Patanjali: Vyakaranamahabhasya 1.4.52

क्अ इ,३३६।१९-३३७।१३ रो इइ,४२९-४३१ शब्दकर्म इति कथम् इदम् विज्ञायते । शब्दः येषाम् क्रिया इति आहोस्वित् शब्दः येषाम् कर्म इति । कः च अत्र विशेषः । शब्दकर्मनिर्देशे शब्दक्रियाणाम् इति चेत् ह्वयत्यादीनाम् प्रतिषेधः । शब्दकर्मनिर्देशे शब्दक्रियाणामिति चेद् ह्वयदादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । के पुनः ह्वयतादयः । ह्वयति क्रन्दति शब्दायते । ह्वयति देवदत्तः । ह्वाययति देवदत्तेन । क्रन्दति देवदत्तः । क्रन्दयति देवदत्तेन । शब्दायते देवदत्तः । शब्दाययति देवदत्तेन इति । शृणोत्यादीन् आम् च उपसम्ख्यानम् अशब्दक्रियत्वात् । शृणोत्यादीनाम् च उपसम्ख्यानम् कर्तव्यम् । के पुनः शृणोत्यादयः । शृणोति विजानाति उपलभते । शृणोति देवदत्तः । श्रावयति देवदत्तम् । विजानाति देवदत्तः । विज्ञापयति देवदत्तम् । उपलभते देवदत्तः । उपलम्भयति देवदत्तम् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अशब्दक्रियत्वाद् । अस्तु तर्हि शब्दः येषाम् कर्म इति । शब्दकर्मणः इति चेत् जल्पतिप्रभृतीनाम् उपसम्ख्यानम् । शब्दकर्मण इति चेत् जल्पतिप्रभृतीनामुपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । के पुनः जल्पतिप्रभृअतयः । जल्पति विलपति आभाषते । जल्पति देवदत्तः । जल्पयति देवदत्तम् । विलपति देवदत्तः । विलापयति देवदत्तम् । आभाषते देवदत्तः ।आभाषयति देवदत्तम् । दृशेः सर्वत्र । दृशेः सर्वत्र उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । पश्यति रूपतर्कः कार्षापणम् । दर्शयति रूपतर्कम् कार्षापणम् ।

KA I,336.19-337.13 Ro II,429-431 śabdakarma iti katham idam vijñāyate . śabdaḥ yeṣām kriyā iti āhosvit śabdaḥ yeṣām karma iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . śabdakarmanirdeśe śabdakriyāṇām iti cet hvayatyādīnām pratiṣedhaḥ . śabdakarmanirdeśe śabdakriyāṇāmiti ced hvayadādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . ke punaḥ hvayatādayaḥ . hvayati krandati śabdāyate . hvayati devadattaḥ . hvāyayati devadattena . krandati devadattaḥ . krandayati devadattena . śabdāyate devadattaḥ . śabdāyayati devadattena iti . śṛṇotyādīn ām ca upasamkhyānam aśabdakriyatvāt . śṛṇotyādīnām ca upasamkhyānam kartavyam . ke punaḥ śṛṇotyādayaḥ . śṛṇoti vijānāti upalabhate . śṛṇoti devadattaḥ . śrāvayati devadattam . vijānāti devadattaḥ . vijñāpayati devadattam . upalabhate devadattaḥ . upalambhayati devadattam . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . aśabdakriyatvād . astu tarhi śabdaḥ yeṣām karma iti . śabdakarmaṇaḥ iti cet jalpatiprabhṛtīnām upasamkhyānam . śabdakarmaṇa iti cet jalpatiprabhṛtīnāmupasaṅkhyānam kartavyam . ke punaḥ jalpatiprabhṛatayaḥ . jalpati vilapati ābhāṣate . jalpati devadattaḥ . jalpayati devadattam . vilapati devadattaḥ . vilāpayati devadattam . ābhāṣate devadattaḥ .ābhāṣayati devadattam . dṛśeḥ sarvatra . dṛśeḥ sarvatra upasaṅkhyānam kartavyam . paśyati rūpatarkaḥ kārṣāpaṇam . darśayati rūpatarkam kārṣāpaṇam .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३३७।१४-२७ रो इइ,४३१-४३२ अदिखादिनीवहीनाम् प्रतिषेधः । अदिखादिनीवहीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । अत्ति देवदत्तः । आदयते देवदत्तेन । अपरः आह : सर्वम् एव प्रत्यवसानकार्यम् अदेः न भवति इति वक्तव्यम् , परस्मैपदम् अपि । इदम् एकम् इष्यते : क्तः अधिकरणे च द्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः : इदम् एषाम् जग्धम् । खादि । खादति देवदत्तः । खादयति देवदत्तेन । नी । नयति देवदत्तः । नाययति देवदत्तेन । वहेरनियन्तृकर्तृकस्य । वहेः अनियन्तृकर्तृकस्य इति वक्तव्यम् । वहति भारम् देवदत्तः । वाहयति भारम् देवदत्तेन । अनियन्तृकर्तृकस्य इति किमर्थम् । वहन्ति यवान् बलीवर्दाः । वाहयन्ति बलीवर्दान् यवान् । भक्षेः अहिंसार्थस्य । भक्षेः अहिम्सार्थस्य इति वक्तव्यम् । भक्षयति पिण्डीम् देवदत्तः । भक्षयति पिण्डीम् देवदत्तेन । अहिम्सार्थस्य इति किमर्थम् । भक्षयन्ति यवान् बलीवर्दाः । भक्षयन्ति बलीवर्दान् यवान् ।

KA I,337.14-27 Ro II,431-432 adikhādinīvahīnām pratiṣedhaḥ . adikhādinīvahīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . atti devadattaḥ . ādayate devadattena . aparaḥ āha : sarvam eva pratyavasānakāryam adeḥ na bhavati iti vaktavyam , parasmaipadam api . idam ekam iṣyate : ktaḥ adhikaraṇe ca drauvyagatipratyavasānārthebhyaḥ : idam eṣām jagdham . khādi . khādati devadattaḥ . khādayati devadattena . nī . nayati devadattaḥ . nāyayati devadattena . vaheraniyantṛkartṛkasya . vaheḥ aniyantṛkartṛkasya iti vaktavyam . vahati bhāram devadattaḥ . vāhayati bhāram devadattena . aniyantṛkartṛkasya iti kimartham . vahanti yavān balīvardāḥ . vāhayanti balīvardān yavān . bhakṣeḥ ahiṃsārthasya . bhakṣeḥ ahimsārthasya iti vaktavyam . bhakṣayati piṇḍīm devadattaḥ . bhakṣayati piṇḍīm devadattena . ahimsārthasya iti kimartham . bhakṣayanti yavān balīvardāḥ . bhakṣayanti balīvardān yavān .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इ,३३८।१-९ रो इइ,४३२-४३५ अकर्मकग्रहणे कालकर्मकाणाम् उपसङ्ख्यानम् । अकर्मकग्रहणे कालकर्मकाणाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । मासम् आस्ते देवदत्तः । मासम् आसयति देवदत्तम् । मासम् शेते देवदत्तः । मासम् शाययति देवदत्तम् । सिद्धम् तु कालकर्मकाणाम् अकर्मकवद्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । कालकर्मकाः अकर्मकवत् भवन्ति इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । अकर्मकाणाम् इति उच्यते न च के चित् कदा चित् कालभावाध्वभिः अकर्मकाः । ते एवम् विज्ञास्यामः । क्व चित् ये अकर्मकाः इति । अथ वा येन कर्मणा सकर्म्काः च अकर्मकाः च भवन्ति तेन अकर्मकाणाम् । न च एतेन कर्मणा कः चित् अपि अकर्मकः । अथ वा यत् कर्म भवति न च भवति तेन कर्मकाणाम् । न च एतत् कर्म क्व चित् अपि न भवति ।

KA I,338.1-9 Ro II,432-435 akarmakagrahaṇe kālakarmakāṇām upasaṅkhyānam . akarmakagrahaṇe kālakarmakāṇām upasaṅkhyānam kartavyam . māsam āste devadattaḥ . māsam āsayati devadattam . māsam śete devadattaḥ . māsam śāyayati devadattam . siddham tu kālakarmakāṇām akarmakavadvacanāt . siddham etat . katham . kālakarmakāḥ akarmakavat bhavanti iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . akarmakāṇām iti ucyate na ca ke cit kadā cit kālabhāvādhvabhiḥ akarmakāḥ . te evam vijñāsyāmaḥ . kva cit ye akarmakāḥ iti . atha vā yena karmaṇā sakarmkāḥ ca akarmakāḥ ca bhavanti tena akarmakāṇām . na ca etena karmaṇā kaḥ cit api akarmakaḥ . atha vā yat karma bhavati na ca bhavati tena karmakāṇām . na ca etat karma kva cit api na bhavati .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.