क्अ इ,४१०।८-४१२।१२ रो इइ,६६६-६७७ किम्प्रधानः अयम् समासः । उत्तरपदार्थप्रधानः । यदि उत्तरपदार्थप्रधानः अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणमात्रस्य आनयनम् प्राप्नोति । अन्यपदार्थप्रधानः तर्हि भविष्यति । यदि अन्यपदार्थप्रधानः , अवर्षा हेमन्तः इति हेमन्तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् समासस्य अपि प्राप्नोति । पूर्वपदार्थप्रधानः तर्हि भविष्यति । यदि पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययसञ्ज्ञा प्राप्नोति : अव्ययम् हि अस्य पूर्वपदम् इति । न एषः दोषः । पाठेन अव्ययसञ्ज्ञा क्रियते । न च नञ्समासः तत्र पठ्यते । यदि अपि नञ्समासः न पठ्यते नञ् तु पठ्यते । पाठेन अपि अव्ययसञ्ज्ञायाम् सत्याम् अभिदेहेयवत् लिङ्गवचनानि भवन्ति । यः च इह अर्थः अभिधीयते न तस्य लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः अस्ति । न इदम् वाचनिकम् अलिङ्गता असङ्ख्यता व । किम् तर्हि । स्वाभाविकम् एतत् । तत् यथा: समानम् ईहमानानाम् अधीयानानाम् च के चित् अर्थैः युज्यन्ते अपरे न । न च इदानीम् कः चित् अर्थवान् इति कृत्वा सर्वैः अर्थवद्भिः शक्यम् भवितुम् कः चित् अनर्थकः इति कृत्वा सर्वैः अनर्थकैः । तत्र किम् अस्माभिः शक्यम् कर्तुम् । यत् नञः प्राक् समासात् लिङ्गसङ्ख्याभ्याम् योगः न अस्ति समासे च भवति स्वाभाविकम् एतत् । अथ वा आश्रयतः लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति । गुङवचनानाम् हि शब्दानाम् आश्रयतः लिङ्गवचनानि भवन्ति । तत् यथा : शुक्लम् वस्त्रम् , शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः , शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति । यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गुणस्य अपि भवति । एवम् इह अपि यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति समासः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् समासस्य अपि भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु उत्तरपदार्थप्रधानः । ननु च उक्तम् अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणमात्रस्य आनयनम् प्राप्नोति इति । न एषः दोषः । इदम् तावत् अयम् प्रष्टव्यः : अथ इह राजपुरुषम् आनय इति उक्ते पुरुषमात्रस्य आनयनम् कस्मात् न भवति । अस्ति अत्र विशेषः । राजा विशेषकः प्रयुज्यते । तेन विशिष्टस्य आनयनम् भवति । इह अपि तर्हि नञ् विशेषकः प्रयुज्यते । तेन नञ्विशिष्टस्य आनयनम् भविष्यति । कः पुनः असौ । निवृत्तपदार्थकः । यदा पुनः अस्य पदार्थः निवर्तते किम् स्वाभाविकी निवृत्तिः आहोस्वित् वाचनिकी । किम् च अतः । यदि स्वाभाविकी किम् नञ् प्रयुज्यमानः करोति । अथ वाचनिकी तत् वक्तव्यम् : नञ् प्रयुज्यमानः पदार्थम् निवर्तयति इति । एवम् तर्हि स्वाभाविकी निवृत्तिः । ननु च उक्तम् किम् नञ् प्रयुज्यमानः करोति इति । नञ् प्रयुज्यमानः पदार्थम् निवर्तयति कथम् । कीलप्रतिकीलवत् । तत् यथा कीलः आहन्यमानः प्रतिकीलम् निर्हन्ति । यदि एतत् नञः माहात्म्यम् स्यात् न जातु चित् राजानः हस्त्यश्वम् बिभृयुः । न इति एव राजानः ब्रूयुः । एवम् तर्हि स्वाभाविकी निवृत्तिः । ननु च उक्तम् किम् नञ् प्रयुज्यमानः करोति इति । नञ्निमित्ता तु उपलब्धिः । तत् यथा समन्धकारे द्रव्याणाम् समवस्थितानाम् प्रदीप्निमित्तम् दर्शनम् न च तेषाम् प्रदीपः निर्वर्तकः भवति । यदि पुनः अयम् निवृत्तपदार्थकः किमर्थम् ब्राह्मणशब्दः प्रयुज्यते । एवम् यथा विज्ञयेत अस्य पदार्थः निवर्तते इति । न इति हि उक्ते सन्देहः स्यात् कस्य पदार्थः निवर्तते इति । तत्र असन्देहार्थम् ब्राह्मणशब्दः प्रयुज्यते । एवम् वा एतत् । अथ वा सर्वे एते शब्दाः गुणसमुदायेषु वर्तन्ते ब्राह्मणः क्षत्रियः वैश्यः शूद्रः इति । तपः श्रुतम् च योनिः च इति एतद् ब्राह्मणकारकम् । तपःश्त्रुताभ्याम् यः हीनः जातिब्राह्मणः एव सः । तथा गौरः शुच्याचारः पिङ्गलः कपिलकेशः इति एतान् अपि अभ्यन्तरान् ब्राह्मण्ये गुणान् कुर्वन्ति । समुदायेषु च वृत्ताः शब्दाः अवयवेषु अपि वर्तन्ते। तद् यथा । पूर्वे पञ्चालाः उत्तरे पञ्चालाः तैलम् भुक्तम् घृतं भुक्तम् शुक्लः नीलः कपिलः कृष्णः इति । एवम् अयम् समुदाये ब्राह्मणशब्दः प्रवृत्तः अवयवेषु अपि वर्तते जातिहीने गुणहीने च । गुणहीने तावत्। अब्राह्मणः अयम् यः तिष्ठन् मूत्रयति । अब्राह्मणः अयं यः गच्छन् भक्षयति । जातिहीने सन्देहात् दुरुपदेशात् च ब्राह्मणशब्दः वर्तते । सन्देहात् तावत् : गौरम् शुच्याचारं पिङ्गलम् कपिलकेशम् दृष्ट्वा अध्यवस्यति ब्राह्मणः अयम् इति । ततः पश्चात् उपलभते न अयं ब्राह्मणः अब्राह्मणः अयम् इति । तत्र सन्देहात् च ब्राह्मणशब्दः वर्तते जातिकृता च अर्थस्य निवृत्तिः । दुरुपदेशात् : दुरुपदिष्टम् अस्य भवति अमुष्मिन् अवकाशे ब्राह्मणः तम् आनय इति । स तत्र गत्वा यम् पश्यति तम् अध्यवस्यति ब्राह्मणः अयम् इति । ततः पश्चात् उपलभते न अयं ब्राह्मणः अब्राह्मणः अयम् इति
KA I,410.8-412.12 Ro II,666-677 kimpradhānaḥ ayam samāsaḥ . uttarapadārthapradhānaḥ . yadi uttarapadārthapradhānaḥ abrāhmaṇam ānaya iti ukte brāhmaṇamātrasya ānayanam prāpnoti . anyapadārthapradhānaḥ tarhi bhaviṣyati . yadi anyapadārthapradhānaḥ , avarṣā hemantaḥ iti hemantasya yat liṅgam vacanam ca tat samāsasya api prāpnoti . pūrvapadārthapradhānaḥ tarhi bhaviṣyati . yadi pūrvapadārthapradhānaḥ avyayasañjñā prāpnoti : avyayam hi asya pūrvapadam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . pāṭhena avyayasañjñā kriyate . na ca nañsamāsaḥ tatra paṭhyate . yadi api nañsamāsaḥ na paṭhyate nañ tu paṭhyate . pāṭhena api avyayasañjñāyām satyām abhideheyavat liṅgavacanāni bhavanti . yaḥ ca iha arthaḥ abhidhīyate na tasya liṅgasaṅkhyābhyām yogaḥ asti . na idam vācanikam aliṅgatā asaṅkhyatā va . kim tarhi . svābhāvikam etat . tat yathā: samānam īhamānānām adhīyānānām ca ke cit arthaiḥ yujyante apare na . na ca idānīm kaḥ cit arthavān iti kṛtvā sarvaiḥ arthavadbhiḥ śakyam bhavitum kaḥ cit anarthakaḥ iti kṛtvā sarvaiḥ anarthakaiḥ . tatra kim asmābhiḥ śakyam kartum . yat nañaḥ prāk samāsāt liṅgasaṅkhyābhyām yogaḥ na asti samāse ca bhavati svābhāvikam etat . atha vā āśrayataḥ liṅgavacanāni bhaviṣyanti . guṅavacanānām hi śabdānām āśrayataḥ liṅgavacanāni bhavanti . tat yathā : śuklam vastram , śuklā śāṭī śuklaḥ kambalaḥ , śuklau kambalau śuklāḥ kambalāḥ iti . yat asau dravyam śritaḥ bhavati guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat guṇasya api bhavati . evam iha api yat asau dravyam śritaḥ bhavati samāsaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat samāsasya api bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu uttarapadārthapradhānaḥ . nanu ca uktam abrāhmaṇam ānaya iti ukte brāhmaṇamātrasya ānayanam prāpnoti iti . na eṣaḥ doṣaḥ . idam tāvat ayam praṣṭavyaḥ : atha iha rājapuruṣam ānaya iti ukte puruṣamātrasya ānayanam kasmāt na bhavati . asti atra viśeṣaḥ . rājā viśeṣakaḥ prayujyate . tena viśiṣṭasya ānayanam bhavati . iha api tarhi nañ viśeṣakaḥ prayujyate . tena nañviśiṣṭasya ānayanam bhaviṣyati . kaḥ punaḥ asau . nivṛttapadārthakaḥ . yadā punaḥ asya padārthaḥ nivartate kim svābhāvikī nivṛttiḥ āhosvit vācanikī . kim ca ataḥ . yadi svābhāvikī kim nañ prayujyamānaḥ karoti . atha vācanikī tat vaktavyam : nañ prayujyamānaḥ padārtham nivartayati iti . evam tarhi svābhāvikī nivṛttiḥ . nanu ca uktam kim nañ prayujyamānaḥ karoti iti . nañ prayujyamānaḥ padārtham nivartayati katham . kīlapratikīlavat . tat yathā kīlaḥ āhanyamānaḥ pratikīlam nirhanti . yadi etat nañaḥ māhātmyam syāt na jātu cit rājānaḥ hastyaśvam bibhṛyuḥ . na iti eva rājānaḥ brūyuḥ . evam tarhi svābhāvikī nivṛttiḥ . nanu ca uktam kim nañ prayujyamānaḥ karoti iti . nañnimittā tu upalabdhiḥ . tat yathā samandhakāre dravyāṇām samavasthitānām pradīpnimittam darśanam na ca teṣām pradīpaḥ nirvartakaḥ bhavati . yadi punaḥ ayam nivṛttapadārthakaḥ kimartham brāhmaṇaśabdaḥ prayujyate . evam yathā vijñayeta asya padārthaḥ nivartate iti . na iti hi ukte sandehaḥ syāt kasya padārthaḥ nivartate iti . tatra asandehārtham brāhmaṇaśabdaḥ prayujyate . evam vā etat . atha vā sarve ete śabdāḥ guṇasamudāyeṣu vartante brāhmaṇaḥ kṣatriyaḥ vaiśyaḥ śūdraḥ iti . tapaḥ śrutam ca yoniḥ ca iti etad brāhmaṇakārakam . tapaḥśtrutābhyām yaḥ hīnaḥ jātibrāhmaṇaḥ eva saḥ . tathā gauraḥ śucyācāraḥ piṅgalaḥ kapilakeśaḥ iti etān api abhyantarān brāhmaṇye guṇān kurvanti . samudāyeṣu ca vṛttāḥ śabdāḥ avayaveṣu api vartante. tad yathā . pūrve pañcālāḥ uttare pañcālāḥ tailam bhuktam ghṛtaṃ bhuktam śuklaḥ nīlaḥ kapilaḥ kṛṣṇaḥ iti . evam ayam samudāye brāhmaṇaśabdaḥ pravṛttaḥ avayaveṣu api vartate jātihīne guṇahīne ca . guṇahīne tāvat. abrāhmaṇaḥ ayam yaḥ tiṣṭhan mūtrayati . abrāhmaṇaḥ ayaṃ yaḥ gacchan bhakṣayati . jātihīne sandehāt durupadeśāt ca brāhmaṇaśabdaḥ vartate . sandehāt tāvat : gauram śucyācāraṃ piṅgalam kapilakeśam dṛṣṭvā adhyavasyati brāhmaṇaḥ ayam iti . tataḥ paścāt upalabhate na ayaṃ brāhmaṇaḥ abrāhmaṇaḥ ayam iti . tatra sandehāt ca brāhmaṇaśabdaḥ vartate jātikṛtā ca arthasya nivṛttiḥ . durupadeśāt : durupadiṣṭam asya bhavati amuṣmin avakāśe brāhmaṇaḥ tam ānaya iti . sa tatra gatvā yam paśyati tam adhyavasyati brāhmaṇaḥ ayam iti . tataḥ paścāt upalabhate na ayaṃ brāhmaṇaḥ abrāhmaṇaḥ ayam iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.