क्अ इ,३८६।१८-३८८।४ रो इइ,५९५-५९७ अन्नेन व्यञ्जनम् भक्ष्येण मिश्रीकरणम् इति असमर्थसमासः । अन्नेन व्यञ्जनम् भक्ष्येण मिश्रीकरणम् इति असमर्थसमासः अयम् द्रष्टव्यः । किम् कारणम् । कारकाणाम् क्रियया सामर्थ्यात् । कारकाणाम् क्रियया सामर्थ्यम् भवति न तेषाम् अन्योन्येन । तत् यथा निश्रयण्या द्वाभ्याम् काष्ठाभ्याम् सामर्थ्यम् न तेषाम् अन्योन्येन । एवम् तर्हि आह अयम् अन्नेन व्यञ्जनम् भक्ष्येण मिश्रीकरणम् इति न च अस्ति सामर्थ्यम् । तत्र वचनात् समासः भविष्यति । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् नानाकारकाणाम् प्रतिषेधः । वचनप्रामाण्यात् इति चेत् नानाकारकाणाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः । तिष्ठतु दध्ना ओदनः भुज्यते देवदत्तेन । सिद्धम् तु समानाधिकरणाधिकारे क्तः तृतीयापूर्वपदः उत्तरपदलोपः च षिद्धम् एतत् । कथम् । समानाधिकरणाधिकारे वक्तव्यम् क्तः तृतीयापूर्वपदः समस्यतेसुपा उत्तरपदस्य च लोपः भवति इति । दध्ना उपसिक्तः दध्युपसिक्तः दध्युपसिक्तः ओदनः दध्योदनः गुडेन संसृष्टाः गुडसंसृष्टाः , गुडसंसृष्टाः धानाः गुडधानाः । षष्ठीसमासः च युक्तपूर्णान्तः । षष्ठीसमासः च युक्तपूर्णान्तः समस्यते उत्तरपदस्य च लोपः वक्तव्यः । अश्वानाम् युक्तः अश्वयुक्तः अश्वयुक्तः रथः अश्वरथः । दध्नः पूर्णः ददिपूर्णः दधिपूर्णः घटः दधिघटः । तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् । न वा असमासे अदर्शनात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । असमासे अदर्शनात् । यत् हि असमासे दृश्यते समासे च न दृश्यते तत् लोपारम्भम् प्रयोजयति । न च असमासे उपसिक्तशब्दः संसृष्टशब्दः पूर्णशब्दः वा दृश्यते । कथम् तर्हि सामर्थ्यम् गम्यते । युक्तार्थसम्प्रत्ययात् च सामर्थ्यम् । दध्ना युक्तार्थता सम्प्रतीयते । कथम् पुनः ज्ञायते दध्ना युक्तार्थता सम्प्रतीयते इति । सम्प्रत्ययात् च तदर्थाध्यवसानम् । सम्प्रत्ययात् च तदर्थः अध्यवसीयते । अवश्यम् च एतत् एवम् विज्ञेयम् । सम्प्रतीयमानार्थलोपे हि अनवस्था ।यः हि मन्यते सम्प्रतीयमानार्थानाम् शब्दानाम् लोपः भवति इति अनवस्था तस्य लोपस्य स्यात् । दधि इति उक्ते बहवः अर्थाः गम्यन्ते मन्दकम् उत्तरकम् निलीनकम् इति तद्वाचिनाम् शब्दानाम् लोपः वक्तव्यः स्यात् । तथा गुडः इति उक्ते मधुरशब्दस्य शृङ्गवेरम् इति उक्ते च कटुशब्दस्य । अन्तरेण खलु अपि शब्दप्रयोगम् बहवः अर्थाः गम्यन्ते अक्षिनिकोचैः पाणिविहारैः च । तद्वाचिनाम् शब्दानाम् लोपः वक्तव्यः स्यात् ।
KA I,386.18-388.4 Ro II,595-597 annena vyañjanam bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam iti asamarthasamāsaḥ . annena vyañjanam bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam iti asamarthasamāsaḥ ayam draṣṭavyaḥ . kim kāraṇam . kārakāṇām kriyayā sāmarthyāt . kārakāṇām kriyayā sāmarthyam bhavati na teṣām anyonyena . tat yathā niśrayaṇyā dvābhyām kāṣṭhābhyām sāmarthyam na teṣām anyonyena . evam tarhi āha ayam annena vyañjanam bhakṣyeṇa miśrīkaraṇam iti na ca asti sāmarthyam . tatra vacanāt samāsaḥ bhaviṣyati . vacanaprāmāṇyāt iti cet nānākārakāṇām pratiṣedhaḥ . vacanaprāmāṇyāt iti cet nānākārakāṇām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tiṣṭhatu dadhnā odanaḥ bhujyate devadattena . siddham tu samānādhikaraṇādhikāre ktaḥ tṛtīyāpūrvapadaḥ uttarapadalopaḥ ca ṣiddham etat . katham . samānādhikaraṇādhikāre vaktavyam ktaḥ tṛtīyāpūrvapadaḥ samasyatesupā uttarapadasya ca lopaḥ bhavati iti . dadhnā upasiktaḥ dadhyupasiktaḥ dadhyupasiktaḥ odanaḥ dadhyodanaḥ guḍena saṃsṛṣṭāḥ guḍasaṃsṛṣṭāḥ , guḍasaṃsṛṣṭāḥ dhānāḥ guḍadhānāḥ . ṣaṣṭhīsamāsaḥ ca yuktapūrṇāntaḥ . ṣaṣṭhīsamāsaḥ ca yuktapūrṇāntaḥ samasyate uttarapadasya ca lopaḥ vaktavyaḥ . aśvānām yuktaḥ aśvayuktaḥ aśvayuktaḥ rathaḥ aśvarathaḥ . dadhnaḥ pūrṇaḥ dadipūrṇaḥ dadhipūrṇaḥ ghaṭaḥ dadhighaṭaḥ . tat tarhi bahu vaktavyam . na vā asamāse adarśanāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . asamāse adarśanāt . yat hi asamāse dṛśyate samāse ca na dṛśyate tat lopārambham prayojayati . na ca asamāse upasiktaśabdaḥ saṃsṛṣṭaśabdaḥ pūrṇaśabdaḥ vā dṛśyate . katham tarhi sāmarthyam gamyate . yuktārthasampratyayāt ca sāmarthyam . dadhnā yuktārthatā sampratīyate . katham punaḥ jñāyate dadhnā yuktārthatā sampratīyate iti . sampratyayāt ca tadarthādhyavasānam . sampratyayāt ca tadarthaḥ adhyavasīyate . avaśyam ca etat evam vijñeyam . sampratīyamānārthalope hi anavasthā .yaḥ hi manyate sampratīyamānārthānām śabdānām lopaḥ bhavati iti anavasthā tasya lopasya syāt . dadhi iti ukte bahavaḥ arthāḥ gamyante mandakam uttarakam nilīnakam iti tadvācinām śabdānām lopaḥ vaktavyaḥ syāt . tathā guḍaḥ iti ukte madhuraśabdasya śṛṅgaveram iti ukte ca kaṭuśabdasya . antareṇa khalu api śabdaprayogam bahavaḥ arthāḥ gamyante akṣinikocaiḥ pāṇivihāraiḥ ca . tadvācinām śabdānām lopaḥ vaktavyaḥ syāt .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.