क्अ इ,४९९।१६-५००।२७ रो इइ,९०५-९०७ टिताम् टेः एविधेः लुटः डारौरसः पूर्वविप्रतिषिद्धम् । टिताम् टेः एविधेः लुटः डारौरसः भवन्ति पूर्वविप्रतिषेधेन । टेः एत्वस्य अवकाशः पचते पचेते पचन्ते । डारौरसाम् अवकाशः श्वः कर्ता श्वः कर्तारौ श्वः कर्तारः । इह उभयम् प्राप्नोति । श्वः अधेता श्वः अध्येतारौ श्वः अध्येतारः । डारौरसः भवन्ति पूर्वविप्रतिषेधेन । सः तर्हि पूर्वविप्रतिषेधः वक्तव्यः । न वक्तव्यः । आत्मनेपदानाम् च इति वचनात् सिद्धम् । आत्मनेपदानाम् च डारौरसः भवन्ति इति वक्तव्यम् । तत् च समसङ्ख्यार्थम् । तत् च अवश्यम् आत्मनेपदग्रहणम् कर्तव्यम् समसङ्ख्यार्थम् । सङ्ख्यातनुदेशः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि आत्मनेपदग्रहणे शट् स्थानिनः त्रयः आदेशाः । वैषम्यात् सङ्ख्यातानुदेशः न प्राप्नोति । पूर्वविप्रतिषेधार्थेन तावत् न अर्थः आत्मनेपदग्रहणेन । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । डारौरसः क्रियन्ताम् टेः एत्वम् इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् एत्वम् । नित्याः डारौरसः । कृते अपि एत्वे प्रप्नुवन्ति अकृते अपि प्राप्नुवन्ति । टेः एत्वम् अपि नित्यम् । कृतेषु अपि डारौरस्सु प्राप्नोति अकृतेषु अपि प्राप्नोति । अनित्यम् एत्वम् । अन्यस्य कृतेषु डारौरस्सु प्राप्नोति अन्यस्य अकृतेषु । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । डारौरसः अपि अनित्याः । अन्यस्य कृते एत्वे प्राप्नुवन्ति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्तः अनित्या भवन्ति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् एत्वम् । एत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् डारौरसः भविष्यन्ति । समसङ्ख्यार्थेन च अपि न अर्थः आत्मनेपदग्रहणेन । स्थाने अन्तरमेन व्यवस्था भविष्यति । कुतः आन्तर्यम् । अर्थतः । एकार्थस्य एकार्थः द्व्यर्थस्य द्व्यर्थः बह्वर्थस्य बह्वर्थः । अथ वा आदेशाः अपि षट् एव निर्दिश्यन्ते । कथम् । एकशेषनिर्देशात् । एकशेषनिर्देशः अयम् । अथ एतस्मिन् एकशेषनिर्देशे सति किम् अयम् कृतैकशेषाणाम् द्वन्द्वः । डा च डा च डा रौ च रौ च रौ रः च रः च रः। डा च रौ च रः च डारौरसः इति । आहोस्वित् कृतद्वन्द्वानाम् एकशेषः । डा च रौ च रः च डारौरसः । डारौरसः च डारौरसः च डारौरसः इति । किम् च अतः । यदि कृतैकशेषाणाम् द्वन्द्वः अनिष्टः समसङ्ख्यः प्राप्नोति एकवचनद्विवचनयोः डा प्राप्नोति । बहुवचनैकवचनयोः रौ प्राप्नोति द्विवचनबहुवचनयोः च रः प्राप्नोति । अथ कृतद्वन्द्वानाम् एकशेषः न दोषः भवति । यथा न दोषः तथा अस्तु । किम् पुनः अत्र ज्यायः । उभयम् इति आह । उभयम् हि दृश्यते । बहु शक्तिकिटकम् बहूनि शक्तिकिटकानि बहु स्थालीपिठरम् बहूनि स्थालीपिठरानि । डारौरसः कृते टेः ए यथात् द्वित्वम् प्रसारणे समस्ङ्ख्येन न अर्थ अस्ति । सिद्धम् स्थाने अर्थतः अन्तराः । आन्तर्यतः व्यवस्था । त्रयः एव इमे भवन्तु सर्वेषाम् । टेः एत्वम् च परत्वात् कृते अपि तस्मिन् इमे सन्तु ।
KA I,499.16-500.27 Ro II,905-907 ṭitām ṭeḥ evidheḥ luṭaḥ ḍāraurasaḥ pūrvavipratiṣiddham . ṭitām ṭeḥ evidheḥ luṭaḥ ḍāraurasaḥ bhavanti pūrvavipratiṣedhena . ṭeḥ etvasya avakāśaḥ pacate pacete pacante . ḍāraurasām avakāśaḥ śvaḥ kartā śvaḥ kartārau śvaḥ kartāraḥ . iha ubhayam prāpnoti . śvaḥ adhetā śvaḥ adhyetārau śvaḥ adhyetāraḥ . ḍāraurasaḥ bhavanti pūrvavipratiṣedhena . saḥ tarhi pūrvavipratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . na vaktavyaḥ . ātmanepadānām ca iti vacanāt siddham . ātmanepadānām ca ḍāraurasaḥ bhavanti iti vaktavyam . tat ca samasaṅkhyārtham . tat ca avaśyam ātmanepadagrahaṇam kartavyam samasaṅkhyārtham . saṅkhyātanudeśaḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi ātmanepadagrahaṇe śaṭ sthāninaḥ trayaḥ ādeśāḥ . vaiṣamyāt saṅkhyātānudeśaḥ na prāpnoti . pūrvavipratiṣedhārthena tāvat na arthaḥ ātmanepadagrahaṇena . idam iha sampradhāryam . ḍāraurasaḥ kriyantām ṭeḥ etvam iti . kim atra kartavyam . paratvāt etvam . nityāḥ ḍāraurasaḥ . kṛte api etve prapnuvanti akṛte api prāpnuvanti . ṭeḥ etvam api nityam . kṛteṣu api ḍāraurassu prāpnoti akṛteṣu api prāpnoti . anityam etvam . anyasya kṛteṣu ḍāraurassu prāpnoti anyasya akṛteṣu . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ḍāraurasaḥ api anityāḥ . anyasya kṛte etve prāpnuvanti anyasya akṛte . śabdāntarasya prāpnuvantaḥ anityā bhavanti . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt etvam . etve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt ḍāraurasaḥ bhaviṣyanti . samasaṅkhyārthena ca api na arthaḥ ātmanepadagrahaṇena . sthāne antaramena vyavasthā bhaviṣyati . kutaḥ āntaryam . arthataḥ . ekārthasya ekārthaḥ dvyarthasya dvyarthaḥ bahvarthasya bahvarthaḥ . atha vā ādeśāḥ api ṣaṭ eva nirdiśyante . katham . ekaśeṣanirdeśāt . ekaśeṣanirdeśaḥ ayam . atha etasmin ekaśeṣanirdeśe sati kim ayam kṛtaikaśeṣāṇām dvandvaḥ . ḍā ca ḍā ca ḍā rau ca rau ca rau raḥ ca raḥ ca raḥ. ḍā ca rau ca raḥ ca ḍāraurasaḥ iti . āhosvit kṛtadvandvānām ekaśeṣaḥ . ḍā ca rau ca raḥ ca ḍāraurasaḥ . ḍāraurasaḥ ca ḍāraurasaḥ ca ḍāraurasaḥ iti . kim ca ataḥ . yadi kṛtaikaśeṣāṇām dvandvaḥ aniṣṭaḥ samasaṅkhyaḥ prāpnoti ekavacanadvivacanayoḥ ḍā prāpnoti . bahuvacanaikavacanayoḥ rau prāpnoti dvivacanabahuvacanayoḥ ca raḥ prāpnoti . atha kṛtadvandvānām ekaśeṣaḥ na doṣaḥ bhavati . yathā na doṣaḥ tathā astu . kim punaḥ atra jyāyaḥ . ubhayam iti āha . ubhayam hi dṛśyate . bahu śaktikiṭakam bahūni śaktikiṭakāni bahu sthālīpiṭharam bahūni sthālīpiṭharāni . ḍāraurasaḥ kṛte ṭeḥ e yathāt dvitvam prasāraṇe samasṅkhyena na artha asti . siddham sthāne arthataḥ antarāḥ . āntaryataḥ vyavasthā . trayaḥ eva ime bhavantu sarveṣām . ṭeḥ etvam ca paratvāt kṛte api tasmin ime santu .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इ,५०१।१-५०२।२४ रो इइ,९०७-९११ डाविकारस्य शित्करणम् सर्वादेशार्थम् । डाविकारः शित् कर्तव्यः । किम् प्रयोजनम् । सर्वादेशार्थम् । शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः यथा स्यात् । अक्रियमाणे हि शकारे अलः अन्त्यस्य विधयः भवन्ति इति अन्तस्य प्रसज्येत । निघातप्रसङ्गः तु । निघातः तु प्रप्नोति । श्वः कर्ता । तासेः परम् लसार्वधातुकम् अनुदात्तम् भवति इति एषः स्वरः प्राप्नोति । यत् तावत् उच्यते डाविकारस्य शित्करणम् सर्वादेशार्थम् इति । सिद्धम् अलः अन्त्यविकारात् । सिद्धम् एतत् । कथम् ।अलः अन्त्यविकारात् । अस्तु अयम् अलः अन्त्यस्य । का रूपसिद्धिः : कर्ता । डिति टेः लोपात् लोपः । डिति टेः लोपेन लोपः भविष्यति । अभत्वात् न प्राप्नोति । डित्करणसामर्थ्यात् भविष्यति । अनित्त्वात् वा । अथ वा अनित्त्वात् एतत् सिद्धम् । किम् इदम् अनित्त्वात् इति । अन्त्यस्य अयम् स्थाने भवन् न प्रत्ययः स्यात् । असत्याम् प्रत्ययसञ्ज्ञायाम् इत्सञ्ज्ञा न । असत्याम् इत्सञ्ज्ञायाम् लोपः न । असति लोपे अनेकाल् । यद अनेकाल् तदा सर्वादेशः । यदा सर्वादेशः तदा प्रत्ययः । यदा प्रत्ययः तदा इत्सञ्ज्ञा । यदा इत्सञ्ज्ञा तदा लोपः । प्रश्लिष्टनिर्देशात् वा । अथ वा प्रश्लिष्टनिर्देशः अयम् । डा आ डा । सः अनेकाल्शित् सर्वस्य इति सर्वादेशः भविष्यति । यदा तर्हि अयम् अन्त्यस्य स्थाने भवति तदा तिङ्ग्रहणेन ग्रहणम् न प्राप्नोति । तिङ्ग्रहणम् एकदेशविकृतस्य अनन्यत्वात् । एकदेशविकृतम् अनन्यवत् भवति इति तिङ्ग्रहणेन ग्रहणम् भविष्यति स्वरः कथम् । स्वरे विप्रतिषेधात् सिद्धम् । डारौरसः क्रियन्ताम् अनुदात्तत्वम् इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अनुदात्तत्वम् । नित्याः डारौरसः । कृते अपि अनुदात्तत्वे प्रप्नुवन्ति अकृते अपि प्रप्नुवन्ति । अनुदात्तत्वम् अपि नित्यम् । कृतेषु कृतेषु अपि डारौरस्सु प्राप्नोति अकृतेषु अपि प्राप्नोति । अनित्यम् अनुदात्तत्वम् । अन्यस्य कृतेषु डारौरस्सु प्राप्नोति अन्यस्य अकृतेषु । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । डारौरसः अपि अनित्याः । अन्यथास्वरस्य कृते अनुदात्तत्वे प्राप्नुवन्ति अन्यथास्वरस्य अकृते । स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्तः अनित्याः भवन्ति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् अनुदात्तत्वम् । अनुदात्तत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञातात् डारौरसः । टिलोपे उदात्तनिवृत्तिस्वरेण सिद्धम् । न सिध्यति । किम् कारणम् । अन्तरङ्गत्वात् डारौरसः । तत्र अन्तरङ्गत्वात् डारौरस्सु कृतेषु अनुदात्तत्वम् क्रियताम् टिलोपः इति किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् टिलोपेन भवितव्यम् । एवम् तर्हि स्वरे विप्रतिषेधात् सिद्धम् । न्याय्यः एव अयम् स्वरे विप्रतिषेधः । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । अनुदात्तत्वम् क्रियताम् उदात्तनिवृत्तिस्वरः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् अनुदात्तत्वम् । अनुदात्तत्वे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् उदात्तनिवृत्तिस्वरः भविष्यति । तत् एतत् क्व सिद्धम् भवति । यत् पित् वचनम् । यत् अपित् वचनम् तत्र न सिध्यति । तत्र अपि सिद्धम् । कथम् इदम् अद्य लसार्वधातुकानुदात्तत्वम् प्रत्ययस्वरस्य अपवादः । न च अपवादविषये उत्सर्गः अभिनिविशते । पूर्वम् हि अपवादाः अभिनिविशन्ते पश्चात् उत्सर्गाः । प्रकल्प्य वा अपवादविषयम् ततः उत्सर्गः अभिनिविशते । तत् न तावत् कदा चित् प्रत्ययस्वरः भवति । अपवादम् लसार्वधातुकनुदात्तत्वम् प्रतीक्षते । तत्र अनुदात्तत्वम् क्रियताम् लोपः इति । यदि अपि परत्वात् लोपः सः असौ अविद्यमानोदात्तत्वे अनुदात्ते उदात्तः लुप्यते । प्रत्ययस्वरापवादः लसार्वधातुकानुदात्तम् । तेन तत्र न प्रसक्तः प्रत्ययस्वरः कदा चित् । प्रत्ययस्वरः तु तासेः वृत्तिसन्नियोगशिष्टः । तेन च अपि असौ उदात्तः लोप्स्यते । तथा न दोषः ।
KA I,501.1-502.24 Ro II,907-911 ḍāvikārasya śitkaraṇam sarvādeśārtham . ḍāvikāraḥ śit kartavyaḥ . kim prayojanam . sarvādeśārtham . śit sarvasya iti sarvādeśaḥ yathā syāt . akriyamāṇe hi śakāre alaḥ antyasya vidhayaḥ bhavanti iti antasya prasajyeta . nighātaprasaṅgaḥ tu . nighātaḥ tu prapnoti . śvaḥ kartā . tāseḥ param lasārvadhātukam anudāttam bhavati iti eṣaḥ svaraḥ prāpnoti . yat tāvat ucyate ḍāvikārasya śitkaraṇam sarvādeśārtham iti . siddham alaḥ antyavikārāt . siddham etat . katham .alaḥ antyavikārāt . astu ayam alaḥ antyasya . kā rūpasiddhiḥ : kartā . ḍiti ṭeḥ lopāt lopaḥ . ḍiti ṭeḥ lopena lopaḥ bhaviṣyati . abhatvāt na prāpnoti . ḍitkaraṇasāmarthyāt bhaviṣyati . anittvāt vā . atha vā anittvāt etat siddham . kim idam anittvāt iti . antyasya ayam sthāne bhavan na pratyayaḥ syāt . asatyām pratyayasañjñāyām itsañjñā na . asatyām itsañjñāyām lopaḥ na . asati lope anekāl . yada anekāl tadā sarvādeśaḥ . yadā sarvādeśaḥ tadā pratyayaḥ . yadā pratyayaḥ tadā itsañjñā . yadā itsañjñā tadā lopaḥ . praśliṣṭanirdeśāt vā . atha vā praśliṣṭanirdeśaḥ ayam . ḍā ā ḍā . saḥ anekālśit sarvasya iti sarvādeśaḥ bhaviṣyati . yadā tarhi ayam antyasya sthāne bhavati tadā tiṅgrahaṇena grahaṇam na prāpnoti . tiṅgrahaṇam ekadeśavikṛtasya ananyatvāt . ekadeśavikṛtam ananyavat bhavati iti tiṅgrahaṇena grahaṇam bhaviṣyati svaraḥ katham . svare vipratiṣedhāt siddham . ḍāraurasaḥ kriyantām anudāttatvam iti kim atra kartavyam . paratvāt anudāttatvam . nityāḥ ḍāraurasaḥ . kṛte api anudāttatve prapnuvanti akṛte api prapnuvanti . anudāttatvam api nityam . kṛteṣu kṛteṣu api ḍāraurassu prāpnoti akṛteṣu api prāpnoti . anityam anudāttatvam . anyasya kṛteṣu ḍāraurassu prāpnoti anyasya akṛteṣu . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ḍāraurasaḥ api anityāḥ . anyathāsvarasya kṛte anudāttatve prāpnuvanti anyathāsvarasya akṛte . svarabhinnasya ca prāpnuvantaḥ anityāḥ bhavanti . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt anudāttatvam . anudāttatve kṛte punaḥprasaṅgavijñātāt ḍāraurasaḥ . ṭilope udāttanivṛttisvareṇa siddham . na sidhyati . kim kāraṇam . antaraṅgatvāt ḍāraurasaḥ . tatra antaraṅgatvāt ḍāraurassu kṛteṣu anudāttatvam kriyatām ṭilopaḥ iti kim atra kartavyam . paratvāt ṭilopena bhavitavyam . evam tarhi svare vipratiṣedhāt siddham . nyāyyaḥ eva ayam svare vipratiṣedhaḥ . idam iha sampradhāryam . anudāttatvam kriyatām udāttanivṛttisvaraḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt anudāttatvam . anudāttatve kṛte punaḥprasaṅgavijñānāt udāttanivṛttisvaraḥ bhaviṣyati . tat etat kva siddham bhavati . yat pit vacanam . yat apit vacanam tatra na sidhyati . tatra api siddham . katham idam adya lasārvadhātukānudāttatvam pratyayasvarasya apavādaḥ . na ca apavādaviṣaye utsargaḥ abhiniviśate . pūrvam hi apavādāḥ abhiniviśante paścāt utsargāḥ . prakalpya vā apavādaviṣayam tataḥ utsargaḥ abhiniviśate . tat na tāvat kadā cit pratyayasvaraḥ bhavati . apavādam lasārvadhātukanudāttatvam pratīkṣate . tatra anudāttatvam kriyatām lopaḥ iti . yadi api paratvāt lopaḥ saḥ asau avidyamānodāttatve anudātte udāttaḥ lupyate . pratyayasvarāpavādaḥ lasārvadhātukānudāttam . tena tatra na prasaktaḥ pratyayasvaraḥ kadā cit . pratyayasvaraḥ tu tāseḥ vṛttisanniyogaśiṣṭaḥ . tena ca api asau udāttaḥ lopsyate . tathā na doṣaḥ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.