क्अ इ,३८२।५-२१ रो इइ,५७९-५८२ नदीभिः सङ्ख्यासमासे अन्यपदार्थे प्रतिषेधः । नदीभिः सङ्ख्यासमासे अन्यपदार्थे प्रतिषेधः वक्तव्यः । द्वीरावतीकः देशः त्रीरावतीकः देशः । नदीभिः सङ्ख्या इति प्राप्नोति । न वक्तव्यः । इह कः चित् समासः पूर्वपदार्थप्रधानः , कः चित् उत्तरपदार्थप्रधानः , कः चित् अन्यपदार्थप्रधानः , कः चित् उभयपदार्थप्रधानः । पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः , उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषः , अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः , उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वः। न च अत्र पूर्वपदार्थप्राधान्यम् गम्यते । ननु च यत् येन उच्यते सः तस्य अर्थः भवति । अत्र च वयम् एताभ्याम् पदाभ्याम् एतम् अर्थम् उच्यमानम् पश्यामः । एतत् एव च जानीमः यत् येन उच्यते सः तस्य अर्थः इति । अपि च अन्यपदार्थता न प्रकल्पेत । चित्रगुः शबलगुः इति । किम् कारणम् । अत्र अपि हि वयम् एताभ्याम् शब्दाभ्याम् एतम् अर्थम् उच्यमानम् पश्यामः । यदि अपि अत्र एताभ्याम् शब्दाभ्याम् एषः अर्थः उच्यते अन्यपदार्थः अपि तु गम्यते । तत्र अन्यपदार्थाश्रयः बहुव्रीहिः भविष्यति । इह अपि तर्हि अन्यपदार्थः गम्यते स्वपदार्थः अपि तु गम्यते । तत्र स्वपदार्थाश्रयः अव्ययीभावः प्राप्नोति । एवम् तर्हि इदम् इह सम्प्रधार्यम् । अव्ययीभावः क्रियताम् बहुव्रीहिः इति । बहुव्रीहिः भविष्यति विप्रतिषेधेन । भवेत् एकसञ्ज्ञाधिकारे सिद्धम् परङ्कार्यत्वे तु न सिध्यति । आरम्भसामर्थ्यात् अव्ययीभावः प्राप्नोति परङ्कार्यत्वात् च बहुव्रीहिः । परङ्कार्यत्वे च न दोषः । नदीभिः सङ्ख्यायाः समाहारे अव्ययीभावः वक्तव्यः । सः च अवश्यम् वक्तव्यः । सर्वम् एकनदीतरे ।
KA I,382.5-21 Ro II,579-582 nadībhiḥ saṅkhyāsamāse anyapadārthe pratiṣedhaḥ . nadībhiḥ saṅkhyāsamāse anyapadārthe pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . dvīrāvatīkaḥ deśaḥ trīrāvatīkaḥ deśaḥ . nadībhiḥ saṅkhyā iti prāpnoti . na vaktavyaḥ . iha kaḥ cit samāsaḥ pūrvapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit uttarapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit anyapadārthapradhānaḥ , kaḥ cit ubhayapadārthapradhānaḥ . pūrvapadārthapradhānaḥ avyayībhāvaḥ , uttarapadārthapradhānaḥ tatpuruṣaḥ , anyapadārthapradhānaḥ bahuvrīhiḥ , ubhayapadārthapradhānaḥ dvandvaḥ. na ca atra pūrvapadārthaprādhānyam gamyate . nanu ca yat yena ucyate saḥ tasya arthaḥ bhavati . atra ca vayam etābhyām padābhyām etam artham ucyamānam paśyāmaḥ . etat eva ca jānīmaḥ yat yena ucyate saḥ tasya arthaḥ iti . api ca anyapadārthatā na prakalpeta . citraguḥ śabalaguḥ iti . kim kāraṇam . atra api hi vayam etābhyām śabdābhyām etam artham ucyamānam paśyāmaḥ . yadi api atra etābhyām śabdābhyām eṣaḥ arthaḥ ucyate anyapadārthaḥ api tu gamyate . tatra anyapadārthāśrayaḥ bahuvrīhiḥ bhaviṣyati . iha api tarhi anyapadārthaḥ gamyate svapadārthaḥ api tu gamyate . tatra svapadārthāśrayaḥ avyayībhāvaḥ prāpnoti . evam tarhi idam iha sampradhāryam . avyayībhāvaḥ kriyatām bahuvrīhiḥ iti . bahuvrīhiḥ bhaviṣyati vipratiṣedhena . bhavet ekasañjñādhikāre siddham paraṅkāryatve tu na sidhyati . ārambhasāmarthyāt avyayībhāvaḥ prāpnoti paraṅkāryatvāt ca bahuvrīhiḥ . paraṅkāryatve ca na doṣaḥ . nadībhiḥ saṅkhyāyāḥ samāhāre avyayībhāvaḥ vaktavyaḥ . saḥ ca avaśyam vaktavyaḥ . sarvam ekanadītare .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.