Patanjali: Vyakaranamahabhasya 3.1.12

क्अ इइ,२१।२०-२२ रो इइइ,६० हलः लोपसन्नियोगेन अयम् क्यङ् विधीयते । तेन यत्र एव हलः लोपः तत्र एव प्रसज्येत । न एषः दोषः । प्रधानशिष्टः क्यङ् । अन्वाचयशिष्टः हलः लोपः । यत्र च हलम् पश्यसि इति ।

KA II,21.20-22 Ro III,60 halaḥ lopasanniyogena ayam kyaṅ vidhīyate . tena yatra eva halaḥ lopaḥ tatra eva prasajyeta . na eṣaḥ doṣaḥ . pradhānaśiṣṭaḥ kyaṅ . anvācayaśiṣṭaḥ halaḥ lopaḥ . yatra ca halam paśyasi iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,२१।२३-२२।१७ रो इइइ,६०-६१ भृशादिषु अभूततद्भावग्रहणम् । भृशादिषु अभूततद्भावग्रहणम् कर्तव्यम् । इह मा भूत् । क्व दिवा भृशाः भवन्ति इति । च्विप्रतिषेधानर्थक्यम् च भवत्यर्थे क्यङ्वचनात् । च्विप्रतिषेधः च अनर्थकः । किम् कारणम् । भवत्यर्थे क्यङ्वचनात् । भवत्यर्थे हि क्यङ् विधीयते । भवतियोगे च्विविधानम् । भवतिना योगे च्विः विधीयते । तत्र च्विना उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य क्यङ् न भविष्यति । डाजन्तात् अपि तर्हि न प्राप्नोति । पटपटायते । डाच् अपि हि भवतिना योगे विधीयते । भवत्यर्थे क्यष् । डाचि वचनप्रामाण्यात् । डाचि वचनप्रामाण्यात् भविष्यति । किम् वचनप्रामाण्यम् । लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् इति । इह किम् चित् अक्रियमाणम् चोद्यते किम् चित् क्रियमाणम् प्रत्याख्यायते । सः सूत्रभेदः कृतः भवति । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् इह कस्मात् न भवति क्व दिवा भृशाः भवन्ति इति । नञिवयुक्तम् अन्यसदृशाधिकरणे तथा हि अर्थगतिः । नञ्युक्तम् इवयुक्तम् व यत् किम् चित् इह दृश्यते तत्र अन्यस्मिन् तत्सदृशे कार्यम् विज्ञायते । तथा हि अर्थः गम्यते । अब्राह्मणम् आनय इति उक्ते ब्राह्मणसदृशः आनीयते । न असौ लोष्टम् आनीय कृती भवति । एवम् इह अपि अच्वेः इति च्विप्रतिषेधात् अन्यस्मिन् अच्व्यन्ते च्विसदृशे कार्यम् विज्ञास्यते । किम् च अतः अन्यत् अद्व्यन्तम् च्विसदृसम् । अभूततद्भावः ।

KA II,21.23-22.17 Ro III,60-61 bhṛśādiṣu abhūtatadbhāvagrahaṇam . bhṛśādiṣu abhūtatadbhāvagrahaṇam kartavyam . iha mā bhūt . kva divā bhṛśāḥ bhavanti iti . cvipratiṣedhānarthakyam ca bhavatyarthe kyaṅvacanāt . cvipratiṣedhaḥ ca anarthakaḥ . kim kāraṇam . bhavatyarthe kyaṅvacanāt . bhavatyarthe hi kyaṅ vidhīyate . bhavatiyoge cvividhānam . bhavatinā yoge cviḥ vidhīyate . tatra cvinā uktatvāt tasya arthasya kyaṅ na bhaviṣyati . ḍājantāt api tarhi na prāpnoti . paṭapaṭāyate . ḍāc api hi bhavatinā yoge vidhīyate . bhavatyarthe kyaṣ . ḍāci vacanaprāmāṇyāt . ḍāci vacanaprāmāṇyāt bhaviṣyati . kim vacanaprāmāṇyam . lohitādiḍājbhyaḥ kyaṣ iti . iha kim cit akriyamāṇam codyate kim cit kriyamāṇam pratyākhyāyate . saḥ sūtrabhedaḥ kṛtaḥ bhavati . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam iha kasmāt na bhavati kva divā bhṛśāḥ bhavanti iti . nañivayuktam anyasadṛśādhikaraṇe tathā hi arthagatiḥ . nañyuktam ivayuktam va yat kim cit iha dṛśyate tatra anyasmin tatsadṛśe kāryam vijñāyate . tathā hi arthaḥ gamyate . abrāhmaṇam ānaya iti ukte brāhmaṇasadṛśaḥ ānīyate . na asau loṣṭam ānīya kṛtī bhavati . evam iha api acveḥ iti cvipratiṣedhāt anyasmin acvyante cvisadṛśe kāryam vijñāsyate . kim ca ataḥ anyat advyantam cvisadṛsam . abhūtatadbhāvaḥ .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्अ इइ,२२।१८-२३।२० रो इइइ,६१-६४ इह काः चित् प्रकृतयः सोपसर्गाः पठ्यन्ते : अभिमनस् , सुमनस् , उन्मनस् , दुर्मनस् । तत्र विचार्यते : भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् वा स्यात् : अभिभवतौ सुभवतौ उद्भवतौ दुर्भवतौ इति । प्रकृत्यर्थविशेषणम् वा । अभिमनस्शब्दात् सुमनस्शब्दात् उन्मनस्शब्दात् दुर्मनस्शब्दात् इति । युक्तम् पुनः इदम् विचारयतुम् । ननु तेन असन्दिग्धेन प्रकृत्यर्थविशेषणम् भवितव्यम् यावता प्राक् प्रकृतेः पठ्यन्ते । यदि हि प्रत्ययार्थविशेषणम् स्यात् प्राक् भवतेः पठ्येरन् । न इमे शक्याः प्राक् भवतेः पठितुम् । एवम् विशिष्टे हि प्रत्ययाऋथे भृशादिमात्रात् उत्पत्तिः प्रसज्येत । तस्मात् न एवम् शक्यम् कर्तुम् । न चेत् एवम् जायते विचारणा । कः च अत्र विशेषः । भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् इति चेत् स्वरे दोषः । भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् इति चेत् स्वरे दोषः भवति । अभिमनायते । तिङ् अतिङः इति निघातः प्रसज्यते । अस्तु तर्हि प्रकृत्यर्थविशेषणम् । सोपसर्गात् इति चेत् अटि दोषः । सोपसर्गात् इति चेत् अटि दोषः भवति । स्वमनयत इति । अत्यल्पम् इदम् उच्यते : अटि दोषः भवति इति । अड्ल्यव्द्विर्वचनेषु इति वक्तव्यम् । अटि : उदाहृतम् । ल्यपि : सुमनाय्य । द्विर्वचने : अभिमिमनायिषते । न एषः दोषः । अवश्यम् सङ्ग्रामयतेः सोपसर्गात् उत्पत्तिः वक्तव्या असङ्ग्रामयत शूरः इति एवमर्थम् । तत् नियमार्थम् भविष्यति । सङ्ग्रामयतेः एव सोपसर्गात् न अन्यस्मात् सोपसर्गात् इति । यदि नियमः क्रियते स्वरः न सिध्यति । एवम् तर्हि भृशादिषु उपसर्गस्य पराङ्गवद्भावम् वक्ष्यामि । यदि पराङ्गवद्भावः उच्यते अड्ल्यव्द्विर्वचनानि न सिध्यन्ति । स्वरविधौ इति वक्ष्यामि । एवम् च कृत्वा अस्तु प्रत्ययार्थविशेषणम् । ननु च उक्तम् भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् इति चेत् स्वरे दोषः इति । स्वरे पराङ्गवद्भावेन परिहृतम् । अयम् तर्हि प्रत्ययार्थविशेषणे सति दोषः । क्यङा उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य उपसर्गस्य प्रयोगः न प्राप्नोति । किम् कारणम् । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । तत् यथा । अपि काकः श्येनायते इति क्यङा उक्तत्वात् आचारार्थस्य आङः प्रयोगः न भवति । अस्ति अत्र विशेषः । एकेन अत्र विशिष्टे प्रत्ययार्थे प्रत्ययः उत्पद्यते इह पुनः अनेकेन । तत्र मनायते इति उक्ते सन्देहः स्यात् अभिभवतौ सुभवतौ दुर्भवतौ इति । तत्र असन्देहार्थम् उपसर्गः प्रयुज्यते । यत्र तर्हि एकेन । उत्पुच्छयते । अत्र अपि अनेकेन । पुच्छात् उदसने पुच्छात् व्यसने पुच्छात् पर्यसने इति ।

KA II,22.18-23.20 Ro III,61-64 iha kāḥ cit prakṛtayaḥ sopasargāḥ paṭhyante : abhimanas , sumanas , unmanas , durmanas . tatra vicāryate : bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam vā syāt : abhibhavatau subhavatau udbhavatau durbhavatau iti . prakṛtyarthaviśeṣaṇam vā . abhimanasśabdāt sumanasśabdāt unmanasśabdāt durmanasśabdāt iti . yuktam punaḥ idam vicārayatum . nanu tena asandigdhena prakṛtyarthaviśeṣaṇam bhavitavyam yāvatā prāk prakṛteḥ paṭhyante . yadi hi pratyayārthaviśeṣaṇam syāt prāk bhavateḥ paṭhyeran . na ime śakyāḥ prāk bhavateḥ paṭhitum . evam viśiṣṭe hi pratyayāṛthe bhṛśādimātrāt utpattiḥ prasajyeta . tasmāt na evam śakyam kartum . na cet evam jāyate vicāraṇā . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam iti cet svare doṣaḥ . bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam iti cet svare doṣaḥ bhavati . abhimanāyate . tiṅ atiṅaḥ iti nighātaḥ prasajyate . astu tarhi prakṛtyarthaviśeṣaṇam . sopasargāt iti cet aṭi doṣaḥ . sopasargāt iti cet aṭi doṣaḥ bhavati . svamanayata iti . atyalpam idam ucyate : aṭi doṣaḥ bhavati iti . aḍlyavdvirvacaneṣu iti vaktavyam . aṭi : udāhṛtam . lyapi : sumanāyya . dvirvacane : abhimimanāyiṣate . na eṣaḥ doṣaḥ . avaśyam saṅgrāmayateḥ sopasargāt utpattiḥ vaktavyā asaṅgrāmayata śūraḥ iti evamartham . tat niyamārtham bhaviṣyati . saṅgrāmayateḥ eva sopasargāt na anyasmāt sopasargāt iti . yadi niyamaḥ kriyate svaraḥ na sidhyati . evam tarhi bhṛśādiṣu upasargasya parāṅgavadbhāvam vakṣyāmi . yadi parāṅgavadbhāvaḥ ucyate aḍlyavdvirvacanāni na sidhyanti . svaravidhau iti vakṣyāmi . evam ca kṛtvā astu pratyayārthaviśeṣaṇam . nanu ca uktam bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam iti cet svare doṣaḥ iti . svare parāṅgavadbhāvena parihṛtam . ayam tarhi pratyayārthaviśeṣaṇe sati doṣaḥ . kyaṅā uktatvāt tasya arthasya upasargasya prayogaḥ na prāpnoti . kim kāraṇam . uktārthānām aprayogaḥ iti . tat yathā . api kākaḥ śyenāyate iti kyaṅā uktatvāt ācārārthasya āṅaḥ prayogaḥ na bhavati . asti atra viśeṣaḥ . ekena atra viśiṣṭe pratyayārthe pratyayaḥ utpadyate iha punaḥ anekena . tatra manāyate iti ukte sandehaḥ syāt abhibhavatau subhavatau durbhavatau iti . tatra asandehārtham upasargaḥ prayujyate . yatra tarhi ekena . utpucchayate . atra api anekena . pucchāt udasane pucchāt vyasane pucchāt paryasane iti .

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.