क्अ इ,४०९।६-१२ रो इइ,६६१-६६२ किम्प्रधानः अयम् समासः । उत्तरपदार्थप्रधानः । यदि उत्तरपदार्थप्रधानः सधर्मणा अनेन अन्यैः उत्तरपदार्थप्रधानैः भवितव्यम् । अन्येषु च उत्तरपदार्थप्रधानेषु या एव असौ अन्तर्वर्तिनी विभक्तिः तस्याः समासे अपि श्रवणम् भवति : राज्ञः पुरुषः राजपुरुषः इति । इह पुनः वाक्ये षष्ठी समासे प्रथमा । केन एतत् एवम् भवति । यः असौ मासजातयोः अभिसम्बन्धः सः समासे निवर्तते । अभिहितः सः अर्थः अन्तर्भूतः प्रातिपदिकार्थः सम्पन्नः । तत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमा इति प्रथमा भवति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : मासजातस्य इति । भवति । बाह्यम् अर्थम् अपेक्ष्य षष्ठी ।
KA I,409.6-12 Ro II,661-662 kimpradhānaḥ ayam samāsaḥ . uttarapadārthapradhānaḥ . yadi uttarapadārthapradhānaḥ sadharmaṇā anena anyaiḥ uttarapadārthapradhānaiḥ bhavitavyam . anyeṣu ca uttarapadārthapradhāneṣu yā eva asau antarvartinī vibhaktiḥ tasyāḥ samāse api śravaṇam bhavati : rājñaḥ puruṣaḥ rājapuruṣaḥ iti . iha punaḥ vākye ṣaṣṭhī samāse prathamā . kena etat evam bhavati . yaḥ asau māsajātayoḥ abhisambandhaḥ saḥ samāse nivartate . abhihitaḥ saḥ arthaḥ antarbhūtaḥ prātipadikārthaḥ sampannaḥ . tatra prātipadikārthe prathamā iti prathamā bhavati . na tarhi idānīm idam bhavati : māsajātasya iti . bhavati . bāhyam artham apekṣya ṣaṣṭhī .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,४०९।१३-४१०।६ रो इइ,६६२-६६६ कालस्य येन समासः तस्य अपरिमाणित्वात् अनिर्देशः । कालस्य येन समासः सः अपरिमाणी । तस्य अपरिमाणित्वात् अनिर्देशः । अगमकः निर्देशः अनिर्देशः । न हि जातस्य मासः परिमाणम् । कस्य तर्हि । त्रिंशद्रात्रस्य । तत् यथा । द्रोणः बदराणाम् देवदत्तस्य इति । न देवदत्तस्य द्रोणः परिमाणम् । कस्य तर्हि । बदराणाम् । सिद्धम् तु कालपरिमाणम् यस्य स कालः तेन । सिद्धम् एतत् । कथम् । कालपरिमाणम् यस्य स कालः तेन समस्यते इति वक्तव्यम् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् कालस्य येन समासः तस्य अपरिमाणित्वात् अनिर्देशः इति । कम् पुनः कालम् मत्वा भवान् आह कालस्य येन समासः तस्य अपरिमाणित्वात् अनिर्देशः इति । येन मूर्तीनाम् उपचयाः च अपचयाः च लक्ष्यन्ते तम् कालम् आहुः । तस्य एव कया चित् क्रियया युक्तस्य अहः इति च भवति रात्रिः इति च । कया क्रियया । आदित्यगत्या । तया एव असकृत् आवृत्तया मासः इति भवति संवत्सरः इति च । यदि एवम् जातस्य मासः परिमाणम् । एकवचनद्विगोः च उपसङ्ख्यानम् । एकवचनान्तानाम् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । मासौ जातस्य मासाः जातस्य इति । द्विगोः च इति वक्तव्यम् इह अपि यथा स्यात् : द्विमासजातः , त्रिमासजातः । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । एकवचने तावत् उक्तम् अनभिधानात् इति । द्विगोः किम् उक्तम् । उत्तरपदेन परिमाणिन द्विगोः समासवचनम् इति ।
KA I,409.13-410.6 Ro II,662-666 kālasya yena samāsaḥ tasya aparimāṇitvāt anirdeśaḥ . kālasya yena samāsaḥ saḥ aparimāṇī . tasya aparimāṇitvāt anirdeśaḥ . agamakaḥ nirdeśaḥ anirdeśaḥ . na hi jātasya māsaḥ parimāṇam . kasya tarhi . triṃśadrātrasya . tat yathā . droṇaḥ badarāṇām devadattasya iti . na devadattasya droṇaḥ parimāṇam . kasya tarhi . badarāṇām . siddham tu kālaparimāṇam yasya sa kālaḥ tena . siddham etat . katham . kālaparimāṇam yasya sa kālaḥ tena samasyate iti vaktavyam . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam kālasya yena samāsaḥ tasya aparimāṇitvāt anirdeśaḥ iti . kam punaḥ kālam matvā bhavān āha kālasya yena samāsaḥ tasya aparimāṇitvāt anirdeśaḥ iti . yena mūrtīnām upacayāḥ ca apacayāḥ ca lakṣyante tam kālam āhuḥ . tasya eva kayā cit kriyayā yuktasya ahaḥ iti ca bhavati rātriḥ iti ca . kayā kriyayā . ādityagatyā . tayā eva asakṛt āvṛttayā māsaḥ iti bhavati saṃvatsaraḥ iti ca . yadi evam jātasya māsaḥ parimāṇam . ekavacanadvigoḥ ca upasaṅkhyānam . ekavacanāntānām iti vaktavyam . iha mā bhūt . māsau jātasya māsāḥ jātasya iti . dvigoḥ ca iti vaktavyam iha api yathā syāt : dvimāsajātaḥ , trimāsajātaḥ . uktam vā . kim uktam . ekavacane tāvat uktam anabhidhānāt iti . dvigoḥ kim uktam . uttarapadena parimāṇina dvigoḥ samāsavacanam iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.