क्अ इ,३०९।२३-३११।११ रो इइ,३३५-३३९ यदि सन्ति प्रयोजनानि इति एषा परिभाषा क्रियते ननु च इयम् अपि कर्तव्या असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति । किम् प्रयोजनम् । पचावेदम् पचामेदम् । असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य गुणस्य अन्तरण्गलक्षणम् ऐत्वम् मा भूत् इति । उभे तर्हि कर्तव्ये । न इति आह । अनया एव सिद्धम् । इह अपि स्योनः स्योना इति असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य गुणस्य अन्तरङ्गलक्षणः यणादेशो भविष्यति । यदि असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति उच्यते अक्षद्यूः हिरण्यद्यूः असिद्धत्वात् असिद्धत्वात् बहिरङ्गलक्षणस्य ऊठः अन्तरङ्गलक्षणः यणादेशः न प्राप्नोति । न एषः दोषः । असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति उक्त्वा ततः वक्ष्यामि न अजानन्तर्ये बहिष्ट्वप्रकॢप्तिः इति । सा तर्हि एषा परिभाषा कर्तव्या । न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाषा इति यत् अयम् षत्वतुकोः असिद्धः इति आह । इयम् तर्हि परिभाषा कर्तव्या असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षणे इति । एषा च न कर्तव्या । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति एषा परिभाषा इति यत् अयम् वाहः ऊठ् इति ऊठम् शास्ति । तस्य दोषः पूर्वपदोत्तरपदयोः वृद्धिस्वरौ एकादेशात् । तस्य एतस्य लक्षणस्य दोषः पूर्वपदोत्तरपदयोः वृद्धिस्वरौ एकादेशात् अन्तरङ्गतः अभिनिर्वृत्तात् न प्राप्नुतः । पूर्वैषुकामशमः अपरैषुकामशमः गुडोदकम् तिलोदकम् । उदके अकेवले इति पूर्वोत्तरपदयोः व्यपवर्गाभावात् न स्यात् । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति पूर्वोत्तरपदयोः तावत् कार्यम् भवति न एकादेशः इति यत् अयम् न इन्द्रस्य परस्य इति प्रतिषेधम् शास्ति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । इन्द्रे द्वौ अचौ । तत्र एकः यस्य ईति च इति लोपेन ह्रियते अपरः एकादेशेन । ततः अनच्कः इन्द्रः सम्पन्नः । तत्र कः प्रसङ्गः वृद्धेः । पश्यति तु आचार्यः पूर्वपदोत्तरपद्योः तावत्कार्यम् भवति न एकादेशः इति ततः न इन्द्रस्य परस्य इति प्रतिषेधम् शास्ति । यणादेशात् इयुवौ । यणादेशात् इयुवौ अन्तरङ्गतः अभिनिर्वृत्तात् न प्राप्नुतः । वैयाकरणः सौवश्वः इति । लक्षणम् हि भवति य्वोः वृद्धिप्रसङ्गे इयुवौ भवतः इति । न एषः दोषः । अनवकाशौ इयुवौ । अचि इति उच्यते । किम् पुनः कारणम् अचि ति उच्यते । इह मा भूताम् । ऐतिकायनः औपगवः इति । स्ताम् अत्र इयुवौ लोपः व्योः वलि इति लोपः भविष्यति । यत्र तर्हि लोपः न अस्ति । प्रैयमेधः प्रैयम्गवः इति । उसि पररूपात् च । उसि पररूपात् च अन्तरङ्गतः अभिनिर्वृत्तात् इयादेशः न प्राप्नोति । पचेयुः यजेयुः । न एषः दोषः । न एवम् विज्ञायते या इति एतस्य इय् भवति इति । कथम् तर्हि । यास् इति एतस्य इय् भवति इति । लुक् लोपयणयवायावेकादेशेभ्यः । लोपयणयवायावेकादेशेभ्यः लुक् बलीयान् इति वक्तव्यम् । लोपात् । गोमान् प्रियः अस्य गोमत्प्रियः यवमत्प्रियः । गोमान् इव आचरति गोमत्यते यवमत्यते । यणादेशात् । ग्रामण्यः कुलम् ग्रामणिकुलम् सेनान्यः कुलम् सेनानिकुलम् । अयवायावेकादेशेभ्यः । गवे हितम् गोहितम् रायः कुलम् रैकुलम् नावः कुलम् नौकुलम् वृकाद्भयम् वृकभयम् । लुक् च प्राप्नोति एते च विधयः । परत्वात् एते विधयः स्युः । लुक् बलीयान् इति वक्तव्यम् लुक् यथा स्यात् ।
KA I,309.23-311.11 Ro II,335-339 yadi santi prayojanāni iti eṣā paribhāṣā kriyate nanu ca iyam api kartavyā asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti . kim prayojanam . pacāvedam pacāmedam . asiddhatvāt bahiraṅgalakṣaṇasya guṇasya antaraṇgalakṣaṇam aitvam mā bhūt iti . ubhe tarhi kartavye . na iti āha . anayā eva siddham . iha api syonaḥ syonā iti asiddhatvāt bahiraṅgalakṣaṇasya guṇasya antaraṅgalakṣaṇaḥ yaṇādeśo bhaviṣyati . yadi asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti ucyate akṣadyūḥ hiraṇyadyūḥ asiddhatvāt asiddhatvāt bahiraṅgalakṣaṇasya ūṭhaḥ antaraṅgalakṣaṇaḥ yaṇādeśaḥ na prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti uktvā tataḥ vakṣyāmi na ajānantarye bahiṣṭvaprakḷptiḥ iti . sā tarhi eṣā paribhāṣā kartavyā . na kartavyā . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati eṣā paribhāṣā iti yat ayam ṣatvatukoḥ asiddhaḥ iti āha . iyam tarhi paribhāṣā kartavyā asiddham bahiraṅgalakṣaṇamantaraṅgalakṣaṇe iti . eṣā ca na kartavyā . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati eṣā paribhāṣā iti yat ayam vāhaḥ ūṭh iti ūṭham śāsti . tasya doṣaḥ pūrvapadottarapadayoḥ vṛddhisvarau ekādeśāt . tasya etasya lakṣaṇasya doṣaḥ pūrvapadottarapadayoḥ vṛddhisvarau ekādeśāt antaraṅgataḥ abhinirvṛttāt na prāpnutaḥ . pūrvaiṣukāmaśamaḥ aparaiṣukāmaśamaḥ guḍodakam tilodakam . udake akevale iti pūrvottarapadayoḥ vyapavargābhāvāt na syāt . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati pūrvottarapadayoḥ tāvat kāryam bhavati na ekādeśaḥ iti yat ayam na indrasya parasya iti pratiṣedham śāsti . katham kṛtvā jñāpakam . indre dvau acau . tatra ekaḥ yasya īti ca iti lopena hriyate aparaḥ ekādeśena . tataḥ anackaḥ indraḥ sampannaḥ . tatra kaḥ prasaṅgaḥ vṛddheḥ . paśyati tu ācāryaḥ pūrvapadottarapadyoḥ tāvatkāryam bhavati na ekādeśaḥ iti tataḥ na indrasya parasya iti pratiṣedham śāsti . yaṇādeśāt iyuvau . yaṇādeśāt iyuvau antaraṅgataḥ abhinirvṛttāt na prāpnutaḥ . vaiyākaraṇaḥ sauvaśvaḥ iti . lakṣaṇam hi bhavati yvoḥ vṛddhiprasaṅge iyuvau bhavataḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . anavakāśau iyuvau . aci iti ucyate . kim punaḥ kāraṇam aci ti ucyate . iha mā bhūtām . aitikāyanaḥ aupagavaḥ iti . stām atra iyuvau lopaḥ vyoḥ vali iti lopaḥ bhaviṣyati . yatra tarhi lopaḥ na asti . praiyamedhaḥ praiyamgavaḥ iti . usi pararūpāt ca . usi pararūpāt ca antaraṅgataḥ abhinirvṛttāt iyādeśaḥ na prāpnoti . paceyuḥ yajeyuḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . na evam vijñāyate yā iti etasya iy bhavati iti . katham tarhi . yās iti etasya iy bhavati iti . luk lopayaṇayavāyāvekādeśebhyaḥ . lopayaṇayavāyāvekādeśebhyaḥ luk balīyān iti vaktavyam . lopāt . gomān priyaḥ asya gomatpriyaḥ yavamatpriyaḥ . gomān iva ācarati gomatyate yavamatyate . yaṇādeśāt . grāmaṇyaḥ kulam grāmaṇikulam senānyaḥ kulam senānikulam . ayavāyāvekādeśebhyaḥ . gave hitam gohitam rāyaḥ kulam raikulam nāvaḥ kulam naukulam vṛkādbhayam vṛkabhayam . luk ca prāpnoti ete ca vidhayaḥ . paratvāt ete vidhayaḥ syuḥ . luk balīyān iti vaktavyam luk yathā syāt .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.