क्अ इ,४०२।७-४०३।६ रो इइ,६३९-६४१ इदम् विचार्यते : वर्णेन तृतीयासमासः वा स्यात् : कृष्णेन सारङ्गः कृष्णसारङ्गः समानाधिकरणेन वा : कृष्णः सारङ्गः कृष्णसारङ्गः इति । कः च अत्र विशेषः । वर्णेन तृतीयासमासः एतप्रतिषेधे वर्णग्रहणम् । वर्णेन तृतीयासमासः एतप्रतिषेधे वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् । तृतीया पूर्वपदम् प्रकृतिस्वरम् भवति । अनेते वर्णः इति वक्तव्यम् । अथ द्वितीयेन वर्णग्रहणेन एतविशेषणेन अर्थः । बाढम् अर्थः यदि अवर्ण एतशब्दः अस्ति । ननु च अयम् अस्ति : आ* इतः एतः , कृष्णेतः , लोहितेतः इति । न अर्थः एवमर्थेन वर्णग्रहणेन । यदि तावत् अयम् कर्तरि क्तः तृतीया कर्मणि इति अनेन स्वरेण भवितव्यम् । अथ अपि कर्तरि परत्वात् कृत्स्वरेण भवितव्यम् । अथ समानाधिकरणः । समानाधिकरणे द्विः वर्णग्रहणम् । समानाधिकरणे द्विः वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् । वर्णः वर्णेषु अनेते इति वक्तव्यम् । एकम् वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् । परमशुक्लः परमकृष्णः इति । द्वितीयम् वर्णग्रहणम् कर्तव्यम् इह मा भूत् । कृष्णतिलाः इति । एकम् वर्णग्रहणम् अनक्र्थकम् । अन्यतरत्र कस्मात् न भवति । लक्षणप्रतिपदिकोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्य एव इति । एवम् सति । तानि एतानि त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् । यस्य अपि तृतीयासमासः तस्य अपि तानि एव त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् । सामान्येन मम तृतीयासमासः भविष्यति तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन इति । अवश्यम् वर्णेन प्रतिपदम् समासः वक्तव्यः यत्र तेन न सिध्यति तदर्थम् । क्व च तेन न सिध्यति । शुकबभ्रुः हरितबभ्रुः इति । तथा च सति तानि एव त्रीणि वर्णग्रहणानि भवन्ति समासविधौ द्वे स्वरविधौ च एकम् । अथ समानाधिकरणः सामान्येन सिद्धः स्यात् । बाढम् सिद्धः । कथम् । विशेषणम् विशेष्येण बहुलम् इति । एवम् अपि द्वे वर्णग्रहणे कर्तव्ये स्वरविधौ एव प्रतिपदोक्तस्य अभावात् । तस्मात् समानाधिकरणः इति एषः पक्षः ज्यायान् ।
KA I,402.7-403.6 Ro II,639-641 idam vicāryate : varṇena tṛtīyāsamāsaḥ vā syāt : kṛṣṇena sāraṅgaḥ kṛṣṇasāraṅgaḥ samānādhikaraṇena vā : kṛṣṇaḥ sāraṅgaḥ kṛṣṇasāraṅgaḥ iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . varṇena tṛtīyāsamāsaḥ etapratiṣedhe varṇagrahaṇam . varṇena tṛtīyāsamāsaḥ etapratiṣedhe varṇagrahaṇam kartavyam . tṛtīyā pūrvapadam prakṛtisvaram bhavati . anete varṇaḥ iti vaktavyam . atha dvitīyena varṇagrahaṇena etaviśeṣaṇena arthaḥ . bāḍham arthaḥ yadi avarṇa etaśabdaḥ asti . nanu ca ayam asti : ā* itaḥ etaḥ , kṛṣṇetaḥ , lohitetaḥ iti . na arthaḥ evamarthena varṇagrahaṇena . yadi tāvat ayam kartari ktaḥ tṛtīyā karmaṇi iti anena svareṇa bhavitavyam . atha api kartari paratvāt kṛtsvareṇa bhavitavyam . atha samānādhikaraṇaḥ . samānādhikaraṇe dviḥ varṇagrahaṇam . samānādhikaraṇe dviḥ varṇagrahaṇam kartavyam . varṇaḥ varṇeṣu anete iti vaktavyam . ekam varṇagrahaṇam kartavyam iha mā bhūt . paramaśuklaḥ paramakṛṣṇaḥ iti . dvitīyam varṇagrahaṇam kartavyam iha mā bhūt . kṛṣṇatilāḥ iti . ekam varṇagrahaṇam anakrthakam . anyataratra kasmāt na bhavati . lakṣaṇapratipadikoktayoḥ pratipadoktasya eva iti . evam sati . tāni etāni trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam . yasya api tṛtīyāsamāsaḥ tasya api tāni eva trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam . sāmānyena mama tṛtīyāsamāsaḥ bhaviṣyati tṛtīyā tatkṛtārthena guṇavacanena iti . avaśyam varṇena pratipadam samāsaḥ vaktavyaḥ yatra tena na sidhyati tadartham . kva ca tena na sidhyati . śukababhruḥ haritababhruḥ iti . tathā ca sati tāni eva trīṇi varṇagrahaṇāni bhavanti samāsavidhau dve svaravidhau ca ekam . atha samānādhikaraṇaḥ sāmānyena siddhaḥ syāt . bāḍham siddhaḥ . katham . viśeṣaṇam viśeṣyeṇa bahulam iti . evam api dve varṇagrahaṇe kartavye svaravidhau eva pratipadoktasya abhāvāt . tasmāt samānādhikaraṇaḥ iti eṣaḥ pakṣaḥ jyāyān .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.