क्अ इ,४७२।२ - ४७३।१० रो इइ,८४३ - ८४६ किमर्थम् इदम् उच्यते । प्रत्यधिकरणम् वचनोत्पत्तेः सङ्ख्यासामानाधिकरण्यात् च द्विगोः एकवचनविधानम् । प्रत्यधिकरणम् वचनोत्पत्तिः भवति । किम् इदम् प्रत्यधिकरणम् इति । अधिकरणम् अधिकरणम् प्रति प्रत्यधिकरणम् । सङ्ख्यासामानाधिकरण्यात् च । सङ्ख्यया बह्वर्थया च अस्य सामानाधिकरण्यम् । प्रत्यधिकरणम् वचनोत्पत्तेः सङ्ख्यासामानाधिकरण्यात् च बहुषु बहुवचनम् इति बहुवचनम् प्राप्नोति । इष्यते च एकवचनम् स्यात् इति । तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति द्विगोः एकवचनविधानम् । एवमर्थम् इदम् उच्यते । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र अनुप्रयोगस्य एकवचनाभावः अद्विगुत्वात् । तत्र अनुप्रयोगस्य एकवचनम् न प्राप्नोति : पञ्चपूली इयम् इति । किम् कारणम् । अद्विगुत्वात् । द्विगोः एकवचन्म् इति उच्यते । न च अत्र अनुप्रयोगः द्विगुसञ्ज्ञः । सिद्धम् तु द्विग्वर्थस्य एकवद्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । द्विग्वर्थः एकवत् भवति इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् । न वक्तव्यम् । न इदम् पाऋइभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम् । किम् तर्हि । अन्वर्थग्रहणम् । उच्यते वचनम् । एकस्य अर्थस्य वचनम् एकवचनम् । एकशेषप्रतिषेधः च । एकशेषस्य च प्रतिषेधः वक्तव्यः । पञ्चपूली च पञ्चपूली च पञ्चपूली च पञ्चपूल्यः । न वा अन्यस्य अनेकत्वात् । न वा वक्तव्यः । किम् कारणम् । अन्यस्य अनेकत्वात् । न एतत् द्विगोः अनेकत्वम् । कस्य तर्हि । द्विग्वर्थसमुदायस्य । समाहारग्रहणम् च तद्धितार्थप्रतिषेधार्थम् । समाहारग्रहणम् च कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । तद्धितार्थप्रतिषेधार्थम् । तद्धितार्थे यः द्विगुः तस्य मा भूत् इति । पञ्चकपालौ पञ्चकपालाः इति । किम् पुनः अयम् पञ्चकपालशब्दः प्रत्येकम् परिसमाप्यते आहोस्वित् समुदाये वर्तते । किम् च अतः । यदि प्रत्येकम् परिसमाप्यते पुरस्तात् एव चोदितम् परिहृतम् च। अथ समुदाये वर्तते । न वा समाहारैकत्वात् । न वा एतत् समाहारैकत्वात् अपि सिध्यति । एवम् तर्हि प्रत्येकम् परिसमाप्यते । पुरस्तात् एव चोदितम् परिहृतम् च। अपरः आह : न वा समाहारैकत्वात् । न वा योगारम्भेण एव अर्थः । किम् कारणम् । समाहारैकत्वात् । एकः अयम् समाहारः नाम । तस्य एकत्वात् एकवचनम् भविष्यति ।
KA I,472.2 - 473.10 Ro II,843 - 846 kimartham idam ucyate . pratyadhikaraṇam vacanotpatteḥ saṅkhyāsāmānādhikaraṇyāt ca dvigoḥ ekavacanavidhānam . pratyadhikaraṇam vacanotpattiḥ bhavati . kim idam pratyadhikaraṇam iti . adhikaraṇam adhikaraṇam prati pratyadhikaraṇam . saṅkhyāsāmānādhikaraṇyāt ca . saṅkhyayā bahvarthayā ca asya sāmānādhikaraṇyam . pratyadhikaraṇam vacanotpatteḥ saṅkhyāsāmānādhikaraṇyāt ca bahuṣu bahuvacanam iti bahuvacanam prāpnoti . iṣyate ca ekavacanam syāt iti . tat ca antareṇa yatnam na sidhyati iti dvigoḥ ekavacanavidhānam . evamartham idam ucyate . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra anuprayogasya ekavacanābhāvaḥ advigutvāt . tatra anuprayogasya ekavacanam na prāpnoti : pañcapūlī iyam iti . kim kāraṇam . advigutvāt . dvigoḥ ekavacanm iti ucyate . na ca atra anuprayogaḥ dvigusañjñaḥ . siddham tu dvigvarthasya ekavadvacanāt . siddham etat . katham . dvigvarthaḥ ekavat bhavati iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam . na vaktavyam . na idam pāṛibhāṣikasya vacanasya grahaṇam . kim tarhi . anvarthagrahaṇam . ucyate vacanam . ekasya arthasya vacanam ekavacanam . ekaśeṣapratiṣedhaḥ ca . ekaśeṣasya ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . pañcapūlī ca pañcapūlī ca pañcapūlī ca pañcapūlyaḥ . na vā anyasya anekatvāt . na vā vaktavyaḥ . kim kāraṇam . anyasya anekatvāt . na etat dvigoḥ anekatvam . kasya tarhi . dvigvarthasamudāyasya . samāhāragrahaṇam ca taddhitārthapratiṣedhārtham . samāhāragrahaṇam ca kartavyam . kim prayojanam . taddhitārthapratiṣedhārtham . taddhitārthe yaḥ dviguḥ tasya mā bhūt iti . pañcakapālau pañcakapālāḥ iti . kim punaḥ ayam pañcakapālaśabdaḥ pratyekam parisamāpyate āhosvit samudāye vartate . kim ca ataḥ . yadi pratyekam parisamāpyate purastāt eva coditam parihṛtam ca. atha samudāye vartate . na vā samāhāraikatvāt . na vā etat samāhāraikatvāt api sidhyati . evam tarhi pratyekam parisamāpyate . purastāt eva coditam parihṛtam ca. aparaḥ āha : na vā samāhāraikatvāt . na vā yogārambheṇa eva arthaḥ . kim kāraṇam . samāhāraikatvāt . ekaḥ ayam samāhāraḥ nāma . tasya ekatvāt ekavacanam bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.