luk ca prāpnoti ete ca vidhayaḥ . paratvāt ete vidhayaḥ syuḥ . luk balīyān iti vaktavyam luk yathā syāt .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.