क्अ इ,३८८।६-३९०।१९ रो इइ,५९८-६०३ किम् चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थमात्रेण समासः भवति । एवम् भवितुम् अर्हति । चतुर्थी तदर्थमात्रेण चेत् सर्वप्रसङ्गः अविशेषात् । चतुर्थी तदर्थमात्रेण चेत् सर्वप्रसङ्गः सर्वस्य चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थमात्रेण सह समासः प्राप्नोति । अनेन अपि प्राप्नोति । रन्धनाय स्थाली अवहननाय उलूखलम् इति । किम् कारणम् । अविशेषात् । न हि कः चित् विशेषः उपादीयते एवञ्जातीयकस्य चतुर्थ्यन्तस्य तदर्थेन सह समासः भवति इति । अनुपादीयमने विशेषे सर्वप्रसङ्गः । बलिरक्षिताभ्याम् च अनर्थकम् वचनम् । बलिरक्षिताभ्याम् च समासवचनम् अनर्थकम् । यः हि महाराजाय बलिः महाराजार्थः सः भवति । तत्र तदर्थः इति एव सिद्धम् । यदि पुनः विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते इति एतत् लक्षणम् क्रियेत । विकृतिः प्रकृत्या इति चेत् अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् । विकृतिः प्रकृत्या इति चेत् अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अश्वघासः श्वश्रूसुरम् हस्तिविधा इति । अर्थेन नित्यसमासवचनम् । अर्थ्शब्देन नित्यसमासः वक्तव्यः । ब्राह्मणार्थम् क्षत्रियार्थम् । किम् विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते इति अतः अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः । न इति आह सर्वथा अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः विग्रहः मा भूत् इति । सर्वलिङ्गता च । सर्वलिङ्गता च वक्तव्या । ब्राह्मणार्थम् पयः ब्राह्मणार्थः सूपः ब्राह्मणार्था यवागूः इति । किम् अर्थेन नित्यसमासः उच्यते इति अतः सर्वलिङ्गता वक्तव्या । न इति आह । सर्वथा सर्वलिङ्गता वक्तव्या । किम् कारणम् । अर्थशब्दः अयम् पुंलिङ्गः उत्तरपदार्थप्रधानः च तत्पुरुषः । तेन पुंलिङ्गस्य एव समासस्य अभिधानम् स्यात् स्त्रीनपुंसकलिङ्गस्य न स्यात् । तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् । विकृतिः प्रकृत्या इति वक्तव्यम् । अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः । सर्वलिङ्गता च वक्तव्या । न वक्तव्यम् । यत् तावत् उच्यते विकृतिः प्रकृत्या इति वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञायपति विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते इति यत् अयम् बलिरकिषितग्रहणम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यथाजातीयकानाम् समासे बलिरक्षितग्रहणेन अर्थः तथाजातीयकानाम् समासः । यदि च विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या सह समस्यते न तदर्थमात्रेण ततः बलिरकिषितग्रहणम् अर्थवत् भवति । यत् अपि उच्यते अश्वघासादीनाम् उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् इति । न कर्तव्यम् । अश्वघासादयः षष्ठीसमासाः भविष्यन्ति । यत् हि यदर्थम् भवति अयम् अपि तत्र अभिसम्बन्धः भवति अस्य इदम् इति । तत् यथा गुरोः इदम् गुर्वर्थम् इति । ननु च स्वरभेदः भवति । चतुर्थीसमासे सति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वेन भवितव्यम् षष्ठीसमासे पुनः अन्तोदात्तत्वेन ण अस्ति भेदः । चतुर्थीसमासे अपि सति अन्तोदात्तत्वेन एव भवितव्यम् । कथम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृतिस्वरा भवति न चतुर्थीमात्रम् इति यत् अयम् चतुर्थी तदर्थे अर्थे क्ते च इति अर्थग्रहणम् क्तग्रहणम् च करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यथाजातीयकानाम् अर्थग्रहणेन क्तग्रहणेन च अर्थः तथाजातीयकानाम् प्रकृतिस्वरत्वम् । यदि च विकृतिः चतुर्थ्यन्ता प्रकृत्या भवति न चतुर्थीमात्रम् ततः अर्थग्रहणम् क्तग्रहणम् च अर्थवत् भवति ।यत् अपि उच्यते अर्थेन नित्यसमासः वक्तव्यः इति । न वक्तव्यः । सर्थप्प्रत्ययः करिष्यते । किम् कृतम् भवति । न च एव हि कदा चित् विग्रहः भवति । अपि च सर्वलिङ्गता सिद्धा भवति । यदि सर्थप्प्रतयः क्रियते इत्सञ्ज्ञा न प्राप्नोति । अथ अपि कथम् चित् इत्सञ्ज्ञा स्यात् एवम् अपि श्र्यर्थम् भ्वर्थम् इति अङ्गस्य इति इयङुवङौ स्याताम् । एवम् तर्हि बहुव्रीहिः भवैष्यति । किम् कृतम् भवति । भवति वै कः चित् अस्वपदविग्रहः बहुव्रीहिः । तत् यथा शोभनम् मुखम् अस्याः सुमुखी इति । न एवम् शक्यम् । इह हि महदर्थम् इति आत्त्वकपौ प्रसज्येताम् । एवम् तर्हि तदर्थस्य उत्तरपदस्य अर्थशब्दः आदेशः करिष्यते । किम् कृतम् भवति । न च एव कदा चित् आदेशेन विग्रहः भवति । अपि च सर्वलिङ्गता सिद्धा भवति । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । योगविभागः करिष्यते । चतुर्थी सुबन्तेन सह समस्यते । ततः तदर्थार्थ । तदर्थस्य उत्तरपदस्य अर्थशब्दः आदेशः भवति । इह अपि तर्हि समासः प्राप्नोति छात्राय रुचितम् छात्राय स्वदितम् इति । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति तादर्थ्ये य चतुर्थी सा समस्यते न चतुर्थीमात्रम् इति यत् अयम् हितसुखग्रहणम् करोति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यथाजातीयकानाम् समासे हितसुखग्रहणेन अर्थः तथाजातीयकानम् समासः । यदि च तादर्थ्ये या चतुर्थी सा समस्यते न चतुर्थीमात्रम् ततः हितसुखग्रहणम् अर्थवत् भवति ।
KA I,388.6-390.19 Ro II,598-603 kim caturthyantasya tadarthamātreṇa samāsaḥ bhavati . evam bhavitum arhati . caturthī tadarthamātreṇa cet sarvaprasaṅgaḥ aviśeṣāt . caturthī tadarthamātreṇa cet sarvaprasaṅgaḥ sarvasya caturthyantasya tadarthamātreṇa saha samāsaḥ prāpnoti . anena api prāpnoti . randhanāya sthālī avahananāya ulūkhalam iti . kim kāraṇam . aviśeṣāt . na hi kaḥ cit viśeṣaḥ upādīyate evañjātīyakasya caturthyantasya tadarthena saha samāsaḥ bhavati iti . anupādīyamane viśeṣe sarvaprasaṅgaḥ . balirakṣitābhyām ca anarthakam vacanam . balirakṣitābhyām ca samāsavacanam anarthakam . yaḥ hi mahārājāya baliḥ mahārājārthaḥ saḥ bhavati . tatra tadarthaḥ iti eva siddham . yadi punaḥ vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate iti etat lakṣaṇam kriyeta . vikṛtiḥ prakṛtyā iti cet aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam . vikṛtiḥ prakṛtyā iti cet aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam kartavyam . aśvaghāsaḥ śvaśrūsuram hastividhā iti . arthena nityasamāsavacanam . arthśabdena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ . brāhmaṇārtham kṣatriyārtham . kim vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate iti ataḥ arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ . na iti āha sarvathā arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ vigrahaḥ mā bhūt iti . sarvaliṅgatā ca . sarvaliṅgatā ca vaktavyā . brāhmaṇārtham payaḥ brāhmaṇārthaḥ sūpaḥ brāhmaṇārthā yavāgūḥ iti . kim arthena nityasamāsaḥ ucyate iti ataḥ sarvaliṅgatā vaktavyā . na iti āha . sarvathā sarvaliṅgatā vaktavyā . kim kāraṇam . arthaśabdaḥ ayam puṃliṅgaḥ uttarapadārthapradhānaḥ ca tatpuruṣaḥ . tena puṃliṅgasya eva samāsasya abhidhānam syāt strīnapuṃsakaliṅgasya na syāt . tat tarhi bahu vaktavyam . vikṛtiḥ prakṛtyā iti vaktavyam . aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam kartavyam . arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ . sarvaliṅgatā ca vaktavyā . na vaktavyam . yat tāvat ucyate vikṛtiḥ prakṛtyā iti vaktavyam . na vaktavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāyapati vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate iti yat ayam balirakiṣitagrahaṇam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . yathājātīyakānām samāse balirakṣitagrahaṇena arthaḥ tathājātīyakānām samāsaḥ . yadi ca vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā saha samasyate na tadarthamātreṇa tataḥ balirakiṣitagrahaṇam arthavat bhavati . yat api ucyate aśvaghāsādīnām upasaṅkhyānam kartavyam iti . na kartavyam . aśvaghāsādayaḥ ṣaṣṭhīsamāsāḥ bhaviṣyanti . yat hi yadartham bhavati ayam api tatra abhisambandhaḥ bhavati asya idam iti . tat yathā guroḥ idam gurvartham iti . nanu ca svarabhedaḥ bhavati . caturthīsamāse sati pūrvapadaprakṛtisvaratvena bhavitavyam ṣaṣṭhīsamāse punaḥ antodāttatvena ṇa asti bhedaḥ . caturthīsamāse api sati antodāttatvena eva bhavitavyam . katham . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtisvarā bhavati na caturthīmātram iti yat ayam caturthī tadarthe arthe kte ca iti arthagrahaṇam ktagrahaṇam ca karoti . katham kṛtvā jñāpakam . yathājātīyakānām arthagrahaṇena ktagrahaṇena ca arthaḥ tathājātīyakānām prakṛtisvaratvam . yadi ca vikṛtiḥ caturthyantā prakṛtyā bhavati na caturthīmātram tataḥ arthagrahaṇam ktagrahaṇam ca arthavat bhavati .yat api ucyate arthena nityasamāsaḥ vaktavyaḥ iti . na vaktavyaḥ . sarthappratyayaḥ kariṣyate . kim kṛtam bhavati . na ca eva hi kadā cit vigrahaḥ bhavati . api ca sarvaliṅgatā siddhā bhavati . yadi sarthappratayaḥ kriyate itsañjñā na prāpnoti . atha api katham cit itsañjñā syāt evam api śryartham bhvartham iti aṅgasya iti iyaṅuvaṅau syātām . evam tarhi bahuvrīhiḥ bhavaiṣyati . kim kṛtam bhavati . bhavati vai kaḥ cit asvapadavigrahaḥ bahuvrīhiḥ . tat yathā śobhanam mukham asyāḥ sumukhī iti . na evam śakyam . iha hi mahadartham iti āttvakapau prasajyetām . evam tarhi tadarthasya uttarapadasya arthaśabdaḥ ādeśaḥ kariṣyate . kim kṛtam bhavati . na ca eva kadā cit ādeśena vigrahaḥ bhavati . api ca sarvaliṅgatā siddhā bhavati . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . yogavibhāgaḥ kariṣyate . caturthī subantena saha samasyate . tataḥ tadarthārtha . tadarthasya uttarapadasya arthaśabdaḥ ādeśaḥ bhavati . iha api tarhi samāsaḥ prāpnoti chātrāya rucitam chātrāya svaditam iti . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati tādarthye ya caturthī sā samasyate na caturthīmātram iti yat ayam hitasukhagrahaṇam karoti . katham kṛtvā jñāpakam . yathājātīyakānām samāse hitasukhagrahaṇena arthaḥ tathājātīyakānam samāsaḥ . yadi ca tādarthye yā caturthī sā samasyate na caturthīmātram tataḥ hitasukhagrahaṇam arthavat bhavati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.