क्अ इ,३९७।५-३९८।१९ रो इइ,६१९-६२७ उपमानानि इति उच्यते । कानि पुनः उपमानानि । किम् यत् एव उपमानम् तत् एव उपमेयम् आहोस्वित् अन्यत् उपमानम् अन्यत् उपमेयम् । किम् च अतः । यदि यत् एव उपमानम् तत् एव उपमेयम् कः इह उपमार्थः गौः इव गौः इति । अथ अन्यत् एव उपमानम् अन्यत् उपमेयम् कः इह उपमार्थः गौः इव अश्वः इति । एवम् तर्हि यत्र किम् चित् सामान्यम् कः चित् विशेषः तत्र उपमानोपमेये भवतः । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । मानम् हि नाम अनिर्ज्ञातज्ञानार्थम् उपादीयते अनिर्ज्ञातम् अर्थम् ज्ञास्यामि इति । तत् समीपे यत् न अत्यन्ताय मिमीते तत् उपमानम् । गौः इव गवयः इति । गौः निर्ज्ञातः गवयः अनिर्ज्ञातः । कामम् तर्हि अनेन एव हेतुना यस्य गवयः निर्ज्ञातः स्यात् गौः अनिर्ज्ञातः तेन कर्तव्यम् स्यात् गवयः इव गौः इति। बाढम् कर्तव्यम् । किम् पुनः इह उदाहरणम् । शस्त्रीश्यामा । क्व पुनः अयम् श्यामाशब्दः वर्तते । शत्र्याम् इति आह । केन इदानीम् देवदत्ता अभिधीयते । समासेन। यदि एवम् शस्त्रीश्यामो देवदत्तः इति न सिध्यति । उपसर्जनस्य इति ह्रस्वत्वम् भविष्यति । यदि तर्हि उपसर्जनानि अपि एवञ्जातीयकानि भवन्ति तित्तिरिकल्माषी कुम्भकपाललोहिनी अनुपसर्जनलक्षणः ईकारः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि शस्त्र्याम् एव शस्त्रीशब्दः वर्तते देवदत्तायाम् श्यामाशब्दः । एवम् अपि गुणः अनिर्दिष्टः भवति । बहवः शस्त्र्याम् गुणाः तीक्ष्णा सूक्ष्मा पृथुः इति । अनिर्दिश्यमानस्य अपि गुणस्य भवति लोके सम्प्रत्ययः । तत् यथा चन्द्रमुखी देवदत्ता इति । बहवः चन्द्रे गुणाः या च असौ प्रियदर्शनता सा गम्यते । एवम् अपि समानाधिकरणेन इति वर्तते । व्यधिकरणत्वात् समासः न प्राप्नोति । किम् हि वचनात् न भवति । यदि अपि तावत् वचनात् समासः स्यात् इह तु खलु मृगी इव चपला मृगचपला समानाधिकरणलक्षणः पुंवद्भावः न प्राप्नोति । एवम् तर्हि तस्याम् एव उभयम् वर्तते । एतत् च अत्र युक्तम् यत् तस्याम् एव उभयम् वर्तते इति । इतरथा हि बहु अपेक्ष्यम् स्यात् । यदि तावत् एवम् विग्रहः क्रियते शस्त्री इव श्यामा देवदत्ता इति शस्त्र्याम् श्यामा इति एतत् अपेक्ष्यम् । अथ अपि एवम् विग्रहः क्रियते यथा सास्त्रीश्यामा तद्वत् इयम् देवदत्ता इति एवम् अपि देवदत्तायाम् श्यामा इति अपेक्ष्यम् स्यात् । एवम् अपि गुणः अनिर्दिष्टः भवति । बहवः शस्त्र्याम् गुणाः तीक्ष्णा सूक्ष्मा पृथुः इति । अनिर्दिश्यमानस्य अपि गुणस्य भवति लोके सम्प्रत्ययः । तत् यथा चन्द्रमुखी देवदत्ता इति । बहवः चन्द्रे गुणाः या च असौ प्रियदर्शनता सा गम्यते । उपमानसमासे गुणवचनस्य विशेषभाक्त्वात् सामन्यवचनाप्रसिद्धिः । उपमानसमासे गुणवचनस्य विशेषभाक्त्वात् सामन्यवचनस्य अप्रसिद्धिः स्यात् । शस्त्रीश्यामा । श्यामाशब्दः अयम् शस्त्रीशब्देन अभिसम्बध्यमानः विशेषवचनः सम्पद्यते । तत्र सामान्यवचनैः इति समासः न प्राप्नोति । न वा श्यामत्वस्यो उह्हयत्र भावात् तद्वाचक्त्वात् च शब्दस्य सामान्यवचनप्रसिद्धिः । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । श्यामत्वस्यो उह्हयत्र भावात् । उभयत्र एव श्यामत्वम् अस्ति शस्त्र्याम् देवदत्तायाम् च । तद्वाचक्त्वात् च शब्दस्य । सामान्यवचनप्रसिद्धिः तद्वाचकः च अत्र श्यामाशब्दः प्रयुज्यते । किम्वाचकः । उभयवाचकः । श्यामत्वस्य उभयत्र भावात् तद्वाचकत्वात् च शब्दस्य सामान्यवचनम् प्रसिद्धम् । सामान्यवचने प्रसिद्धे सामान्यवचनैः इति समासः भविष्यति । न च अवश्यम् सः एव सामान्यवचनः यः बहूनाम् सामान्यम् आह। द्वयोः अपि सामान्यम् आह सः अपि सामान्यवचनः एव । अथ वा सामान्यवचनैः इति उच्यते । सर्वः च शब्दः अन्येन शब्देन अभिसम्बध्यमानः विशेषवचनः सम्पद्यते । ते एवम् विज्ञास्यामः प्राक् अभिसम्बन्धात् सामान्यवचनः इति ।
KA I,397.5-398.19 Ro II,619-627 upamānāni iti ucyate . kāni punaḥ upamānāni . kim yat eva upamānam tat eva upameyam āhosvit anyat upamānam anyat upameyam . kim ca ataḥ . yadi yat eva upamānam tat eva upameyam kaḥ iha upamārthaḥ gauḥ iva gauḥ iti . atha anyat eva upamānam anyat upameyam kaḥ iha upamārthaḥ gauḥ iva aśvaḥ iti . evam tarhi yatra kim cit sāmānyam kaḥ cit viśeṣaḥ tatra upamānopameye bhavataḥ . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . mānam hi nāma anirjñātajñānārtham upādīyate anirjñātam artham jñāsyāmi iti . tat samīpe yat na atyantāya mimīte tat upamānam . gauḥ iva gavayaḥ iti . gauḥ nirjñātaḥ gavayaḥ anirjñātaḥ . kāmam tarhi anena eva hetunā yasya gavayaḥ nirjñātaḥ syāt gauḥ anirjñātaḥ tena kartavyam syāt gavayaḥ iva gauḥ iti. bāḍham kartavyam . kim punaḥ iha udāharaṇam . śastrīśyāmā . kva punaḥ ayam śyāmāśabdaḥ vartate . śatryām iti āha . kena idānīm devadattā abhidhīyate . samāsena. yadi evam śastrīśyāmo devadattaḥ iti na sidhyati . upasarjanasya iti hrasvatvam bhaviṣyati . yadi tarhi upasarjanāni api evañjātīyakāni bhavanti tittirikalmāṣī kumbhakapālalohinī anupasarjanalakṣaṇaḥ īkāraḥ na prāpnoti . evam tarhi śastryām eva śastrīśabdaḥ vartate devadattāyām śyāmāśabdaḥ . evam api guṇaḥ anirdiṣṭaḥ bhavati . bahavaḥ śastryām guṇāḥ tīkṣṇā sūkṣmā pṛthuḥ iti . anirdiśyamānasya api guṇasya bhavati loke sampratyayaḥ . tat yathā candramukhī devadattā iti . bahavaḥ candre guṇāḥ yā ca asau priyadarśanatā sā gamyate . evam api samānādhikaraṇena iti vartate . vyadhikaraṇatvāt samāsaḥ na prāpnoti . kim hi vacanāt na bhavati . yadi api tāvat vacanāt samāsaḥ syāt iha tu khalu mṛgī iva capalā mṛgacapalā samānādhikaraṇalakṣaṇaḥ puṃvadbhāvaḥ na prāpnoti . evam tarhi tasyām eva ubhayam vartate . etat ca atra yuktam yat tasyām eva ubhayam vartate iti . itarathā hi bahu apekṣyam syāt . yadi tāvat evam vigrahaḥ kriyate śastrī iva śyāmā devadattā iti śastryām śyāmā iti etat apekṣyam . atha api evam vigrahaḥ kriyate yathā sāstrīśyāmā tadvat iyam devadattā iti evam api devadattāyām śyāmā iti apekṣyam syāt . evam api guṇaḥ anirdiṣṭaḥ bhavati . bahavaḥ śastryām guṇāḥ tīkṣṇā sūkṣmā pṛthuḥ iti . anirdiśyamānasya api guṇasya bhavati loke sampratyayaḥ . tat yathā candramukhī devadattā iti . bahavaḥ candre guṇāḥ yā ca asau priyadarśanatā sā gamyate . upamānasamāse guṇavacanasya viśeṣabhāktvāt sāmanyavacanāprasiddhiḥ . upamānasamāse guṇavacanasya viśeṣabhāktvāt sāmanyavacanasya aprasiddhiḥ syāt . śastrīśyāmā . śyāmāśabdaḥ ayam śastrīśabdena abhisambadhyamānaḥ viśeṣavacanaḥ sampadyate . tatra sāmānyavacanaiḥ iti samāsaḥ na prāpnoti . na vā śyāmatvasyo uhhayatra bhāvāt tadvācaktvāt ca śabdasya sāmānyavacanaprasiddhiḥ . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . śyāmatvasyo uhhayatra bhāvāt . ubhayatra eva śyāmatvam asti śastryām devadattāyām ca . tadvācaktvāt ca śabdasya . sāmānyavacanaprasiddhiḥ tadvācakaḥ ca atra śyāmāśabdaḥ prayujyate . kimvācakaḥ . ubhayavācakaḥ . śyāmatvasya ubhayatra bhāvāt tadvācakatvāt ca śabdasya sāmānyavacanam prasiddham . sāmānyavacane prasiddhe sāmānyavacanaiḥ iti samāsaḥ bhaviṣyati . na ca avaśyam saḥ eva sāmānyavacanaḥ yaḥ bahūnām sāmānyam āha. dvayoḥ api sāmānyam āha saḥ api sāmānyavacanaḥ eva . atha vā sāmānyavacanaiḥ iti ucyate . sarvaḥ ca śabdaḥ anyena śabdena abhisambadhyamānaḥ viśeṣavacanaḥ sampadyate . te evam vijñāsyāmaḥ prāk abhisambandhāt sāmānyavacanaḥ iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.