क्अ इ,४६१।२-२२ रो इइ,८०९-८१४ प्रातिपदिकग्रहणम् किमर्थम् । उच्चैः नीचैः इति आपि यथा स्यात् । किम् पुनः अत्र प्रथमया प्रार्थ्यते । पदत्वम् । न एतत् अस्ति ।षष्ठ्या अत्र पदत्वम् भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । ग्रामः उचैः ते स्वम् । ग्रामः उच्चैः तव स्वम् । सपूर्वायाः प्रथमायाः विभाषा इति एषः विधिः यथा स्यात् । अथ लिङ्गग्रहणम् किमर्थम् । स्त्री पुमान् नपुंसकम् इति अत अपि यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । एषः एव अत्र प्रातिपदिकार्थः । इदम् तर्हि । कुमारी वृक्षः कुण्डम् इति । अथ परिमाणग्रहणम् किमर्थम् । द्रोणः खारी आढकम् इति अत्र अपि यथा स्यात् । अथ वचनग्रहणम् किमर्थम् । इह समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः दृश्यते । तत् यथा । गर्गाः शतम् दण्ड्यन्ताम् इति । अर्थिनः च राजानः हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकम् दण्डयन्ति । सति एतस्मिन् दृष्टान्ते यत्र एतानि समुदितानि भवन्ति तत्र एव स्यात् । द्रोणः खारी आढकम् इति । इह न स्यात् । कुमारी वृक्षः कुण्डम् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । प्रत्येकम् अपि वाक्यपरिसमाप्तिः दृश्यते । तत् यथा वृद्धिगुणसञ्ज्ञे प्रत्येकम् भवतः । इदम् तर्हि प्रयोजनम् उक्तेषु अपि एकत्वादिषु प्रथमा यथा स्यात् । एकः द्वौ बहवः इति । अथ मात्रग्रहणम् किमर्थम् । एतन्मात्रे एव प्रथमा यथा स्यात् कर्मादिविशिष्टे मा भूत् इति । कटम् करोति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । कर्मादिषु द्वितीयाद्याः विभक्तयः ताः कर्मादिविशिष्टे बाधिकाः भविष्यन्ति । अथ वा आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न कर्मादिविशिष्टे प्रथमा भवति इति यत् अयम् सम्बोधने प्रथमाम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । सा आमन्त्रितम् इति वक्ष्यामि इति । यत् तर्हि योगविभागम् करोति । इतरथा हि सम्बोधने आमन्त्रितम् इति एव ब्रूयात् । इदम् तर्हि उक्तेषु अपि एकत्वादिषु प्रथमा यथा स्यात् । एकः द्वौ बहवः इति । वचनग्रहणस्य अपि एतत् प्रयोजनम् उक्तम् । अन्यतरत् शक्यम् अकर्तुम् ।
KA I,461.2-22 Ro II,809-814 prātipadikagrahaṇam kimartham . uccaiḥ nīcaiḥ iti āpi yathā syāt . kim punaḥ atra prathamayā prārthyate . padatvam . na etat asti .ṣaṣṭhyā atra padatvam bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . grāmaḥ ucaiḥ te svam . grāmaḥ uccaiḥ tava svam . sapūrvāyāḥ prathamāyāḥ vibhāṣā iti eṣaḥ vidhiḥ yathā syāt . atha liṅgagrahaṇam kimartham . strī pumān napuṃsakam iti ata api yathā syāt . na etat asti prayojanam . eṣaḥ eva atra prātipadikārthaḥ . idam tarhi . kumārī vṛkṣaḥ kuṇḍam iti . atha parimāṇagrahaṇam kimartham . droṇaḥ khārī āḍhakam iti atra api yathā syāt . atha vacanagrahaṇam kimartham . iha samudāye vākyaparisamāptiḥ dṛśyate . tat yathā . gargāḥ śatam daṇḍyantām iti . arthinaḥ ca rājānaḥ hiraṇyena bhavanti na ca pratyekam daṇḍayanti . sati etasmin dṛṣṭānte yatra etāni samuditāni bhavanti tatra eva syāt . droṇaḥ khārī āḍhakam iti . iha na syāt . kumārī vṛkṣaḥ kuṇḍam iti . na etat asti prayojanam . pratyekam api vākyaparisamāptiḥ dṛśyate . tat yathā vṛddhiguṇasañjñe pratyekam bhavataḥ . idam tarhi prayojanam ukteṣu api ekatvādiṣu prathamā yathā syāt . ekaḥ dvau bahavaḥ iti . atha mātragrahaṇam kimartham . etanmātre eva prathamā yathā syāt karmādiviśiṣṭe mā bhūt iti . kaṭam karoti . na etat asti prayojanam . karmādiṣu dvitīyādyāḥ vibhaktayaḥ tāḥ karmādiviśiṣṭe bādhikāḥ bhaviṣyanti . atha vā ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na karmādiviśiṣṭe prathamā bhavati iti yat ayam sambodhane prathamām śāsti . na etat asti jñāpakam . asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . sā āmantritam iti vakṣyāmi iti . yat tarhi yogavibhāgam karoti . itarathā hi sambodhane āmantritam iti eva brūyāt . idam tarhi ukteṣu api ekatvādiṣu prathamā yathā syāt . ekaḥ dvau bahavaḥ iti . vacanagrahaṇasya api etat prayojanam uktam . anyatarat śakyam akartum .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,४६१।२३-४६३।७ रो इइ,८१४-८१८ प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमालक्षणे पदसामानाधिकरण्ये उपसङ्ख्यानम् अधिकत्वात् । प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमालक्षणे पदसामानाधिकरण्ये उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । वीरः पुरुषः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अधिकत्वात् । व्यतिरिक्तः प्रातिपदिकार्थः इति कृत्वा प्रथमा न प्राप्नोति । कथम् व्यतिरिक्तिः । पुरुषे वीरत्वम् । न वा वाक्यार्थत्वात् । न वा वक्तव्यम् । किम् कारणम् । वाक्यार्थत्वात् । यत् अत्र आधिक्यम् वाक्यार्थः सः । अथ वा अभिहिते प्रथमा इति एतत् लक्षणम् करिय्ष्यते । अभिहितलक्षणायाम् अनभिहिते प्रथमाविधिः । अभिहितलक्षणायामनभिहिते प्रथमा विधेया । वृक्षः प्लक्षः इति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति इति । वृक्षः प्लक्षः । अस्ति इति गम्यते । अभिहितानभिहिते प्रथमाभावः । अभिहितानभ्हिते प्रथमा प्राप्नोति । क्व । प्रासादे आस्ते । शयने आस्ते । सदिप्रत्ययेन अभिहितम् अधिकरणम् इति कृत्वा प्रथमा प्राप्नोति । एवम् तर्हि तिङ्समानाधिकरणे प्रथमा इति एतत् लक्षणं करिष्यते । तिङ्समानाधिकरणे इति चेत् तिङः अप्रयोगे प्रथमाविधिः । तिङ्समानाधिकरणे इति चेत् तिङः अप्रयोगे प्रथमा विधेया । वृक्षः प्लक्ष इति । उक्तम् पूर्वेण । किम् उक्तम् । अस्तिः भवन्तीपरः प्रथमपुरुषः अप्रयुज्यमानः अपि अस्ति इति । वृक्षः प्लक्षः । अस्ति इति गम्यते । शतृशानचोः च निमित्तभावात् तिङः अभावः तयोः अपवादत्वात् । शतृशानचोः च निमित्तभावात् तिङः अभावः । क्व । पचति ओदनम् देवदत्तः इति । किम् कारणम् । तयोः अपवादत्वात् । शतृशानचौ तिङपवादौ । तौ च अत्र बाधकौ । न च अपवादविषये उत्सर्गः अभिनिविशते । पूर्वम् हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चात् उत्सर्गः । प्रकल्प्य वा अपवादविषयम् ततः उत्सर्गः अभिनिविशते । तत् न तावत् अत्र कदा चित् तिङादेशो भवति । अपवादौ तावत् शतृशानचौ प्रतीक्षते । पाक्षिकः एषः दोषः । कतरस्मिन् पक्षे । शतृशानचोः द्वैतम् भवति । अप्रथमा वा विधिना आश्रीयते प्रथमा वा प्रतिषेधेन इति । विभक्तिनियमे च अपि द्वैतम् भवति । विभक्तिनियमः वा स्यात् अर्थनियमः वा इति । तत् यदा तावत् अर्थनियमः अप्रथमा च विधिना आश्रीयते तदा एष दोषः भवति । यदा हि विभक्तिनियमः यदि एव अप्रथमा विधिना आश्रीयते अथ अपि प्रथमा प्रतिषेधेन न तदा दोषः भवति
KA I,461.23-463.7 Ro II,814-818 prātipadikārthaliṅgaparimāṇavacanamātre prathamālakṣaṇe padasāmānādhikaraṇye upasaṅkhyānam adhikatvāt . prātipadikārthaliṅgaparimāṇavacanamātre prathamālakṣaṇe padasāmānādhikaraṇye upasaṅkhyānam kartavyam . vīraḥ puruṣaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . adhikatvāt . vyatiriktaḥ prātipadikārthaḥ iti kṛtvā prathamā na prāpnoti . katham vyatiriktiḥ . puruṣe vīratvam . na vā vākyārthatvāt . na vā vaktavyam . kim kāraṇam . vākyārthatvāt . yat atra ādhikyam vākyārthaḥ saḥ . atha vā abhihite prathamā iti etat lakṣaṇam kariyṣyate . abhihitalakṣaṇāyām anabhihite prathamāvidhiḥ . abhihitalakṣaṇāyāmanabhihite prathamā vidheyā . vṛkṣaḥ plakṣaḥ iti . uktam vā . kim uktam . astiḥ bhavantīparaḥ prathamapuruṣaḥ aprayujyamānaḥ api asti iti . vṛkṣaḥ plakṣaḥ . asti iti gamyate . abhihitānabhihite prathamābhāvaḥ . abhihitānabhhite prathamā prāpnoti . kva . prāsāde āste . śayane āste . sadipratyayena abhihitam adhikaraṇam iti kṛtvā prathamā prāpnoti . evam tarhi tiṅsamānādhikaraṇe prathamā iti etat lakṣaṇaṃ kariṣyate . tiṅsamānādhikaraṇe iti cet tiṅaḥ aprayoge prathamāvidhiḥ . tiṅsamānādhikaraṇe iti cet tiṅaḥ aprayoge prathamā vidheyā . vṛkṣaḥ plakṣa iti . uktam pūrveṇa . kim uktam . astiḥ bhavantīparaḥ prathamapuruṣaḥ aprayujyamānaḥ api asti iti . vṛkṣaḥ plakṣaḥ . asti iti gamyate . śatṛśānacoḥ ca nimittabhāvāt tiṅaḥ abhāvaḥ tayoḥ apavādatvāt . śatṛśānacoḥ ca nimittabhāvāt tiṅaḥ abhāvaḥ . kva . pacati odanam devadattaḥ iti . kim kāraṇam . tayoḥ apavādatvāt . śatṛśānacau tiṅapavādau . tau ca atra bādhakau . na ca apavādaviṣaye utsargaḥ abhiniviśate . pūrvam hi apavādāḥ abhiniviśante paścāt utsargaḥ . prakalpya vā apavādaviṣayam tataḥ utsargaḥ abhiniviśate . tat na tāvat atra kadā cit tiṅādeśo bhavati . apavādau tāvat śatṛśānacau pratīkṣate . pākṣikaḥ eṣaḥ doṣaḥ . katarasmin pakṣe . śatṛśānacoḥ dvaitam bhavati . aprathamā vā vidhinā āśrīyate prathamā vā pratiṣedhena iti . vibhaktiniyame ca api dvaitam bhavati . vibhaktiniyamaḥ vā syāt arthaniyamaḥ vā iti . tat yadā tāvat arthaniyamaḥ aprathamā ca vidhinā āśrīyate tadā eṣa doṣaḥ bhavati . yadā hi vibhaktiniyamaḥ yadi eva aprathamā vidhinā āśrīyate atha api prathamā pratiṣedhena na tadā doṣaḥ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.