क्अ इ,४२०।२-४२१।१६ रो इइ,६९९-७०४ पदग्रहणम् किमर्थम्। अनेकम् अन्यार्थे इति इयति उच्यमाने वक्यार्थे अपि बहुव्रीहिः स्यात् । यथा मे माता तथा मे पिता सुस्नातम् भोः इति । पदग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषः भवति । अथ अन्यग्रहणम् किमर्थम् । अनेकम् पदार्थे इति इयति उच्यमाने स्वपदार्थे अपि बहुर्वीहिः स्यात् । राजपुरुषः तक्षपुरुषः इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । तत्पुरुषः स्वपदार्थे बाधकः भविष्यति । भवेत् एकसञ्ज्ञाधिकारे सिद्धम् । परङ्कार्यत्वे तु न सिध्यति । आरम्भसामर्थ्यात् च तत्पुरुषः परङ्कार्यत्वात् च बहुव्रीहिः प्राप्नोति । परङ्कार्यत्वे च न दोषः । शेषः इति वर्तते । शेषत्वात् न भविष्यति । शेषवचने उक्तम् । किम् उक्तम् । तत्र शेषवचनात् दोषः सङ्ख्यासमानाधिकरणनञ्समासेषु बहुव्रीहिप्रतिषेधः इति । अथ एकसङ्ज्ञाधिकारे न अर्थः अन्यग्रहणेन । एकसङ्ज्ञाधिकारे च कर्तव्यम् । अक्रियमाणे हि अन्यग्रहणे यथा एव तत्पुरुषः स्वपदार्थे बहुव्रीहिम् बाधते एवम् अन्यपदार्थे अपि बाधेत । अथ अनेकग्रहणम् किमर्थम्। अन्यपदार्थे इति इयति उच्यमाने एकस्य अपि पदस्य बहुव्रीहिः स्यात् । सर्पिषः अपि स्यात् । मधुनः अपि स्यात् । गोमूत्रस्य अपि स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सुप् सुपा इति वर्तते । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । बहूनाम् अपि समासः यथा स्यात् । सुसूक्ष्मजटकेशेन सुनताजिनवाससा । उत्तरार्थम् च अनेकग्रहणम् कर्तव्यम् चार्थे द्वन्द्वः अनेकम् इति । इह अपि यथा स्यात् । प्लक्षन्यग्रोधखदिरपलाशाः इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति बहूनाम् अपि समासः भवति इति यत् अयम् उत्तरपदे द्विगुम् शास्ति । तत्पुरुषः अपि तर्हि बहूनाम् प्राप्नोति । ग्रहणेन तत्पुरुषः उच्यते । तेन बहूनाम् न भविष्यति । अतः उत्तरम् पठति । अनेकवचनम् उपसर्जनार्थम् । अनेकग्रहणम् क्रियते उपसर्जनार्थम् । प्रथमानिर्दिष्टम् समासे उपसर्जनम् इति अनेकस्य सुपः उपसर्जनसञ्ज्ञा यथा स्यात् । चित्रगुः शबलगुः इति । न वा एकविभक्तित्वात् । न वा एतत् अपि प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । एकविभक्तित्वात् । एकविभक्ति च अपूर्व्निपाते इति उपसर्जनसञ्ज्ञा भविष्यति । चित्रगुः शबलगुः इति । चित्राः यस्य गावः चित्रगुः तिष्ठति । चित्राः यस्य गावः चित्रगुम् पश्य । चित्राः यस्य गावः चित्रगुणा कृतम् । चित्राः यस्य गावः चित्रगवे देहि । चित्राः यस्य गावः चित्रगोः आनय । चित्राः यस्य गावः चित्रगोः स्वम् । चित्राः यस्य गावः चित्रगौ निधेहि । चित्राः यस्य गावः हे चित्रगो इति । यदि तर्हि यतः कुतः चित् एव किम् चित् पदम् अध्याहृत्य एकविभक्त्या योगः क्रियते एतत् अपि एकविभक्तियुक्तम् भवति इह अपि प्राप्नोति । राजकुमारी तक्षकुमारी । राज्ञः या कुमारी राजकुमारी तिष्ठति । राज्ञः या कुमारी राजकुमारीम् पश्य । राज्ञः या कुमारी राजकुमार्या कृतम् । राज्ञः या कुमारी राजकुमार्यै देहि । राज्ञः या कुमारी राजकुमार्याः आनय । राज्ञः या कुमारी राजकुमार्याः स्वम् । राज्ञः या कुमारी राजकुमार्याम् निधेहि । राज्ञः या कुमारी हे राजकुमारि इति । किम् वक्तव्यम् एतत् । न हि । कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते । एकग्रहणसामर्थ्यात् । यदि हि यत् एकविभक्तियुक्तम् च अनेकविभक्तियुक्तम् च तत्र स्यात् एकग्रहणम् अनर्थकम् स्यात् । विभक्तियुक्तम् च अपूर्वनिपाते इति एव ब्रूयात् ।
KA I,420.2-421.16 Ro II,699-704 padagrahaṇam kimartham. anekam anyārthe iti iyati ucyamāne vakyārthe api bahuvrīhiḥ syāt . yathā me mātā tathā me pitā susnātam bhoḥ iti . padagrahaṇe punaḥ kriyamāṇe na doṣaḥ bhavati . atha anyagrahaṇam kimartham . anekam padārthe iti iyati ucyamāne svapadārthe api bahurvīhiḥ syāt . rājapuruṣaḥ takṣapuruṣaḥ iti . na etat asti prayojanam . tatpuruṣaḥ svapadārthe bādhakaḥ bhaviṣyati . bhavet ekasañjñādhikāre siddham . paraṅkāryatve tu na sidhyati . ārambhasāmarthyāt ca tatpuruṣaḥ paraṅkāryatvāt ca bahuvrīhiḥ prāpnoti . paraṅkāryatve ca na doṣaḥ . śeṣaḥ iti vartate . śeṣatvāt na bhaviṣyati . śeṣavacane uktam . kim uktam . tatra śeṣavacanāt doṣaḥ saṅkhyāsamānādhikaraṇanañsamāseṣu bahuvrīhipratiṣedhaḥ iti . atha ekasaṅjñādhikāre na arthaḥ anyagrahaṇena . ekasaṅjñādhikāre ca kartavyam . akriyamāṇe hi anyagrahaṇe yathā eva tatpuruṣaḥ svapadārthe bahuvrīhim bādhate evam anyapadārthe api bādheta . atha anekagrahaṇam kimartham. anyapadārthe iti iyati ucyamāne ekasya api padasya bahuvrīhiḥ syāt . sarpiṣaḥ api syāt . madhunaḥ api syāt . gomūtrasya api syāt . na etat asti prayojanam . sup supā iti vartate . idam tarhi prayojanam . bahūnām api samāsaḥ yathā syāt . susūkṣmajaṭakeśena sunatājinavāsasā . uttarārtham ca anekagrahaṇam kartavyam cārthe dvandvaḥ anekam iti . iha api yathā syāt . plakṣanyagrodhakhadirapalāśāḥ iti . etat api na asti prayojanam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bahūnām api samāsaḥ bhavati iti yat ayam uttarapade dvigum śāsti . tatpuruṣaḥ api tarhi bahūnām prāpnoti . grahaṇena tatpuruṣaḥ ucyate . tena bahūnām na bhaviṣyati . ataḥ uttaram paṭhati . anekavacanam upasarjanārtham . anekagrahaṇam kriyate upasarjanārtham . prathamānirdiṣṭam samāse upasarjanam iti anekasya supaḥ upasarjanasañjñā yathā syāt . citraguḥ śabalaguḥ iti . na vā ekavibhaktitvāt . na vā etat api prayojanam asti . kim kāraṇam . ekavibhaktitvāt . ekavibhakti ca apūrvnipāte iti upasarjanasañjñā bhaviṣyati . citraguḥ śabalaguḥ iti . citrāḥ yasya gāvaḥ citraguḥ tiṣṭhati . citrāḥ yasya gāvaḥ citragum paśya . citrāḥ yasya gāvaḥ citraguṇā kṛtam . citrāḥ yasya gāvaḥ citragave dehi . citrāḥ yasya gāvaḥ citragoḥ ānaya . citrāḥ yasya gāvaḥ citragoḥ svam . citrāḥ yasya gāvaḥ citragau nidhehi . citrāḥ yasya gāvaḥ he citrago iti . yadi tarhi yataḥ kutaḥ cit eva kim cit padam adhyāhṛtya ekavibhaktyā yogaḥ kriyate etat api ekavibhaktiyuktam bhavati iha api prāpnoti . rājakumārī takṣakumārī . rājñaḥ yā kumārī rājakumārī tiṣṭhati . rājñaḥ yā kumārī rājakumārīm paśya . rājñaḥ yā kumārī rājakumāryā kṛtam . rājñaḥ yā kumārī rājakumāryai dehi . rājñaḥ yā kumārī rājakumāryāḥ ānaya . rājñaḥ yā kumārī rājakumāryāḥ svam . rājñaḥ yā kumārī rājakumāryām nidhehi . rājñaḥ yā kumārī he rājakumāri iti . kim vaktavyam etat . na hi . katham anucyamānam gaṃsyate . ekagrahaṇasāmarthyāt . yadi hi yat ekavibhaktiyuktam ca anekavibhaktiyuktam ca tatra syāt ekagrahaṇam anarthakam syāt . vibhaktiyuktam ca apūrvanipāte iti eva brūyāt .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.