क्अ इइ,२२।१८-२३।२० रो इइइ,६१-६४ इह काः चित् प्रकृतयः सोपसर्गाः पठ्यन्ते : अभिमनस् , सुमनस् , उन्मनस् , दुर्मनस् । तत्र विचार्यते : भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् वा स्यात् : अभिभवतौ सुभवतौ उद्भवतौ दुर्भवतौ इति । प्रकृत्यर्थविशेषणम् वा । अभिमनस्शब्दात् सुमनस्शब्दात् उन्मनस्शब्दात् दुर्मनस्शब्दात् इति । युक्तम् पुनः इदम् विचारयतुम् । ननु तेन असन्दिग्धेन प्रकृत्यर्थविशेषणम् भवितव्यम् यावता प्राक् प्रकृतेः पठ्यन्ते । यदि हि प्रत्ययार्थविशेषणम् स्यात् प्राक् भवतेः पठ्येरन् । न इमे शक्याः प्राक् भवतेः पठितुम् । एवम् विशिष्टे हि प्रत्ययाऋथे भृशादिमात्रात् उत्पत्तिः प्रसज्येत । तस्मात् न एवम् शक्यम् कर्तुम् । न चेत् एवम् जायते विचारणा । कः च अत्र विशेषः । भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् इति चेत् स्वरे दोषः । भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् इति चेत् स्वरे दोषः भवति । अभिमनायते । तिङ् अतिङः इति निघातः प्रसज्यते । अस्तु तर्हि प्रकृत्यर्थविशेषणम् । सोपसर्गात् इति चेत् अटि दोषः । सोपसर्गात् इति चेत् अटि दोषः भवति । स्वमनयत इति । अत्यल्पम् इदम् उच्यते : अटि दोषः भवति इति । अड्ल्यव्द्विर्वचनेषु इति वक्तव्यम् । अटि : उदाहृतम् । ल्यपि : सुमनाय्य । द्विर्वचने : अभिमिमनायिषते । न एषः दोषः । अवश्यम् सङ्ग्रामयतेः सोपसर्गात् उत्पत्तिः वक्तव्या असङ्ग्रामयत शूरः इति एवमर्थम् । तत् नियमार्थम् भविष्यति । सङ्ग्रामयतेः एव सोपसर्गात् न अन्यस्मात् सोपसर्गात् इति । यदि नियमः क्रियते स्वरः न सिध्यति । एवम् तर्हि भृशादिषु उपसर्गस्य पराङ्गवद्भावम् वक्ष्यामि । यदि पराङ्गवद्भावः उच्यते अड्ल्यव्द्विर्वचनानि न सिध्यन्ति । स्वरविधौ इति वक्ष्यामि । एवम् च कृत्वा अस्तु प्रत्ययार्थविशेषणम् । ननु च उक्तम् भृशादिषु उपसर्गः प्रत्ययार्थविशेषणम् इति चेत् स्वरे दोषः इति । स्वरे पराङ्गवद्भावेन परिहृतम् । अयम् तर्हि प्रत्ययार्थविशेषणे सति दोषः । क्यङा उक्तत्वात् तस्य अर्थस्य उपसर्गस्य प्रयोगः न प्राप्नोति । किम् कारणम् । उक्तार्थानाम् अप्रयोगः इति । तत् यथा । अपि काकः श्येनायते इति क्यङा उक्तत्वात् आचारार्थस्य आङः प्रयोगः न भवति । अस्ति अत्र विशेषः । एकेन अत्र विशिष्टे प्रत्ययार्थे प्रत्ययः उत्पद्यते इह पुनः अनेकेन । तत्र मनायते इति उक्ते सन्देहः स्यात् अभिभवतौ सुभवतौ दुर्भवतौ इति । तत्र असन्देहार्थम् उपसर्गः प्रयुज्यते । यत्र तर्हि एकेन । उत्पुच्छयते । अत्र अपि अनेकेन । पुच्छात् उदसने पुच्छात् व्यसने पुच्छात् पर्यसने इति ।
KA II,22.18-23.20 Ro III,61-64 iha kāḥ cit prakṛtayaḥ sopasargāḥ paṭhyante : abhimanas , sumanas , unmanas , durmanas . tatra vicāryate : bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam vā syāt : abhibhavatau subhavatau udbhavatau durbhavatau iti . prakṛtyarthaviśeṣaṇam vā . abhimanasśabdāt sumanasśabdāt unmanasśabdāt durmanasśabdāt iti . yuktam punaḥ idam vicārayatum . nanu tena asandigdhena prakṛtyarthaviśeṣaṇam bhavitavyam yāvatā prāk prakṛteḥ paṭhyante . yadi hi pratyayārthaviśeṣaṇam syāt prāk bhavateḥ paṭhyeran . na ime śakyāḥ prāk bhavateḥ paṭhitum . evam viśiṣṭe hi pratyayāṛthe bhṛśādimātrāt utpattiḥ prasajyeta . tasmāt na evam śakyam kartum . na cet evam jāyate vicāraṇā . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam iti cet svare doṣaḥ . bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam iti cet svare doṣaḥ bhavati . abhimanāyate . tiṅ atiṅaḥ iti nighātaḥ prasajyate . astu tarhi prakṛtyarthaviśeṣaṇam . sopasargāt iti cet aṭi doṣaḥ . sopasargāt iti cet aṭi doṣaḥ bhavati . svamanayata iti . atyalpam idam ucyate : aṭi doṣaḥ bhavati iti . aḍlyavdvirvacaneṣu iti vaktavyam . aṭi : udāhṛtam . lyapi : sumanāyya . dvirvacane : abhimimanāyiṣate . na eṣaḥ doṣaḥ . avaśyam saṅgrāmayateḥ sopasargāt utpattiḥ vaktavyā asaṅgrāmayata śūraḥ iti evamartham . tat niyamārtham bhaviṣyati . saṅgrāmayateḥ eva sopasargāt na anyasmāt sopasargāt iti . yadi niyamaḥ kriyate svaraḥ na sidhyati . evam tarhi bhṛśādiṣu upasargasya parāṅgavadbhāvam vakṣyāmi . yadi parāṅgavadbhāvaḥ ucyate aḍlyavdvirvacanāni na sidhyanti . svaravidhau iti vakṣyāmi . evam ca kṛtvā astu pratyayārthaviśeṣaṇam . nanu ca uktam bhṛśādiṣu upasargaḥ pratyayārthaviśeṣaṇam iti cet svare doṣaḥ iti . svare parāṅgavadbhāvena parihṛtam . ayam tarhi pratyayārthaviśeṣaṇe sati doṣaḥ . kyaṅā uktatvāt tasya arthasya upasargasya prayogaḥ na prāpnoti . kim kāraṇam . uktārthānām aprayogaḥ iti . tat yathā . api kākaḥ śyenāyate iti kyaṅā uktatvāt ācārārthasya āṅaḥ prayogaḥ na bhavati . asti atra viśeṣaḥ . ekena atra viśiṣṭe pratyayārthe pratyayaḥ utpadyate iha punaḥ anekena . tatra manāyate iti ukte sandehaḥ syāt abhibhavatau subhavatau durbhavatau iti . tatra asandehārtham upasargaḥ prayujyate . yatra tarhi ekena . utpucchayate . atra api anekena . pucchāt udasane pucchāt vyasane pucchāt paryasane iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.