क्अ इ,४९०।२-४९२।२६ रो इइ,८८२-८९३ तद्राजादीनाम् लुकि समासबहुत्वे प्रतिषेधः । तद्राजादीनाम् लुकि समासबहुत्वे प्रतिषेधः । प्रियः आङ्गः एषाम् ते इमे प्रियाङ्गाः । प्रियः वाङ्गः एषाम् ते इमे प्रियवाङ्गाः इति । किम् उच्यते समासबहुत्वे प्रतिषेधः इति यावता तेन एव चेत् कृतम् बहुत्वम् इति उच्यते न च अत्र तेन एव कृतम् बहुत्वम् । भवति वै किम् चित् आचार्याः क्रियमाणम् अपि चोदयन्ति । तत् वा कर्तव्यम् तेन एव चेत् बहुत्वम् इति समासबहुत्वे वा प्रतिषेधः वक्तव्यः इति । अबहुत्वे च लुग्वचनम् । अबहुत्वे च लुक् वक्तव्यः । अतिक्रान्तः अङ्गान् अत्यङ्गः । बहुवचने परतः यः तद्राजः इति एवम् कृत्वा चोद्यते । अथ किमर्थम् पुनः इदम् न बहुवचने इति एव सिद्धम् । न सिध्यति । बहुवचने इति उच्यते न च अत्र बहुवचनम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति । न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । न लुमता आङ्गस्य इति वक्ष्यामि । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । पञ्चभिः गार्गीभिः क्रीतः पटः पञ्चगार्ग्यः दशगार्ग्यः इति । द्वन्द्वे अबहुषु लुग्वचनम् । द्वन्द्वे अबहुषु लुक् वक्तव्यः । गर्गवत्सवाजाः इति । इह च लुक् वक्तव्यः । गर्गेभ्यः आगतम् गर्गरूप्यम् गर्गमयम् इति । इह च अत्रयः इति उदात्तनिवृत्तिस्वरः प्राप्नोति । सिद्धम् तु प्रत्ययार्थबहुत्वे लुग्वचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । प्रत्ययार्थबहुत्वे लुक् वक्तव्यः । यदि प्रत्ययार्थबहुत्वे लुक् उच्यते अस्त्रियाम् इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् : आङ्ग्यः स्त्रियः , वाङ्ग्यः स्त्रियः इति । यस्य पुनः बहुवचने परतः लुक् उच्यते तस्य ईकारेण व्यवहितत्वात् न भविष्यति । यस्य अपि बहुवचने परतः लुक् उच्यते तेन अपि अस्त्रियाम् इति वक्तव्यम् आम्बष्ठ्याः स्त्रियः सौवीर्याः स्त्रियः इति एवमर्थम् । अत्र अपि चापा व्यवधानम् । एकादेशे कृते न अस्ति व्यव्हदानम् । एकादेशः पूवविधौ स्थानिवत् भवति इति स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । द्वन्द्वे अबहुषु लुग्वचनम् । द्वन्द्वे अबहुषु लुक् वक्तव्यः । गर्गवत्सवाजाः इति । गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् । गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् वक्तव्यः । बिदानाम् अपत्यम् माणवकः बैदः बैदौ । किमर्थम् इदम् न अचि इति एव अलुक् सिद्धः । अचि इति उच्यते । न च अत्र अजादिम् पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन । वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् । एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपः यूनि । एकवचनद्विवचनान्तस्य प्रवृत्तौ बहुषु लोपः यूनि वक्तव्यः । बैदस्य अपत्यम् बहवः माणवकाः बिदाः बैदयोः वा बिदाः । अञ् यः बहुषु यञ् यः बहुषु इति उच्यमानः लुक् न प्राप्नोति । मा भूत् एवम् । अञन्तम् यत् बहुषु यञन्तम् यत् बहुषु इति एवम् भविष्यति । न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपाः इति । न वा सर्वेषाम् द्वन्द्वे बह्वर्थत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । सर्वेषाम् द्वन्द्वे बह्वर्थत्वात् । सर्वाणि द्वन्द्वे बह्वर्थानि । कथम् । युगपत् अधिकरणविवक्षायाम् द्वन्द्वः भवति । ततः अयम् आह यस्य बहुवचने परतः लुक् । यदि सर्वाणि द्वन्द्वे बह्वर्थानि अहम् अपि इदम् अचोद्यम् चोद्ये । द्वन्द्वे अबहुषु लुग्वचनम् इति । मम अपि सर्वत्र बहुवचनम् परम् भवति । लुके कृते न प्राप्नोति । प्रत्ययलक्षणेन । न लुमता तस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः । न लुमता आङ्गस्य इति वक्ष्यामि । ननु च उक्तम् न एवम् शक्यम् । इह हि दोषः स्यात् । पञ्चभिः गार्गीभिः क्रीतः पटः पञ्चगार्ग्यः दशगार्ग्यः इति । इष्तम् एव एतत् सङ्गृहीतम् । पञ्चगर्गः दशगर्गः इति एव भवितव्यम् । तथा इदम् अपरम् अचोद्यम् चोद्ये । गर्गरूप्यम् गर्गमयम् । अत्र अपि बहुवचने इति एव सिद्धम् कथम् । समर्थात् तद्धितः उत्पद्यते । सामर्थ्यम् च सुबन्तेन । ततः अयम् आह यस्य प्र्तययार्थबहुत्वे लुक् । यदि समर्थात् तद्धितः उत्पद्यते अहम् अपि इदम् अचोद्यम् चोद्ये । गोत्रस्य बहुषु लोपिनः बहुवचनान्तस्य प्रवृत्तौ द्व्येकयोः अलुक् इति । कथम् । यस्य अपि बहुवचने परतः लुक् तेन अपि अत्र अलुक् वक्तव्यः । तस्य अपि हि अत्र बहुवचनम् परम् भवति । न वक्तव्यः । अचि इति एवम् अलुक् सिद्धः । अचि इति उच्यते । न च अत्र अजादिम् पश्यामः । ननु च उक्तम् प्रत्ययलक्षणेन । वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् इति । यदि
KA I,490.2-492.26 Ro II,882-893 tadrājādīnām luki samāsabahutve pratiṣedhaḥ . tadrājādīnām luki samāsabahutve pratiṣedhaḥ . priyaḥ āṅgaḥ eṣām te ime priyāṅgāḥ . priyaḥ vāṅgaḥ eṣām te ime priyavāṅgāḥ iti . kim ucyate samāsabahutve pratiṣedhaḥ iti yāvatā tena eva cet kṛtam bahutvam iti ucyate na ca atra tena eva kṛtam bahutvam . bhavati vai kim cit ācāryāḥ kriyamāṇam api codayanti . tat vā kartavyam tena eva cet bahutvam iti samāsabahutve vā pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ iti . abahutve ca lugvacanam . abahutve ca luk vaktavyaḥ . atikrāntaḥ aṅgān atyaṅgaḥ . bahuvacane parataḥ yaḥ tadrājaḥ iti evam kṛtvā codyate . atha kimartham punaḥ idam na bahuvacane iti eva siddham . na sidhyati . bahuvacane iti ucyate na ca atra bahuvacanam paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena bhaviṣyati . na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ . na lumatā āṅgasya iti vakṣyāmi . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . pañcabhiḥ gārgībhiḥ krītaḥ paṭaḥ pañcagārgyaḥ daśagārgyaḥ iti . dvandve abahuṣu lugvacanam . dvandve abahuṣu luk vaktavyaḥ . gargavatsavājāḥ iti . iha ca luk vaktavyaḥ . gargebhyaḥ āgatam gargarūpyam gargamayam iti . iha ca atrayaḥ iti udāttanivṛttisvaraḥ prāpnoti . siddham tu pratyayārthabahutve lugvacanāt . siddham etat . katham . pratyayārthabahutve luk vaktavyaḥ . yadi pratyayārthabahutve luk ucyate astriyām iti vaktavyam . iha mā bhūt : āṅgyaḥ striyaḥ , vāṅgyaḥ striyaḥ iti . yasya punaḥ bahuvacane parataḥ luk ucyate tasya īkāreṇa vyavahitatvāt na bhaviṣyati . yasya api bahuvacane parataḥ luk ucyate tena api astriyām iti vaktavyam āmbaṣṭhyāḥ striyaḥ sauvīryāḥ striyaḥ iti evamartham . atra api cāpā vyavadhānam . ekādeśe kṛte na asti vyavhadānam . ekādeśaḥ pūvavidhau sthānivat bhavati iti sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . dvandve abahuṣu lugvacanam . dvandve abahuṣu luk vaktavyaḥ . gargavatsavājāḥ iti . gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk . gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk vaktavyaḥ . bidānām apatyam māṇavakaḥ baidaḥ baidau . kimartham idam na aci iti eva aluk siddhaḥ . aci iti ucyate . na ca atra ajādim paśyāmaḥ . pratyayalakṣaṇena . varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam . ekavacanadvivacanāntasya pravṛttau bahuṣu lopaḥ yūni . ekavacanadvivacanāntasya pravṛttau bahuṣu lopaḥ yūni vaktavyaḥ . baidasya apatyam bahavaḥ māṇavakāḥ bidāḥ baidayoḥ vā bidāḥ . añ yaḥ bahuṣu yañ yaḥ bahuṣu iti ucyamānaḥ luk na prāpnoti . mā bhūt evam . añantam yat bahuṣu yañantam yat bahuṣu iti evam bhaviṣyati . na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . kāśyapapratikṛtayaḥ kāśyapāḥ iti . na vā sarveṣām dvandve bahvarthatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . sarveṣām dvandve bahvarthatvāt . sarvāṇi dvandve bahvarthāni . katham . yugapat adhikaraṇavivakṣāyām dvandvaḥ bhavati . tataḥ ayam āha yasya bahuvacane parataḥ luk . yadi sarvāṇi dvandve bahvarthāni aham api idam acodyam codye . dvandve abahuṣu lugvacanam iti . mama api sarvatra bahuvacanam param bhavati . luke kṛte na prāpnoti . pratyayalakṣaṇena . na lumatā tasmin iti pratyayalakṣaṇasya pratiṣedhaḥ . na lumatā āṅgasya iti vakṣyāmi . nanu ca uktam na evam śakyam . iha hi doṣaḥ syāt . pañcabhiḥ gārgībhiḥ krītaḥ paṭaḥ pañcagārgyaḥ daśagārgyaḥ iti . iṣtam eva etat saṅgṛhītam . pañcagargaḥ daśagargaḥ iti eva bhavitavyam . tathā idam aparam acodyam codye . gargarūpyam gargamayam . atra api bahuvacane iti eva siddham katham . samarthāt taddhitaḥ utpadyate . sāmarthyam ca subantena . tataḥ ayam āha yasya prtayayārthabahutve luk . yadi samarthāt taddhitaḥ utpadyate aham api idam acodyam codye . gotrasya bahuṣu lopinaḥ bahuvacanāntasya pravṛttau dvyekayoḥ aluk iti . katham . yasya api bahuvacane parataḥ luk tena api atra aluk vaktavyaḥ . tasya api hi atra bahuvacanam param bhavati . na vaktavyaḥ . aci iti evam aluk siddhaḥ . aci iti ucyate . na ca atra ajādim paśyāmaḥ . nanu ca uktam pratyayalakṣaṇena . varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam iti . yadi
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.