क्अ इ,४२५।१४-४२७।५ रो इइ,७१४-७१९ अथ किंसब्रह्मचारी इति कः अयम् समासः । बहुव्रीहिः इति अह । कः अस्य विग्रहः । के सब्रह्मचारिणः अस्य इति । यदि एवम् कठः इति प्रतिवचनम् न उपपद्यते । न हि अन्यत् पृष्टेन अन्यत् आख्यायते । एवम् तर्हि एवम् विग्रहः करिष्यते : केषाम् सब्रह्मचारी किंस्ब्रह्मचारी इति । प्रतिवचनम् च एव न उपपद्यते स्वरे च दोषः भवति । किंसब्रह्मचारी इति एवम् स्वरः प्रसज्येत । किंसब्रह्मचारी इति च इष्यते । एवम् तर्हि एवम् विग्रहः करिष्यते । कः सब्रह्मचारी किंसब्रह्मचारी इति । भवेत् प्रतिवचनम् उपपन्नम् स्वरे तु दोषः भवति । एवम् तर्हि एवम् विग्रहः करिष्यते । कः सब्रह्मचारी तव किंसब्रह्मचारी त्वम् इति । अथ वा पुनः अस्तु एवम् विग्रहः : के सब्रह्मचारिणः अस्य इति । ननु च उक्तम् कठः इति प्रतिवचनम् न उपपद्यते । न एषः दोषः । अग्नौकरवाणिन्यायेन भविष्यति । तत् यथा । कः चित् कम् चित् आह । अग्नौ करवाणि इति । कुरु इति कर्तरि अनुज्ञाते कर्म अपि अनुज्ञातम् भवति । अपरः आह : अग्नौ करिष्यते इति । क्रियताम् इति कर्मणि अनुज्ञाते कर्ता अपि अनुज्ञातः भवति । यथा एव खलु अपि के सब्रह्मचारिणः अस्य इति कठाः इति उक्ते सम्बन्धात् एतत् गम्यते । नूनम् सः अपि कठ इति । एवम् कठः इति उक्ते सम्बन्धात् एतत् गन्तव्यम् स्यात् । नूनम् ते अपि कठाः इति । न खलु अपि ते शक्याः समासेन प्रतिनिर्देष्टुम् । उपसर्जनम् हे ते भवन्ति । अथ अर्थतृतीयाः इति कः अयम् समासः । बहुव्रीहिः इति आह । कः अस्य विग्रहः । अर्धम् तृतीयम् एषाम् इति । कः समासार्थः । समासार्थः न उपपद्यते । अन्यपदार्थः हि नाम सः भवति । येषाम् पदानाम् समासः ततः अन्यस्य पदस्य अर्थः अन्यपदार्थः । एवम् तर्हि एवम् विग्रहः करिष्यते । अर्धम् तृतीयम् अनयोः इति । एवम् अपि कः षष्ठ्यर्थः । षष्ठ्यर्थः न उपपद्यते । किम् हि तयोः अर्धम् भवति । अस्तु तरि एवम् विग्रहः अर्धम् तृतीयम् एषाम् इति । ननु च उक्तम् समासार्थः न उपपद्यते इति । न एषः दोषः । अवयवेन विग्रहः समुदायः समासार्थः । यदि अवयवेन विग्रहः समुदायः समासार्थः असिद्वितीयः अनुससार पाण्डवम् । सङ्कर्षणद्वितीयस्य बलम् कृष्णस्य वर्धताम् इति। द्वयोः द्विवचनम् प्राप्नोति । अस्तु तर्हि अयम् एव विग्रहः अर्धम् तृतीयम् अनयोः । ननु च उक्तम् । षष्ठ्यर्थः न उपपद्यते इति । न एषः दोषः । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः । अथ इह देवदत्तस्य भ्राता इति कः षष्ठ्यर्थः । तत्र एतत् स्यात् । एकस्मात् प्रादुर्भावः इति । एतत् च वार्तम् । तत् यथा । सार्थिकनम् एकप्रतिश्रये उषितानाम् प्रातः उत्थाय प्रतिष्ठमानानाम् न कः चित् परस्परम् सम्बन्धः भवति । एवञ्जातीयकम् भ्रातृत्वम् नाम । अत्र चेत् युक्तः षष्ठ्यर्थः दृश्यते इह अपि युक्तः दृश्यताम् । इह तर्हि अर्धतृतीयाः आनीयन्ताम् इति उक्ते अर्धस्य आनयनम् न प्राप्नोति । अस्तु तर्हि अयम् एव विग्रहः अर्धम् तृतीयम् एषाम् इति । ननु च उक्तम् अनुससार पाण्डवम् । सङ्कर्षणद्वितीयस्य बलम् कृष्णस्य वर्धताम् इति। द्वयोः द्विवचनम् प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । अयम् तीयन्तः शब्दः अस्ति एव पूरणम् । अस्ति सहायवाची । तत् यः सहायवाची तस्य इदम् ग्रहणम् । असिद्वितीयः असिसहायः इति गम्यते । एवम् अपि अर्धतृतीयाः इति एकस्मिन् एकवचनम् इति एकवचनम् प्राप्नोति । एकार्थाः हि समुदायाः भवन्ति । तत् यथा शतम् यूथम् वनम् इति । अस्तु तर्हि अयम् एव विग्रहः अर्धम् तृतीयम् अनयोः इति । ननु च उक्तम् अर्धतृतीयाः आनीयन्ताम् इति उक्ते अर्धस्य आनयनम् न प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । भवति बहुव्रीहौ तद्गुणसंविज्ञानम् अपि । तत् यथा । शुक्लवाससम् आनय । लोहितोष्णीषाः ऋत्विजः प्रचरन्ति इति । तद्गुणः आनीयते तद्गुणाः च प्रचरन्ति । अथ वा पुनः अस्तु अयम् एव विग्रहः अर्धम् तृतीयम् एषाम् इति । ननु च उक्तम् एकवचनम् प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । सङ्ख्या नाम इयम् परप्रधाना । सङ्ख्येयम् अनया विशेष्यम् । यदि च अत्र एकवचनम् स्यात् सङ्ख्येयम् अविशेषितम् स्यात् । इह तर्हि अर्धतृतीयाः द्रोणाः इति अयम् द्रोणशब्दः समुदाये प्रवृत्तः अवयवे न उपपद्यते । न एषः दोषः । समुदायेषु अपि शब्दाः प्रवृत्ताः अवयवेषु अपि वर्तन्ते। तद् यथा । पूर्वे पञ्चालाः उत्तरे पञ्चालाः तैलम् भुक्तम् घृतं भुक्तम् शुक्लः नीलः कपिलः कृष्णः इति । एवम् अयम् समुदाये द्रोणशब्दः प्रवृत्तः अवयवेषु अपि वर्तति । कामम् तर्हि अनेन एव हेतुना यदा द्वौ द्रोणौ अर्धार्ढकम्
KA I,425.14-427.5 Ro II,714-719 atha kiṃsabrahmacārī iti kaḥ ayam samāsaḥ . bahuvrīhiḥ iti aha . kaḥ asya vigrahaḥ . ke sabrahmacāriṇaḥ asya iti . yadi evam kaṭhaḥ iti prativacanam na upapadyate . na hi anyat pṛṣṭena anyat ākhyāyate . evam tarhi evam vigrahaḥ kariṣyate : keṣām sabrahmacārī kiṃsbrahmacārī iti . prativacanam ca eva na upapadyate svare ca doṣaḥ bhavati . kiṃsabrahmacārī iti evam svaraḥ prasajyeta . kiṃsabrahmacārī iti ca iṣyate . evam tarhi evam vigrahaḥ kariṣyate . kaḥ sabrahmacārī kiṃsabrahmacārī iti . bhavet prativacanam upapannam svare tu doṣaḥ bhavati . evam tarhi evam vigrahaḥ kariṣyate . kaḥ sabrahmacārī tava kiṃsabrahmacārī tvam iti . atha vā punaḥ astu evam vigrahaḥ : ke sabrahmacāriṇaḥ asya iti . nanu ca uktam kaṭhaḥ iti prativacanam na upapadyate . na eṣaḥ doṣaḥ . agnaukaravāṇinyāyena bhaviṣyati . tat yathā . kaḥ cit kam cit āha . agnau karavāṇi iti . kuru iti kartari anujñāte karma api anujñātam bhavati . aparaḥ āha : agnau kariṣyate iti . kriyatām iti karmaṇi anujñāte kartā api anujñātaḥ bhavati . yathā eva khalu api ke sabrahmacāriṇaḥ asya iti kaṭhāḥ iti ukte sambandhāt etat gamyate . nūnam saḥ api kaṭha iti . evam kaṭhaḥ iti ukte sambandhāt etat gantavyam syāt . nūnam te api kaṭhāḥ iti . na khalu api te śakyāḥ samāsena pratinirdeṣṭum . upasarjanam he te bhavanti . atha arthatṛtīyāḥ iti kaḥ ayam samāsaḥ . bahuvrīhiḥ iti āha . kaḥ asya vigrahaḥ . ardham tṛtīyam eṣām iti . kaḥ samāsārthaḥ . samāsārthaḥ na upapadyate . anyapadārthaḥ hi nāma saḥ bhavati . yeṣām padānām samāsaḥ tataḥ anyasya padasya arthaḥ anyapadārthaḥ . evam tarhi evam vigrahaḥ kariṣyate . ardham tṛtīyam anayoḥ iti . evam api kaḥ ṣaṣṭhyarthaḥ . ṣaṣṭhyarthaḥ na upapadyate . kim hi tayoḥ ardham bhavati . astu tari evam vigrahaḥ ardham tṛtīyam eṣām iti . nanu ca uktam samāsārthaḥ na upapadyate iti . na eṣaḥ doṣaḥ . avayavena vigrahaḥ samudāyaḥ samāsārthaḥ . yadi avayavena vigrahaḥ samudāyaḥ samāsārthaḥ asidvitīyaḥ anusasāra pāṇḍavam . saṅkarṣaṇadvitīyasya balam kṛṣṇasya vardhatām iti. dvayoḥ dvivacanam prāpnoti . astu tarhi ayam eva vigrahaḥ ardham tṛtīyam anayoḥ . nanu ca uktam . ṣaṣṭhyarthaḥ na upapadyate iti . na eṣaḥ doṣaḥ . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ . atha iha devadattasya bhrātā iti kaḥ ṣaṣṭhyarthaḥ . tatra etat syāt . ekasmāt prādurbhāvaḥ iti . etat ca vārtam . tat yathā . sārthikanam ekapratiśraye uṣitānām prātaḥ utthāya pratiṣṭhamānānām na kaḥ cit parasparam sambandhaḥ bhavati . evañjātīyakam bhrātṛtvam nāma . atra cet yuktaḥ ṣaṣṭhyarthaḥ dṛśyate iha api yuktaḥ dṛśyatām . iha tarhi ardhatṛtīyāḥ ānīyantām iti ukte ardhasya ānayanam na prāpnoti . astu tarhi ayam eva vigrahaḥ ardham tṛtīyam eṣām iti . nanu ca uktam anusasāra pāṇḍavam . saṅkarṣaṇadvitīyasya balam kṛṣṇasya vardhatām iti. dvayoḥ dvivacanam prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ayam tīyantaḥ śabdaḥ asti eva pūraṇam . asti sahāyavācī . tat yaḥ sahāyavācī tasya idam grahaṇam . asidvitīyaḥ asisahāyaḥ iti gamyate . evam api ardhatṛtīyāḥ iti ekasmin ekavacanam iti ekavacanam prāpnoti . ekārthāḥ hi samudāyāḥ bhavanti . tat yathā śatam yūtham vanam iti . astu tarhi ayam eva vigrahaḥ ardham tṛtīyam anayoḥ iti . nanu ca uktam ardhatṛtīyāḥ ānīyantām iti ukte ardhasya ānayanam na prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . bhavati bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānam api . tat yathā . śuklavāsasam ānaya . lohitoṣṇīṣāḥ ṛtvijaḥ pracaranti iti . tadguṇaḥ ānīyate tadguṇāḥ ca pracaranti . atha vā punaḥ astu ayam eva vigrahaḥ ardham tṛtīyam eṣām iti . nanu ca uktam ekavacanam prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . saṅkhyā nāma iyam parapradhānā . saṅkhyeyam anayā viśeṣyam . yadi ca atra ekavacanam syāt saṅkhyeyam aviśeṣitam syāt . iha tarhi ardhatṛtīyāḥ droṇāḥ iti ayam droṇaśabdaḥ samudāye pravṛttaḥ avayave na upapadyate . na eṣaḥ doṣaḥ . samudāyeṣu api śabdāḥ pravṛttāḥ avayaveṣu api vartante. tad yathā . pūrve pañcālāḥ uttare pañcālāḥ tailam bhuktam ghṛtaṃ bhuktam śuklaḥ nīlaḥ kapilaḥ kṛṣṇaḥ iti . evam ayam samudāye droṇaśabdaḥ pravṛttaḥ avayaveṣu api vartati . kāmam tarhi anena eva hetunā yadā dvau droṇau ardhārḍhakam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.