क्अ इ,३७७।२-२१ रो इइ,५६१-५६५ प्राग्वचनम् किमर्थम् । प्राग्वचनम् सञ्ज्ञानिवृत्त्यर्थम् । प्राग्वचनम् क्रियते समाससञ्ज्ञायाः अनिवृत्तिः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि प्राग्वचने अनवकाशाः अव्ययीभावादयः सञ्ज्ञाः समाससञ्ज्ञाम् बाधेरन् । ताः मा बाधिषत इति प्राग्वचनम् क्रियते । अथ क्रियमाणे अपि प्राग्वचने यावता अनवकाशाः अव्ययीभावादयः सञ्ज्ञाः कस्मात् एव न बाधन्ते । क्रियमाणे हि प्राग्वचने सत्याम् समाससञ्ज्ञायाम् एताः अवयवसञ्ज्ञाः आरभ्यन्ते । तत्र वचनसमावेशः भविष्यति । समाससञ्ज्ञा अपि अनवकाशा । सा वचनात् भविष्यति । सावकाशा समाससञ्ज्ञा । कः अवकाशः । विस्पष्टादीनि अवकाशः । विस्पष्टम् पटुः विस्पष्टपटुः इति । न एषः अस्ति अवकाशः । एषा हि आचार्यस्य शैली लक्ष्यते येन एव अवयवकार्यम् भवति तेन एव समुदायकार्यम् अपि भवति । येन एव अवयवकार्यम् स्वरः तेन एव समुदाकार्यम् अपि समासः भविष्यति । विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु इति । इदम् तर्हि काकतालीयम् अजाकृपाणीयम् । अत्र अपि येन एव अवयवकार्यम् प्रत्ययोत्पत्तिः क्रियते तेन एव समुदाकार्यम् समाससञ्ज्ञा भविष्यति । समासात् च तद्विषयात् । इदम् तर्हि पुनाराजः पुनर्गवः । अत्र अपि अवश्यम् तत्पुरुषसञ्ज्ञा वक्तव्य तत्पुरुषाश्रयः समासान्तः यथा स्यात् । इदम् तर्हि । पुनराधेयम् । अत्र अपि अवश्यम् गतिसञ्ज्ञा वक्तव्या गतिकारकोपपदात् कृत् इति एषः स्वरः यथा स्यात् । इदम् तर्हि पुनरुत्स्यूतम् वासः देयम् । अत्र अपि अवश्यम् गतिसञ्ज्ञा वक्तव्या गतिः गतौ इति निघातः यथा स्यात् । यदि तत् न अस्ति पुनश्चनसौ छन्दसि इति। सति तस्मिन् तेन एव सिद्धम् । एवम् अपि एका सञ्ज्ञा इति वचनात् न अस्ति यौगपद्येन सम्भवः । पर्यायः प्रसज्येत । तस्मात् प्राग्वचनम् कर्तव्यम् ।
KA I,377.2-21 Ro II,561-565 prāgvacanam kimartham . prāgvacanam sañjñānivṛttyartham . prāgvacanam kriyate samāsasañjñāyāḥ anivṛttiḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi prāgvacane anavakāśāḥ avyayībhāvādayaḥ sañjñāḥ samāsasañjñām bādheran . tāḥ mā bādhiṣata iti prāgvacanam kriyate . atha kriyamāṇe api prāgvacane yāvatā anavakāśāḥ avyayībhāvādayaḥ sañjñāḥ kasmāt eva na bādhante . kriyamāṇe hi prāgvacane satyām samāsasañjñāyām etāḥ avayavasañjñāḥ ārabhyante . tatra vacanasamāveśaḥ bhaviṣyati . samāsasañjñā api anavakāśā . sā vacanāt bhaviṣyati . sāvakāśā samāsasañjñā . kaḥ avakāśaḥ . vispaṣṭādīni avakāśaḥ . vispaṣṭam paṭuḥ vispaṣṭapaṭuḥ iti . na eṣaḥ asti avakāśaḥ . eṣā hi ācāryasya śailī lakṣyate yena eva avayavakāryam bhavati tena eva samudāyakāryam api bhavati . yena eva avayavakāryam svaraḥ tena eva samudākāryam api samāsaḥ bhaviṣyati . vispaṣṭādīni guṇavacaneṣu iti . idam tarhi kākatālīyam ajākṛpāṇīyam . atra api yena eva avayavakāryam pratyayotpattiḥ kriyate tena eva samudākāryam samāsasañjñā bhaviṣyati . samāsāt ca tadviṣayāt . idam tarhi punārājaḥ punargavaḥ . atra api avaśyam tatpuruṣasañjñā vaktavya tatpuruṣāśrayaḥ samāsāntaḥ yathā syāt . idam tarhi . punarādheyam . atra api avaśyam gatisañjñā vaktavyā gatikārakopapadāt kṛt iti eṣaḥ svaraḥ yathā syāt . idam tarhi punarutsyūtam vāsaḥ deyam . atra api avaśyam gatisañjñā vaktavyā gatiḥ gatau iti nighātaḥ yathā syāt . yadi tat na asti punaścanasau chandasi iti. sati tasmin tena eva siddham . evam api ekā sañjñā iti vacanāt na asti yaugapadyena sambhavaḥ . paryāyaḥ prasajyeta . tasmāt prāgvacanam kartavyam .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.