क्अ इ,३४०।२-२५ रो इइ,४४०-४४२ किमर्थम् रेफाधिकः ईश्वरशब्दः गृह्यते । रीश्वरात् वीश्वरात् मा भूत् । रीश्वरात् इति उच्यते वीश्वरात् मा भूत् । शकि णमुल्कमुलौ ईश्वरे तोसुन्कसुनौ इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति अनन्तरः यः ईश्वरशब्दः तस्य ग्रहणम् इति यत् अयम् कृत् मेजन्तः इति कृतः मान्तस्य एजन्तस्य च अव्ययसञ्ज्ञाम् शास्ति । कृत् मेजन्तः परः अपि सः । परः अपि एतस्मात् कृत् मान्तः एजन्तः च अस्ति । तदर्थम् एतत् स्यात् । यत् तर्हि अव्ययीभावस्य अव्ययसञ्ज्ञाम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः नन्तरः यः ईश्वरशब्दः तस्य ग्रहणम् इति । समासेषु अव्ययीभावः । समासस्य एतत् ज्ञापकम् स्यात् । अव्ययीभावः एव समासः अव्ययसञ्ज्ञः भवति न अन्यः इति । एवम् तर्हि लोकतः एतत् सिद्धम् । तत् यथा लोके आ वनान्तात् आ उदकान्तात् प्रियम् पान्थमन् उव्रजेत् इति यः एव प्रथमः वनान्तः उदकान्तः च ततः नुव्रजति । लौकिकम् च अतिवर्तते । द्वितीयम् च तृतीयम् च वनान्तम् उदकान्तम् वा अनुव्रजति । तस्मात् रेफादिकः ईश्वरशब्दः ग्रहीतव्यः । अथ प्राग्वचनम् किमर्थम् । प्राग्वचनम् सञ्ज्ञानिवृत्त्यर्थम् । प्राग्वचनम् क्रियते निपातसञ्ज्ञायाः अनिवृत्तिः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि प्राग्वचने अनवकाशाः गत्युपसर्गकर्मप्रवचनीयसञ्ज्ञाः निपातसञ्ज्ञाम् बाधेरन् । ताः मा बाधिषत इति प्राग्वचनम् क्रियते । अथ क्रियमाणे अपि प्राग्वचने यावता अनवकाशाः एताः सञ्ज्ञाः कस्मात् एव न बाधन्ते । क्रियमाणे हि प्राग्वचने सत्याम् निपातसञ्ज्ञायाम् एताः अवयवसञ्ज्ञाः आरभ्यन्ते । तत्र वचनात् समावेशः भवति ।
KA I,340.2-25 Ro II,440-442 kimartham rephādhikaḥ īśvaraśabdaḥ gṛhyate . rīśvarāt vīśvarāt mā bhūt . rīśvarāt iti ucyate vīśvarāt mā bhūt . śaki ṇamulkamulau īśvare tosunkasunau iti . na etat asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati anantaraḥ yaḥ īśvaraśabdaḥ tasya grahaṇam iti yat ayam kṛt mejantaḥ iti kṛtaḥ māntasya ejantasya ca avyayasañjñām śāsti . kṛt mejantaḥ paraḥ api saḥ . paraḥ api etasmāt kṛt māntaḥ ejantaḥ ca asti . tadartham etat syāt . yat tarhi avyayībhāvasya avyayasañjñām śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ nantaraḥ yaḥ īśvaraśabdaḥ tasya grahaṇam iti . samāseṣu avyayībhāvaḥ . samāsasya etat jñāpakam syāt . avyayībhāvaḥ eva samāsaḥ avyayasañjñaḥ bhavati na anyaḥ iti . evam tarhi lokataḥ etat siddham . tat yathā loke ā vanāntāt ā udakāntāt priyam pānthaman uvrajet iti yaḥ eva prathamaḥ vanāntaḥ udakāntaḥ ca tataḥ nuvrajati . laukikam ca ativartate . dvitīyam ca tṛtīyam ca vanāntam udakāntam vā anuvrajati . tasmāt rephādikaḥ īśvaraśabdaḥ grahītavyaḥ . atha prāgvacanam kimartham . prāgvacanam sañjñānivṛttyartham . prāgvacanam kriyate nipātasañjñāyāḥ anivṛttiḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi prāgvacane anavakāśāḥ gatyupasargakarmapravacanīyasañjñāḥ nipātasañjñām bādheran . tāḥ mā bādhiṣata iti prāgvacanam kriyate . atha kriyamāṇe api prāgvacane yāvatā anavakāśāḥ etāḥ sañjñāḥ kasmāt eva na bādhante . kriyamāṇe hi prāgvacane satyām nipātasañjñāyām etāḥ avayavasañjñāḥ ārabhyante . tatra vacanāt samāveśaḥ bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.