क्अ इ,४३०।८-२५ रो इइ,७२९-७३० चार्थे इति उच्यते चः च अव्ययम् । तेन समासस्य अव्ययसञ्ज्ञा प्राप्नोति । न एषः दोषः । पाठेन अव्ययसञ्ज्ञा क्रियते । न च समासः तत्र पठ्यते । पाठेन अपि अव्ययसञ्ज्ञायाम् सत्याम् अभिदेहेयवत् लिङ्गवचनानि भवन्ति । यः च इह अर्थः अभिधीयते न तस्य लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः अस्ति । न इदम् वाचनिकम् अलिङ्गता असङ्ख्यता व । किम् तर्हि । स्वाभाविकम् एतत् । तत् यथा : समानम् ईहमानानाम् अधीयानानाम् च के चित् अर्थैः युज्यन्ते अपरे न । न च इदानीम् कः चित् अर्थवान् इति कृत्वा सर्वैः अर्थवद्भिः शक्यम् भवितुम् कः चित् अनर्थकः इति कृत्वा सर्वैः अनर्थकैः । तत्र किम् अस्माभिः शक्यम् कर्तुम् । यत् प्राक् समासात् चार्थस्य लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः न अस्ति समासे च भवति स्वाभाविकम् एतत् । अथ वा आश्रयतः लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति । गुणवचनानाम् हि शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति । तत् यथा शुक्लम् वस्त्रम् , शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः , शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति । यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति । एवम् इह अपि यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति समासः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् समासस्य अपि भविष्यति । अथ इह कस्मात् न भवति । याज्ञिकः च अयम् वैयाकरणः च । कठः च अयम् बह्वृचः च । औक्थिकः च अयम् मीमांसकः च इति । शेषः इति वर्तते । अशेषत्वात् न भविष्यति । यदि शेषः इति वर्तते उपास्नातम् स्थूलसिक्तम् तूष्णीङ्गङ्गम् महाह्रदम् द्रोणम् चेत् अशकः गन्तुम् मा त्वा ताप्ताम् कृताकृते इति एतत् न सिध्यति । न एषः दोषः । अन्यत् हि कृतम् अन्यत् अकृतम् ।
KA I,430.8-25 Ro II,729-730 cārthe iti ucyate caḥ ca avyayam . tena samāsasya avyayasañjñā prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . pāṭhena avyayasañjñā kriyate . na ca samāsaḥ tatra paṭhyate . pāṭhena api avyayasañjñāyām satyām abhideheyavat liṅgavacanāni bhavanti . yaḥ ca iha arthaḥ abhidhīyate na tasya liṅgasaṅkhyābhyām yogaḥ asti . na idam vācanikam aliṅgatā asaṅkhyatā va . kim tarhi . svābhāvikam etat . tat yathā : samānam īhamānānām adhīyānānām ca ke cit arthaiḥ yujyante apare na . na ca idānīm kaḥ cit arthavān iti kṛtvā sarvaiḥ arthavadbhiḥ śakyam bhavitum kaḥ cit anarthakaḥ iti kṛtvā sarvaiḥ anarthakaiḥ . tatra kim asmābhiḥ śakyam kartum . yat prāk samāsāt cārthasya liṅgasaṅkhyābhyām yogaḥ na asti samāse ca bhavati svābhāvikam etat . atha vā āśrayataḥ liṅgavacanāni bhaviṣyanti . guṇavacanānām hi śabdānām āśrayataḥ liṅgavacanāni bhavanti . tat yathā śuklam vastram , śuklā śāṭī śuklaḥ kambalaḥ , śuklau kambalau śuklāḥ kambalāḥ iti . yat asau dravyam śritaḥ bhavati guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati . evam iha api yat asau dravyam śritaḥ bhavati samāsaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat samāsasya api bhaviṣyati . atha iha kasmāt na bhavati . yājñikaḥ ca ayam vaiyākaraṇaḥ ca . kaṭhaḥ ca ayam bahvṛcaḥ ca . aukthikaḥ ca ayam mīmāṃsakaḥ ca iti . śeṣaḥ iti vartate . aśeṣatvāt na bhaviṣyati . yadi śeṣaḥ iti vartate upāsnātam sthūlasiktam tūṣṇīṅgaṅgam mahāhradam droṇam cet aśakaḥ gantum mā tvā tāptām kṛtākṛte iti etat na sidhyati . na eṣaḥ doṣaḥ . anyat hi kṛtam anyat akṛtam .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.