क्अ इइ,२८।१३-१८ रो इइइ।७४-७५ समभिहारः इति कः अयम् शब्दः । समभिपूर्वात् हरतेः भावसाधनः घञ् । समभिहरणम् समभिहारः । तत् यथ पुष्पाभिहारः फलाभिहारः इति । विषमः उपन्यासः । बह्व्यः हि ताः सुमनसः । तत्र युक्तः समभिहारः । इह पुनः एका क्रिया । यदि अपि एका सामान्यक्रिया अवयवक्रियाः तु बह्व्यः अधिश्रयणोदकासेचनतण्डुलावपनैध्कोपकर्षण्क्रियाः । ताः कः चित् कार्त्स्न्येन करोति कः चित् अकार्त्स्न्येन । यः कार्त्स्न्येन करोति सः उच्यते पापच्यते इति । पुनः पुनः वा पचति पापच्यते इति ।
KA II,28.13-18 Ro III.74-75 samabhihāraḥ iti kaḥ ayam śabdaḥ . samabhipūrvāt harateḥ bhāvasādhanaḥ ghañ . samabhiharaṇam samabhihāraḥ . tat yatha puṣpābhihāraḥ phalābhihāraḥ iti . viṣamaḥ upanyāsaḥ . bahvyaḥ hi tāḥ sumanasaḥ . tatra yuktaḥ samabhihāraḥ . iha punaḥ ekā kriyā . yadi api ekā sāmānyakriyā avayavakriyāḥ tu bahvyaḥ adhiśrayaṇodakāsecanataṇḍulāvapanaidhkopakarṣaṇkriyāḥ . tāḥ kaḥ cit kārtsnyena karoti kaḥ cit akārtsnyena . yaḥ kārtsnyena karoti saḥ ucyate pāpacyate iti . punaḥ punaḥ vā pacati pāpacyate iti .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२८।१९-२९।१२ रो इइइ,७५-७६ अथ धातुग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् प्राटति भृशम् इति । अतः उत्तरम् पठति । यङ्विधौ धातुग्रहणे उक्तम् । किम् उक्तम् । तत्र तावत् उक्तम् कर्मग्रहणात् सन्विधौ धातुग्रहणानर्थक्यम् । सोपसर्गम् कर्म इति चेत् कर्मविशेषकत्वात् उपसर्गस्य अनुपसर्गम् कर्म । सोपसर्गस्य हि कर्मत्वे धात्वधिकारे अपि सनः अविधानम् अकर्मत्वात् इति । एवम् इह अपि क्रियासमभिहारग्रहणात् यङ्विधौ धातुग्रहणानर्थक्यम् । सोपसर्गः क्रियासमभिहारः इति चेत् क्रियासमभिहारविशेषकत्वात् उपसर्गस्य अनुपसर्गः क्रियासमभिहारः । सोपसर्गस्य हि क्रियासमहिभारत्वे धात्वधिकारे अपि यङः अविधानम् अक्रियासमभिहारत्वात् इति । अथ एकाज्झलादिग्रहणम् किमर्थम् । इह मा भूत् : जागर्ति भृशम् । ईक्षते भृशम् । एकाज्झलादिग्रहणे च । एकाज्झलादिग्रहणे च उक्तम् । किम् उक्तम् । तत्र तावत् उक्तम् कर्मसमानकर्तृकग्रहणानर्थक्यम् च इच्छाभिधाने प्रत्ययविधानात् । अकर्मणः हि असमानकर्तृकात् वा अनभिधानम् इति । इह अपि एकाज्झलादिग्रहणानर्थक्यम् क्रियासमभिहारे यङ्वचनात् अनेकाचः अहलादेः हि अनभिधानम् इति । तत् च अवश्यम् अनभिदानम् आश्रयितव्यम् । क्रियमाणे अपि हि एकाज्झलादिग्रहणे यत्र एकाचः हलादेः च उत्पद्यमानेन यङा अर्थस्य अभिधानम् न भवति न भवति तत्र उत्पत्तिः । तत् यथा । भृशम् शोभते । भृशम् रोचते । यत्र च अनेकाचः अहलादेः वो उत्पद्यमानेन यङा अर्थस्य अभिधानम् भवति भवति तत्र उत्पत्तिः । तत् यथा । अटाट्यते अरार्यते अशाश्यते सोसूच्यते सोसूत्र्यते मोमूत्र्यते ।
KA II,28.19-29.12 Ro III,75-76 atha dhātugrahaṇam kimartham . iha mā bhūt prāṭati bhṛśam iti . ataḥ uttaram paṭhati . yaṅvidhau dhātugrahaṇe uktam . kim uktam . tatra tāvat uktam karmagrahaṇāt sanvidhau dhātugrahaṇānarthakyam . sopasargam karma iti cet karmaviśeṣakatvāt upasargasya anupasargam karma . sopasargasya hi karmatve dhātvadhikāre api sanaḥ avidhānam akarmatvāt iti . evam iha api kriyāsamabhihāragrahaṇāt yaṅvidhau dhātugrahaṇānarthakyam . sopasargaḥ kriyāsamabhihāraḥ iti cet kriyāsamabhihāraviśeṣakatvāt upasargasya anupasargaḥ kriyāsamabhihāraḥ . sopasargasya hi kriyāsamahibhāratve dhātvadhikāre api yaṅaḥ avidhānam akriyāsamabhihāratvāt iti . atha ekājjhalādigrahaṇam kimartham . iha mā bhūt : jāgarti bhṛśam . īkṣate bhṛśam . ekājjhalādigrahaṇe ca . ekājjhalādigrahaṇe ca uktam . kim uktam . tatra tāvat uktam karmasamānakartṛkagrahaṇānarthakyam ca icchābhidhāne pratyayavidhānāt . akarmaṇaḥ hi asamānakartṛkāt vā anabhidhānam iti . iha api ekājjhalādigrahaṇānarthakyam kriyāsamabhihāre yaṅvacanāt anekācaḥ ahalādeḥ hi anabhidhānam iti . tat ca avaśyam anabhidānam āśrayitavyam . kriyamāṇe api hi ekājjhalādigrahaṇe yatra ekācaḥ halādeḥ ca utpadyamānena yaṅā arthasya abhidhānam na bhavati na bhavati tatra utpattiḥ . tat yathā . bhṛśam śobhate . bhṛśam rocate . yatra ca anekācaḥ ahalādeḥ vo utpadyamānena yaṅā arthasya abhidhānam bhavati bhavati tatra utpattiḥ . tat yathā . aṭāṭyate arāryate aśāśyate sosūcyate sosūtryate momūtryate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९।१३-२१ रो इइइ,७६-७७ ऊर्णोतेः च उपसङ्ख्यानम् । ऊर्णोतेः च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् । प्रोर्णोनूयते । अत्यल्पम् इदम् उच्यते : ऊर्णोतेः इति । सूचिसूत्रिमूत्र्यट्यर्त्यश्यूर्णुग्रहणम् यङ्विधौ अनेकाजहलाद्यर्थम् । सूचिसूत्रिमूत्र्यट्यर्त्यश्यूर्णोतीनाम् ग्रहणम् कर्तव्यम् । किम् प्रयोजनम् । यङ्विधौ अनेकाजहलाद्यर्थम् । सोसूच्यते सोसूत्र्यते मोमूत्र्यते अटाट्यते अरार्यते अशाश्यते प्रोर्णोनूयते । वाच्यः ऊर्णोर्णुवद्भावः यङ्प्रसिद्धिः प्रयोजनम् । आमः च प्रतिषेधार्थम् एकाचः च इडुपग्रहात् ।
KA II,29.13-21 Ro III,76-77 ūrṇoteḥ ca upasaṅkhyānam . ūrṇoteḥ ca upasaṅkhyānam kartavyam . prorṇonūyate . atyalpam idam ucyate : ūrṇoteḥ iti . sūcisūtrimūtryaṭyartyaśyūrṇugrahaṇam yaṅvidhau anekājahalādyartham . sūcisūtrimūtryaṭyartyaśyūrṇotīnām grahaṇam kartavyam . kim prayojanam . yaṅvidhau anekājahalādyartham . sosūcyate sosūtryate momūtryate aṭāṭyate arāryate aśāśyate prorṇonūyate . vācyaḥ ūrṇorṇuvadbhāvaḥ yaṅprasiddhiḥ prayojanam . āmaḥ ca pratiṣedhārtham ekācaḥ ca iḍupagrahāt .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,२९।२२-३०।८ रो इइइ,७७-७८ क्रियासमभिहारे यङः विप्रतिषेधेन लोड्विधानम् । क्रियासमभिहारे लोट् भवति यङः विप्रतिषेधेन । क्रियासमभिहारे यङ् भवति इति अस्य अवकाशः धातुः यः एकाच् हलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते अधातुसम्बन्धः : लोलूयते । लोटः अवकाशः धातुः यः अनेकाच् अहलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते धातुसम्बन्धः : सः भवान् जागृहि जागृहि इति एव अयम् जागर्ति । सः भवान् ईहस्व ईहस्व इति एव अयम् ईहते । धातुः यः एकाच् हलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते धातुसम्बन्धः च तस्मात् उभयम् प्राप्नोति : सः भवान् लुनीहि लुनीहि इति एव अयम् लुनाति । लोट् भवति विप्रतिषेधेन । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : सः भवान् लोलूयस्व लोलूयस्व इति एव अयम् लोलूयते । भवति च । न वा नानार्थत्वात् । कर्तृकर्मणोः हि लविधानम् क्रियाविशेषे स्वार्थे यङ् । न वा अर्थः विप्रतिषेधेन । किम् कारणम् । नानार्थत्वात् । का नानार्थता । कर्तृकर्मणोः हि लविधानम् । कर्तृकर्मणोः हि लोट् विधीयते । क्रियाविशेषे स्वार्थे यङ् । तत्र अन्तरङ्गत्वात् यङा भवितव्यम् । न तर्हि इदम् इदानीम् भवति । सः भवान् लुनीहि लुनीहि इति एव अयम् लुनाति । भवति च । विभाषा यङ् । यदा न यङ् तदा लोट् ।
KA II,29.22-30.8 Ro III,77-78 kriyāsamabhihāre yaṅaḥ vipratiṣedhena loḍvidhānam . kriyāsamabhihāre loṭ bhavati yaṅaḥ vipratiṣedhena . kriyāsamabhihāre yaṅ bhavati iti asya avakāśaḥ dhātuḥ yaḥ ekāc halādiḥ kriyāsamabhihāre vartate adhātusambandhaḥ : lolūyate . loṭaḥ avakāśaḥ dhātuḥ yaḥ anekāc ahalādiḥ kriyāsamabhihāre vartate dhātusambandhaḥ : saḥ bhavān jāgṛhi jāgṛhi iti eva ayam jāgarti . saḥ bhavān īhasva īhasva iti eva ayam īhate . dhātuḥ yaḥ ekāc halādiḥ kriyāsamabhihāre vartate dhātusambandhaḥ ca tasmāt ubhayam prāpnoti : saḥ bhavān lunīhi lunīhi iti eva ayam lunāti . loṭ bhavati vipratiṣedhena . na tarhi idānīm idam bhavati : saḥ bhavān lolūyasva lolūyasva iti eva ayam lolūyate . bhavati ca . na vā nānārthatvāt . kartṛkarmaṇoḥ hi lavidhānam kriyāviśeṣe svārthe yaṅ . na vā arthaḥ vipratiṣedhena . kim kāraṇam . nānārthatvāt . kā nānārthatā . kartṛkarmaṇoḥ hi lavidhānam . kartṛkarmaṇoḥ hi loṭ vidhīyate . kriyāviśeṣe svārthe yaṅ . tatra antaraṅgatvāt yaṅā bhavitavyam . na tarhi idam idānīm bhavati . saḥ bhavān lunīhi lunīhi iti eva ayam lunāti . bhavati ca . vibhāṣā yaṅ . yadā na yaṅ tadā loṭ .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.