क्अ इ,४६३।९-४६४।२७ रो इइ,८१९-८२५ शेषे इति उच्यते। कः शेषः नाम । कर्मादिभ्यः ये अन्ये अर्थाः सः शेषः । यदि एवम् शेषः न प्रकल्पते । न हि कर्मादिभ्यः अन्ये अर्थाः सन्ति । इह तावत् राज्ञः पुरुषः इति राजा कर्ता पुरुषः सम्प्रदानम् । वृक्षस्य शाखा इति वृक्षः शाख्यायाः अधिकरणम् । तथा यत् एतत् स्वम् नाम चतुर्भिः एतत् प्रकारैः भवति क्रयणात् अपहरणात् याञ्चायाः विनिमयात् इति । अत्र च सर्वत्र कर्मादयः सन्ति। एवम् तर्हि कर्मादीनाम् अविवक्षा शेषः । कथम् पुनः सतः नाम अवाविवक्षा स्यात् । सतः अपि अविवक्षा भवति । तत् यथा । अलोमिका एडका । अनुदरा कन्या इति । असतः च विवक्षा भवति । समुद्रः कुण्डिका । विन्ध्यः वर्धितकम् इति । किमर्थम् पुनः शेषग्रहणम् । प्रत्ययावधारणात् शेषवचनम् । प्रत्ययावधारणात् शेषवचनम् कर्तव्यम् । प्रत्ययाः नियताः अर्थाः अनियताः तत्र षष्ठी प्राप्नोति । तत्र शेषग्रहणम् कर्तव्यम् षष्ठीनियमार्थम् । शेषे एव षष्ठी भवति न अन्यत्र इति । अर्थावधारणात् वा । अथ वा अर्थाः नियताः प्रत्ययाः अनियताः ते शेषे अपि प्राप्नुवन्ति । तत्र शेषग्रहणम् कर्तव्यम् शेषनियमार्थम् । शेषे षष्ठी एव भवति न अन्या इति । अर्थनियमे शेषग्रहणम् शक्यम् अकर्तुम् । कथम् । अर्थाः नियताः प्रत्ययाः अनियताः । ततः वक्ष्यामि षष्ठी भवति इति । तत् नियमार्थम् भविष्यति । यत्र षष्ठी च अन्या च प्राप्नोति षष्ठी एव तत्र भवति इति । षष्ठी शेषे इति चेत् विशेष्यस्य प्रतिषेधः । षष्ठी शेषे इति चेत् विशेष्यस्य प्रतिषेधः वक्तव्यः । राज्ञः पुरुषः इति अत्र राजा विशेषणम् पुरुषः विशेष्यः । तत्र प्रातिपदिकार्थः व्यतिरिक्तः इति कृत्वा प्रथमा न प्राप्नोति । तत्र षष्ठी स्यात् । तस्याः प्रतिषेधः वक्तव्यः । तत्र प्रथमाविधिः । तत्र षष्ठीम् प्रतिषिध्य प्रथमा विधेया । राज्ञः पुरुषः इति । उक्तम् पूर्वेण । किमुक्तम् । न वा वाक्यार्थत्वात् इति । यदत्रादिख्यम् वाक्यार्थः सः । कुतः नु खलु एतत् पुरुषे यत् आदिख्यम् सः वाक्यार्थः इति न पुनः राजनि यत् आधिक्यम् सः वाक्यार्थः स्यात् । अन्तरेण अपि पुरुषशब्दप्रयोगम् राजनि सः अर्थः गम्यते । न पुनः अन्तरेण राजशब्दप्रयोगम् पुरुषे सः अर्थः गम्यते । अस्ति कारणम् येन एतत् एवम् भवति । किम् कारणम् । राजशब्दात् हि भवान् षष्ठीम् उच्चारयति। अङ्ग हि भवान् पुरुषशब्दात् अपि उच्चारयतु गंस्यते सः अर्थः । ननु च न एतेन एवम् भवितव्यम् । न हि शब्दकृतेन नाम अर्थेन भवितव्यम् । अर्थकृतेन नाम शब्देन भवितव्यम् । तत् एतत् एवम् दृश्यताम् : अर्थरूपम् एव एतत् एवञ्जातीयकम् येन अत्र अन्तरेण अपि पुरुषशब्दप्रयोगम् राजनि सः अर्थः गम्यते । किम् पुनः तत् । स्वामित्वम् । किङ्कृतम् पुनः तत् । स्वकृतम् । तत् यथा : प्रातिपदिकार्थानाम् क्रियाकृताः विशेषाः उपजायन्ते तत्कृताः च आख्याः प्रादुर्भवन्ति कर्म करणम् अपादानं सम्प्रदानम् अधिकरणम् इति । ताः च पुनः विभक्तीनाम् उत्पत्तौ कदा चित् निमित्तत्वेन उपादीयन्ते कदा चित् न । कदा च विभक्तीनाम् उत्पत्तौ निमित्तत्वेन उपादीयन्ते । यदा व्यभिचरन्ति प्रातिपदिकार्थम् । यदा हि न व्यभिचरन्ति आख्याभूताः एव तदा भवन्ति कर्म करणम् अपादानम् सम्प्रदानम् अधिकरणम् इति । यथा एव तर्हि राजनि स्वकृतम् स्वामित्वम् तत्र षष्ठी एवम् पुरुषे अपि स्वामिकृतम् स्वत्वम् । तत्र षष्ठी प्राप्नोति । राजशब्दात् उत्पद्यमानया षष्ठ्या अभिहितः सः अर्थः इति कृत्वा पुरुषशब्दात् षष्ठी न भविष्यति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति पुरुषस्य राजा इति । भवति । राजशब्दात् तु तदा प्रथमा । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : राज्ञः पुरुषस्य इति । भवति । बाह्यम् अर्थम् अभिसमीक्ष्य ।
KA I,463.9-464.27 Ro II,819-825 śeṣe iti ucyate. kaḥ śeṣaḥ nāma . karmādibhyaḥ ye anye arthāḥ saḥ śeṣaḥ . yadi evam śeṣaḥ na prakalpate . na hi karmādibhyaḥ anye arthāḥ santi . iha tāvat rājñaḥ puruṣaḥ iti rājā kartā puruṣaḥ sampradānam . vṛkṣasya śākhā iti vṛkṣaḥ śākhyāyāḥ adhikaraṇam . tathā yat etat svam nāma caturbhiḥ etat prakāraiḥ bhavati krayaṇāt apaharaṇāt yāñcāyāḥ vinimayāt iti . atra ca sarvatra karmādayaḥ santi. evam tarhi karmādīnām avivakṣā śeṣaḥ . katham punaḥ sataḥ nāma avāvivakṣā syāt . sataḥ api avivakṣā bhavati . tat yathā . alomikā eḍakā . anudarā kanyā iti . asataḥ ca vivakṣā bhavati . samudraḥ kuṇḍikā . vindhyaḥ vardhitakam iti . kimartham punaḥ śeṣagrahaṇam . pratyayāvadhāraṇāt śeṣavacanam . pratyayāvadhāraṇāt śeṣavacanam kartavyam . pratyayāḥ niyatāḥ arthāḥ aniyatāḥ tatra ṣaṣṭhī prāpnoti . tatra śeṣagrahaṇam kartavyam ṣaṣṭhīniyamārtham . śeṣe eva ṣaṣṭhī bhavati na anyatra iti . arthāvadhāraṇāt vā . atha vā arthāḥ niyatāḥ pratyayāḥ aniyatāḥ te śeṣe api prāpnuvanti . tatra śeṣagrahaṇam kartavyam śeṣaniyamārtham . śeṣe ṣaṣṭhī eva bhavati na anyā iti . arthaniyame śeṣagrahaṇam śakyam akartum . katham . arthāḥ niyatāḥ pratyayāḥ aniyatāḥ . tataḥ vakṣyāmi ṣaṣṭhī bhavati iti . tat niyamārtham bhaviṣyati . yatra ṣaṣṭhī ca anyā ca prāpnoti ṣaṣṭhī eva tatra bhavati iti . ṣaṣṭhī śeṣe iti cet viśeṣyasya pratiṣedhaḥ . ṣaṣṭhī śeṣe iti cet viśeṣyasya pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . rājñaḥ puruṣaḥ iti atra rājā viśeṣaṇam puruṣaḥ viśeṣyaḥ . tatra prātipadikārthaḥ vyatiriktaḥ iti kṛtvā prathamā na prāpnoti . tatra ṣaṣṭhī syāt . tasyāḥ pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . tatra prathamāvidhiḥ . tatra ṣaṣṭhīm pratiṣidhya prathamā vidheyā . rājñaḥ puruṣaḥ iti . uktam pūrveṇa . kimuktam . na vā vākyārthatvāt iti . yadatrādikhyam vākyārthaḥ saḥ . kutaḥ nu khalu etat puruṣe yat ādikhyam saḥ vākyārthaḥ iti na punaḥ rājani yat ādhikyam saḥ vākyārthaḥ syāt . antareṇa api puruṣaśabdaprayogam rājani saḥ arthaḥ gamyate . na punaḥ antareṇa rājaśabdaprayogam puruṣe saḥ arthaḥ gamyate . asti kāraṇam yena etat evam bhavati . kim kāraṇam . rājaśabdāt hi bhavān ṣaṣṭhīm uccārayati. aṅga hi bhavān puruṣaśabdāt api uccārayatu gaṃsyate saḥ arthaḥ . nanu ca na etena evam bhavitavyam . na hi śabdakṛtena nāma arthena bhavitavyam . arthakṛtena nāma śabdena bhavitavyam . tat etat evam dṛśyatām : artharūpam eva etat evañjātīyakam yena atra antareṇa api puruṣaśabdaprayogam rājani saḥ arthaḥ gamyate . kim punaḥ tat . svāmitvam . kiṅkṛtam punaḥ tat . svakṛtam . tat yathā : prātipadikārthānām kriyākṛtāḥ viśeṣāḥ upajāyante tatkṛtāḥ ca ākhyāḥ prādurbhavanti karma karaṇam apādānaṃ sampradānam adhikaraṇam iti . tāḥ ca punaḥ vibhaktīnām utpattau kadā cit nimittatvena upādīyante kadā cit na . kadā ca vibhaktīnām utpattau nimittatvena upādīyante . yadā vyabhicaranti prātipadikārtham . yadā hi na vyabhicaranti ākhyābhūtāḥ eva tadā bhavanti karma karaṇam apādānam sampradānam adhikaraṇam iti . yathā eva tarhi rājani svakṛtam svāmitvam tatra ṣaṣṭhī evam puruṣe api svāmikṛtam svatvam . tatra ṣaṣṭhī prāpnoti . rājaśabdāt utpadyamānayā ṣaṣṭhyā abhihitaḥ saḥ arthaḥ iti kṛtvā puruṣaśabdāt ṣaṣṭhī na bhaviṣyati . na tarhi idānīm idam bhavati puruṣasya rājā iti . bhavati . rājaśabdāt tu tadā prathamā . na tarhi idānīm idam bhavati : rājñaḥ puruṣasya iti . bhavati . bāhyam artham abhisamīkṣya .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.