क्अ इ,४०२।७-४०३।६ रो इइ,६३९-६४१ इदम् विचार्यते : वर्णेन तृतीयासमासः वा स्यात् : कृष्णेन सारङ्गः कृष्णसारङ्गः समानाधिकरणेन वा : कृष्णः सारङ्गः कृष्णसारङ्गः इति । कः च अत्र विशेषः । वर्णेन तृतीयासमासः एतप्रतिषेधे वर्णग्रहणम् । वर्णेन तृतीयासमासः एतप्रतिषेधे वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् । तृतीया पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति । अनेते वर्णः इति वक्तव्यम् । अथ द्वितीयेन वर्णग्रहणेन एतविशेषणेन अर्थः । बाढम् अर्थः यदि अवर्ण एतशब्दः अस्ति । ननु च अयम् अस्ति : आ* इतः एतः , कृष्णेतः , लोहितेतः इति । न अर्थः एवमर्थेन वर्णग्रहणेन । यदि तावत् अयम् कर्तरि क्तः तृतीया कर्मणि इति अनेन स्वरेण भवितव्यम् । अथ अपि कर्तरि परत्वात् कृत्स्वरेण भवितव्यम् । अथ समानाधिकरणः । समानाधिकरणे द्विः वर्णग्रहणम् । समानाधिकरणे द्विः वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् । वर्णः वर्णेषु अनेते इति वक्तव्यम् । एकम् वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् । परमशुक्लः परमकृष्णः इति । द्वितीयम् वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् । कृष्णतिलाः इति । एकम् वर्णग्रहणम् अनक्र्थकम् । अन्यतरत्र कस्मात् न भवति । लक्षणप्रतिपदिकोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । एवम् सति । तानि एतानि त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् । यस्य अपि तृतीयासमासः तस्य अपि तानि एव त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् । सामान्येन मम तृतीयासमासः भविष्यति तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन इति । अवश्यम् वर्णेन प्रतिपदम् समासः वक्तव्यः यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् । क्व च तेन न सिध्यति । शुकबभ्रुः हरितबभ्रुः इति । तथा च सति तानि एव त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् । अथ समानाधिकरणः सामान्येन सिद्धः स्यात् । बाढम् सिद्धः । कथम् । विशेषणम् विशेष्येण बहुलम् इति । एवम् अपि द्वे वर्णग्रहणे कर्तव्ये स्वरविधौ एव प्रतिपदोक्तस्य अभावात् । तस्मात् समानाधिकरणः इति एषः पक्षः ज्यायान् ।
KA I,402.7-403.6 Ro II,639-641 idam vicāryate : varṇena tṛtīyāsamāsaḥ vā syāt : kṛṣṇena sāraṅgaḥ kṛṣṇasāraṅgaḥ samānādhikaraṇena vā : kṛṣṇaḥ sāraṅgaḥ kṛṣṇasāraṅgaḥ iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . varṇena tṛtīyāsamāsaḥ etapratiṣedhe varṇagrahaṇam . varṇena tṛtīyāsamāsaḥ etapratiṣedhe varṇagrahaṇam kartavyam . tṛtīyā pūrvapadam prakṛtisvaram bhavati . anete varṇaḥ iti vaktavyam . atha dvitīyena varṇagrahaṇena etaviśeṣaṇena arthaḥ . bāḍham arthaḥ yadi avarṇa etaśabdaḥ asti . nanu ca ayam asti : ā* itaḥ etaḥ , kṛṣṇetaḥ , lohitetaḥ iti . na arthaḥ evamarthena varṇagrahaṇena . yadi tāvat ayam kartari ktaḥ tṛtīyā karmaṇi iti anena svareṇa bhavitavyam . atha api kartari paratvāt kṛtsvareṇa bhavitavyam . atha samānādhikaraṇaḥ . samānādhikaraṇe dviḥ varṇagrahaṇam . samānādhikaraṇe dviḥ varṇagrahaṇam kartavyam . varṇaḥ varṇeṣu anete iti vaktavyam . ekam varṇagrahaṇam kartavyam iha mā bhūt . paramaśuklaḥ paramakṛṣṇaḥ iti . dvitīyam varṇagrahaṇam kartavyam iha mā bhūt . kṛṣṇatilāḥ iti . ekam varṇagrahaṇam anakrthakam . anyataratra kasmāt na bhavati . lakṣaṇapratipadikoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . evam sati . tāni etāni trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam . yasya api tṛtīyāsamāsaḥ tasya api tāni eva trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam . sāmānyena mama tṛtīyāsamāsaḥ bhaviṣyati tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena iti . avaśyam varṇena pratipadam samāsaḥ vaktavyaḥ yatra tena na sidhyati tadartham . kva ca tena na sidhyati . śukababhruḥ haritababhruḥ iti . tathā ca sati tāni eva trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam . atha samānādhikaraṇaḥ sāmānyena siddhaḥ syāt . bāḍham siddhaḥ . katham . viśeṣaṇam viśeṣyeṇa bahulam iti . evam api dve varṇagrahaṇe kartavye svaravidhau eva pratipadoktasya abhāvāt . tasmāt samānādhikaraṇaḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ jyāyān .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,४०३।७-४०६।८ रो इइ,६४१-६५३ समानाधिकरणाधिकारे प्रधानोपसर्जनानाम् परम् परम् विप्रतिषेधेन । समानाधिकरणाधिकारे प्रधानोपसर्जनानाम् परम् परम् भवति विप्रतिषेधेन । प्रधानानाम् प्रधानम् उपसर्जनानाम् उपसर्जनम् । प्रधानानाम् तावत् प्रधानम् । वृदारकनागकुञ्जरैः पूज्यमानम् इति अस्य अवकाशः गोवृन्दारकः अश्ववृन्दारकः । पोटायुवतीनाम् अवकाशः इभ्ययुवतिः आढ्ययुवतिः । इह उभयम् प्राप्नोति । नागयुवतिः वृन्दारकयुवतिः । प्रधानानाम् परम् भवति विप्रतिषेधेन । उपसर्जनानाम् परम् उपसर्जनम् । सन्महत्परमोत्कृष्टाः इति अस्य अवकाशः सद्गवः सदश्वः । कृत्यतुल्याख्या अजात्या इति अस्य अवकाशः तुल्यश्वेतः तुल्यकृष्णः । इह उभयम् प्राप्नोति : तुल्यसत् तुल्यमहान् । उपसर्जनानाम् परम् उपसर्जनम् भवति विप्रतिषेधेन । समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः । समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन । समानाधिकरणसमासस्य अवकाशः वीरः पुरुषः वीरपुरुषः । बहुव्रीहेः अवकाशः कण्ठेकालः । इह उभयम् प्राप्नोति : वीरपुरुषकः ग्रामः । बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन । कदा चित् कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थः । कदा चित् कर्मधारयः भवति बहुव्रीहेः । किम् प्रयोजनम् । सर्वधनाद्यर्थः । सर्वधनी सर्वबीजी सर्वकेशी नटः गौरखरवत् वनम् गौरमृगवत् वनम् कृष्णसर्पवान् वल्मीकः लोहितशालिमान् ग्रामः । किम् प्रयोजनम् । कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् यथा स्यात् । किम् च कारणम् न स्यात् । बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् मत्वर्थस्य । यदि उक्तत्वम् हेतुः कर्मधारयेण अपि उक्तत्वात् न प्राप्नोति । न खलु अपि सञ्ज्ञाश्रयः मत्वर्थीयः । किम् तर्हि । अर्थाश्रयः । सः यथा एव बहुव्रीहिणा उक्तत्वात् न भवति एवम् कर्मधारयेण अपि उक्तत्वात् न भविष्यति । एवम् तर्हि इदम् स्यात् : सर्वाणि धनानि सर्वधनानि सर्वधनानि अस्य सनिति सर्वधनी । न एवम् शक्यम् । नित्यम् एवम् सति कर्मधारयः स्यात् । तत्र यत् उक्तम् कदा चित् कर्मधारयः इति एतत् अयुक्तम् । एवम् तर्हि भवति वै किम् चित् आचार्याः कार्यवत् बुद्धिम् कृत्वा पठन्ति कार्याः शब्दाः इति । तद्वत् इदम् पठितम् समानाधिकरणसमादात् बहुव्रीहिः कर्तव्यः कदा चित् कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थः इति । यद् उच्यते समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन इति न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । अन्तरङ्गः कर्मधारयः । का अन्तरङ्गता । स्वपदार्थे कर्मधारयः अन्यपदार्थे बहुव्रीहिः । अस्तु । विभाषा कर्मधारयः । यदा न कर्मधारयः तदा बहुव्रीहिः भविष्यति । एवम् अपि यदि अत्र कदा चित् कर्मधारयः भवति कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् प्राप्नोति । सर्वः च अयम् एवमर्थः यत्नः कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् मा भूत् इति । एवम् तर्हि न इदम् तस्य योगस्य उदाहरणम् विप्रतिषेधे परम् इति । किम् तर्हि । इष्टिः इयम् पठिता । समानाधिकरणसमासात् बहुव्रीहिः इष्टः कदा चित् कर्मधारयः सर्वधनाद्यर्थः इति । यदि इष्टिः पठिता न अर्थः अनेन । इह हि सर्वे मनुष्याः अल्पेन यत्नेन महतः अर्थान् आकाङ्क्षन्ति । एकेन माषेण शतसहस्रम् । एकेन कुद्दालकेन खारीसहस्रम् । तत्र कर्मधारयप्रकृतिभिः मत्वर्थीयैः अभिधानम् अस्तु बहुव्रीहिणा इति बहुव्रीहिणा भविष्यति लघुत्वात् । कथम् सर्वधनी सर्वबीजी सर्वकेशी नटः इति । इनिप्रकरणे सर्वादेः इनिम् वक्ष्यामि । तत् च अवश्यम् वक्तव्यम् ठनः बाधनार्थम् । कथम् गौरखरवत् वनम् गौरमृगवत् वनम् कृष्णसर्पवान् वल्मीकः लोहितशालिमान् ग्रामः । अस्ति अत्र विशेषः । जात्या अत्र अभिसम्बन्धः क्रियते । कृष्णसर्पः नाम सर्पजातिः सा अस्मिन् वल्मीके अस्ति । यदा हि अन्तरेण जातिम् तद्वताम् अभिसम्बन्धः क्रियते कृष्णसर्पः वल्मीकः इति एवम् तदा भविष्यति । पूर्वपदातिशये आतिशायिकात् बहुव्रीहिः सूक्ष्मवस्त्रतराद्यर्थः । पूर्वपदातिशये आतिशायिकात् बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन । किम् प्रयोजनम् । सूक्ष्मवस्त्रतराद्यर्थः । आतिशायिकस्य अवकाशः पटुतरः पटुतमः । बहुव्रीहेः अवकाशः चित्रगुः शबलगुः । इह उभयम् प्राप्नोति सूक्ष्मवस्त्रतरः तीक्ष्ण्शृङ्गतरः । बहुव्रीहिः भवति विप्रतिषेधेन । न एषः युक्तः विप्रतिषेधः । विर्पतिषेधे परम् इति उच्यते । पूर्वः च बहुव्रीहिः परः आतिशायिकः । इष्टवाची परशब्दः । विप्रतिषेधे परम् यत् इष्टम् तत् भवति । एवम् अपि अयुक्तः । अन्तरङ्गः आतिशाइयिकः । का अन्तरङ्गता । ङ्याप्प्रातिपदिकात् आतिशायिकः
KA I,403.7-406.8 Ro II,641-653 samānādhikaraṇādhikāre pradhānopasarjanānām param param vipratiṣedhena . samānādhikaraṇādhikāre pradhānopasarjanānām param param bhavati vipratiṣedhena . pradhānānām pradhānam upasarjanānām upasarjanam . pradhānānām tāvat pradhānam . vṛdārakanāgakuñjaraiḥ pūjyamānam iti asya avakāśaḥ govṛndārakaḥ aśvavṛndārakaḥ . poṭāyuvatīnām avakāśaḥ ibhyayuvatiḥ āḍhyayuvatiḥ . iha ubhayam prāpnoti . nāgayuvatiḥ vṛndārakayuvatiḥ . pradhānānām param bhavati vipratiṣedhena . upasarjanānām param upasarjanam . sanmahatparamotkṛṣṭāḥ iti asya avakāśaḥ sadgavaḥ sadaśvaḥ . kṛtyatulyākhyā ajātyā iti asya avakāśaḥ tulyaśvetaḥ tulyakṛṣṇaḥ . iha ubhayam prāpnoti : tulyasat tulyamahān . upasarjanānām param upasarjanam bhavati vipratiṣedhena . samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ . samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena . samānādhikaraṇasamāsasya avakāśaḥ vīraḥ puruṣaḥ vīrapuruṣaḥ . bahuvrīheḥ avakāśaḥ kaṇṭhekālaḥ . iha ubhayam prāpnoti : vīrapuruṣakaḥ grāmaḥ . bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena . kadā cit karmadhārayaḥ sarvadhanādyarthaḥ . kadā cit karmadhārayaḥ bhavati bahuvrīheḥ . kim prayojanam . sarvadhanādyarthaḥ . sarvadhanī sarvabījī sarvakeśī naṭaḥ gaurakharavat vanam gauramṛgavat vanam kṛṣṇasarpavān valmīkaḥ lohitaśālimān grāmaḥ . kim prayojanam . karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam yathā syāt . kim ca kāraṇam na syāt . bahuvrīhiṇā uktatvāt matvarthasya . yadi uktatvam hetuḥ karmadhārayeṇa api uktatvāt na prāpnoti . na khalu api sañjñāśrayaḥ matvarthīyaḥ . kim tarhi . arthāśrayaḥ . saḥ yathā eva bahuvrīhiṇā uktatvāt na bhavati evam karmadhārayeṇa api uktatvāt na bhaviṣyati . evam tarhi idam syāt : sarvāṇi dhanāni sarvadhanāni sarvadhanāni asya saniti sarvadhanī . na evam śakyam . nityam evam sati karmadhārayaḥ syāt . tatra yat uktam kadā cit karmadhārayaḥ iti etat ayuktam . evam tarhi bhavati vai kim cit ācāryāḥ kāryavat buddhim kṛtvā paṭhanti kāryāḥ śabdāḥ iti . tadvat idam paṭhitam samānādhikaraṇasamādāt bahuvrīhiḥ kartavyaḥ kadā cit karmadhārayaḥ sarvadhanādyarthaḥ iti . yad ucyate samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena iti na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . antaraṅgaḥ karmadhārayaḥ . kā antaraṅgatā . svapadārthe karmadhārayaḥ anyapadārthe bahuvrīhiḥ . astu . vibhāṣā karmadhārayaḥ . yadā na karmadhārayaḥ tadā bahuvrīhiḥ bhaviṣyati . evam api yadi atra kadā cit karmadhārayaḥ bhavati karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam prāpnoti . sarvaḥ ca ayam evamarthaḥ yatnaḥ karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam mā bhūt iti . evam tarhi na idam tasya yogasya udāharaṇam vipratiṣedhe param iti . kim tarhi . iṣṭiḥ iyam paṭhitā . samānādhikaraṇasamāsāt bahuvrīhiḥ iṣṭaḥ kadā cit karmadhārayaḥ sarvadhanādyarthaḥ iti . yadi iṣṭiḥ paṭhitā na arthaḥ anena . iha hi sarve manuṣyāḥ alpena yatnena mahataḥ arthān ākāṅkṣanti . ekena māṣeṇa śatasahasram . ekena kuddālakena khārīsahasram . tatra karmadhārayaprakṛtibhiḥ matvarthīyaiḥ abhidhānam astu bahuvrīhiṇā iti bahuvrīhiṇā bhaviṣyati laghutvāt . katham sarvadhanī sarvabījī sarvakeśī naṭaḥ iti . iniprakaraṇe sarvādeḥ inim vakṣyāmi . tat ca avaśyam vaktavyam ṭhanaḥ bādhanārtham . katham gaurakharavat vanam gauramṛgavat vanam kṛṣṇasarpavān valmīkaḥ lohitaśālimān grāmaḥ . asti atra viśeṣaḥ . jātyā atra abhisambandhaḥ kriyate . kṛṣṇasarpaḥ nāma sarpajātiḥ sā asmin valmīke asti . yadā hi antareṇa jātim tadvatām abhisambandhaḥ kriyate kṛṣṇasarpaḥ valmīkaḥ iti evam tadā bhaviṣyati . pūrvapadātiśaye ātiśāyikāt bahuvrīhiḥ sūkṣmavastratarādyarthaḥ . pūrvapadātiśaye ātiśāyikāt bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena . kim prayojanam . sūkṣmavastratarādyarthaḥ . ātiśāyikasya avakāśaḥ paṭutaraḥ paṭutamaḥ . bahuvrīheḥ avakāśaḥ citraguḥ śabalaguḥ . iha ubhayam prāpnoti sūkṣmavastrataraḥ tīkṣṇśṛṅgataraḥ . bahuvrīhiḥ bhavati vipratiṣedhena . na eṣaḥ yuktaḥ vipratiṣedhaḥ . virpatiṣedhe param iti ucyate . pūrvaḥ ca bahuvrīhiḥ paraḥ ātiśāyikaḥ . iṣṭavācī paraśabdaḥ . vipratiṣedhe param yat iṣṭam tat bhavati . evam api ayuktaḥ . antaraṅgaḥ ātiśāiyikaḥ . kā antaraṅgatā . ṅyāpprātipadikāt ātiśāyikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.