क्अ इ,३७५।२-३७६।२३ रो इइ,५५५-५६१ सुप् इति किमर्थम् । करोषि अटन् । न एतत् अस्ति । असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति । कथम् असामर्थ्यम् । समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति । इदम् तर्हि । पीड्ये पीड्यमान । इदम् च अपि उदाहरणम् करोषि अटन् । ननु च उक्तम् असामर्थ्यात् अत्र न भविष्यति । कथम् असामर्थ्यम् । समानाधिकरणम् असमर्थवत् भवति इति । न एषः दोषः । अधात्वभिहितम् इति एवम् तत् । आमन्त्रितस्य पराङ्ग्वद्भावे षष्ठ्यामन्त्रितकारकवचनम् । आमन्त्रितस्य पराङ्ग्वद्भावे षष्ठ्यन्तम् आमन्त्रितकारकम् च परस्य अङ्गवत् भवति इति वक्तव्यम् । षष्थ्यन्तम् तावत् । मद्राणाम् राजन् मगधानाम् राजन् । आमन्त्रितकारकम् । कुण्डेन अटन् । न अस्ति अत्र विशेषः पराङ्गवद्भावे सति असति वा । इदम् तर्हि । परशुना वृश्चन् । तन्निमित्तग्रहणम् वा । तन्निमित्तग्रहणम् वा कर्तव्यम्। आमन्त्रितनिमित्तम् परस्य अङ्गवत् भवति इति वक्तव्यम् । तत् च अवश्यम् अन्यतरत् वक्तव्यम् । अवचने हि सुबन्तमात्रप्रसङ्गः । अनुच्यमाने हि एतस्मिन् सुबन्त्रमात्रस्य पराङ्गवद्भावः प्राप्नोति । अस्य अपि प्रसज्येत । क्ष्त्रेण अग्ने स्वायुः संरभस्य मित्रेण अग्ने मित्रधेये यतस्व । किम् पुनः अत्र ज्यायः । तन्निमित्तग्रहणम् एव ज्यायः । इदम् अपि सिद्धम् भवति । गोषु स्वामिन् अश्वेषु स्वामिन् । एतत् हि न एव षष्थ्यन्तम् न अपि आमन्त्रितकारकम् । सुबन्तस्य पराङ्गवद्भावे समानाधिकरणस्य उपसङ्ख्यनम् अननन्तरत्वात् । सुबन्तस्य पराङ्गवद्भावे समानाधिकरणस्य उपसङ्ख्यनम् कर्तव्यम् । तीक्ष्णया सूच्या सीव्यन् तीक्ष्णेन परशुना वृश्चन् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अननन्तरत्वात् । ननु च परस्य पराङ्गवद्भावे कृते पूर्वस्य अपि भविष्यति । स्वरे अवधारणात् च । स्वरे अवधारणात् च न सिध्यति । स्वरे अवधारणम् क्रियते न आनन्तर्ये । परम् अपि छन्दसि । परम् अपि छन्दसि पूर्वस्य अङ्गवत् भवति इति वक्तव्यम् । आ ते पितः मरुताम् सुम्नम् एतु । प्रति त्वा दुहितः दिवः । वृणीष्व दुहितः दिवः । अव्ययप्रतिषेधः च । अव्ययानाम् च प्रतिषेधः वक्तव्यः । उच्चैः अधीयान नीचैः अधीयान । अनव्ययीभावस्य । अनव्ययीभावस्य इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । उपाग्नि अधीयान प्रत्यग्नि अधीयान । अथ किमर्थम् स्वरे अवधारणम् क्रियते । स्वरे अवधारणम् सुबलोपार्थम् । स्वरे अवधारणम् क्रियते सुब्लः मा भूत् इति । परशुना वृश्चन् । न वा सुबन्तैकान्तत्वात् । न वा कर्तव्यम् । किम् कारणम् । सुबन्तैकान्तत्वात् । सुबन्तैकान्तः पराङ्गवद्भावः भवति । प्रातिपदिकैकान्तः तु सुब्लोपे । प्रातिपदिकैकान्तः तु भवति सुब्लोपे कृते । प्रत्ययलक्षणेन सुबन्तैकान्तता स्यात् । तस्मात् स्वरे अवधारणम् न कर्तव्यम् सुबलोपार्थम् । प्रातिपदिकस्थायाः सुपः लुक् उच्यते । तस्मात् स्वरग्रहणेन न अर्थः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् षत्वणत्वे मा भूताम् इति । कूपे सिञ्चन् चर्म नमन् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । इह तावत् कूपे सिञ्चन् इति स्वाश्रयम् पदादित्वम् भविष्यति । चर्म नमन् इति पूर्वपदात् सञ्ज्ञायाम् अगः इति एतस्मात् नियमात् न भविष्यति । ननु च समासे एतत् भवति पूर्वपदम् उत्तरपदम् इति । न इति आह । अविशेषेण एतत् भवति । पूर्वम् पदम् पूर्वपदम् उत्तरम् पदम् उत्तरपदम् इति ।
KA I,375.2-376.23 Ro II,555-561 sup iti kimartham . karoṣi aṭan . na etat asti . asāmarthyāt atra na bhaviṣyati . katham asāmarthyam . samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti . idam tarhi . pīḍye pīḍyamāna . idam ca api udāharaṇam karoṣi aṭan . nanu ca uktam asāmarthyāt atra na bhaviṣyati . katham asāmarthyam . samānādhikaraṇam asamarthavat bhavati iti . na eṣaḥ doṣaḥ . adhātvabhihitam iti evam tat . āmantritasya parāṅgvadbhāve ṣaṣṭhyāmantritakārakavacanam . āmantritasya parāṅgvadbhāve ṣaṣṭhyantam āmantritakārakam ca parasya aṅgavat bhavati iti vaktavyam . ṣaṣthyantam tāvat . madrāṇām rājan magadhānām rājan . āmantritakārakam . kuṇḍena aṭan . na asti atra viśeṣaḥ parāṅgavadbhāve sati asati vā . idam tarhi . paraśunā vṛścan . tannimittagrahaṇam vā . tannimittagrahaṇam vā kartavyam. āmantritanimittam parasya aṅgavat bhavati iti vaktavyam . tat ca avaśyam anyatarat vaktavyam . avacane hi subantamātraprasaṅgaḥ . anucyamāne hi etasmin subantramātrasya parāṅgavadbhāvaḥ prāpnoti . asya api prasajyeta . kṣtreṇa agne svāyuḥ saṃrabhasya mitreṇa agne mitradheye yatasva . kim punaḥ atra jyāyaḥ . tannimittagrahaṇam eva jyāyaḥ . idam api siddham bhavati . goṣu svāmin aśveṣu svāmin . etat hi na eva ṣaṣthyantam na api āmantritakārakam . subantasya parāṅgavadbhāve samānādhikaraṇasya upasaṅkhyanam ananantaratvāt . subantasya parāṅgavadbhāve samānādhikaraṇasya upasaṅkhyanam kartavyam . tīkṣṇayā sūcyā sīvyan tīkṣṇena paraśunā vṛścan . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . ananantaratvāt . nanu ca parasya parāṅgavadbhāve kṛte pūrvasya api bhaviṣyati . svare avadhāraṇāt ca . svare avadhāraṇāt ca na sidhyati . svare avadhāraṇam kriyate na ānantarye . param api chandasi . param api chandasi pūrvasya aṅgavat bhavati iti vaktavyam . ā te pitaḥ marutām sumnam etu . prati tvā duhitaḥ divaḥ . vṛṇīṣva duhitaḥ divaḥ . avyayapratiṣedhaḥ ca . avyayānām ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . uccaiḥ adhīyāna nīcaiḥ adhīyāna . anavyayībhāvasya . anavyayībhāvasya iti vaktavyam . iha mā bhūt . upāgni adhīyāna pratyagni adhīyāna . atha kimartham svare avadhāraṇam kriyate . svare avadhāraṇam subalopārtham . svare avadhāraṇam kriyate sublaḥ mā bhūt iti . paraśunā vṛścan . na vā subantaikāntatvāt . na vā kartavyam . kim kāraṇam . subantaikāntatvāt . subantaikāntaḥ parāṅgavadbhāvaḥ bhavati . prātipadikaikāntaḥ tu sublope . prātipadikaikāntaḥ tu bhavati sublope kṛte . pratyayalakṣaṇena subantaikāntatā syāt . tasmāt svare avadhāraṇam na kartavyam subalopārtham . prātipadikasthāyāḥ supaḥ luk ucyate . tasmāt svaragrahaṇena na arthaḥ . idam tarhi prayojanam ṣatvaṇatve mā bhūtām iti . kūpe siñcan carma naman iti . etat api na asti prayojanam . iha tāvat kūpe siñcan iti svāśrayam padāditvam bhaviṣyati . carma naman iti pūrvapadāt sañjñāyām agaḥ iti etasmāt niyamāt na bhaviṣyati . nanu ca samāse etat bhavati pūrvapadam uttarapadam iti . na iti āha . aviśeṣeṇa etat bhavati . pūrvam padam pūrvapadam uttaram padam uttarapadam iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.