क्अ इइ,३७।२-३८।११ रो इइइ,९७-१०१ किमर्थः ककारः । क्ङिति इति गुणप्रतिषेधः यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । सार्वधातुकार्धधातुकयोः अङ्गस्य गुणः उच्यते । धातोः च विहितः प्रत्ययः शेषः आर्धधातुकसञ्ज्ञाम् लभते । न च अयम् धातोः विधीयते । कण्ड्वादीनि हि प्रातिपदिकानि । कण्ड्वादिभ्यः वावचनम् । कण्ड्वादिभ्यः वा इति वक्तव्यम् । अवचने हि नित्यप्रत्ययत्वम् । अक्रियमाणे हि वावचने नित्यः प्रत्ययविधिः प्रसज्येत । तत्र कः दोषः । तत्र धातुविधितुक्प्रतिषेधः । तत्र धातुविधेः तुकः च प्रतिषेधः वक्तव्यः स्यात् । कण्ड्वौ कण्ड्वः । अचि श्नुधातुभ्रुवाम् य्वोः इयङुवङौ इति उवङदेशः प्रसज्येत । इह च कण्ड्वा कण्ड्वे न ऊङ्धात्वोः इति प्रतिषेधः प्रसज्येत । तुक् च प्रतिषेध्यः । वल्गुः मन्तुः इति । ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् प्राप्नोति । ह्रस्वयलोपौ च वक्तव्यौ । ह्रस्वयलोपौ च वक्तव्यौ स्याताम् । वल्गुः मन्तुः इति । किमर्थम् इदम् न ह्रस्वः एव अयम् । अन्तरङ्गत्वात् अकृद्यकारे इति दीर्घत्वम् प्राप्नोति । यलोपः । यलोपः च वक्तव्यः । कण्डूः वल्गुः मन्तुः इति । किमर्थम् इदम् न वलि इति एव सिद्धम् । वलि इति उच्यते । न च अत्र वलिम् पश्यामः । ननु चल् क्विप् वलादिः । क्विब्लोपे कृते वलाद्यभावात् न प्राप्नोति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । क्विब्लोपः क्रियताम् वलि लोपः इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् क्विब्लोपः । नित्यः खलु अपि क्विब्लोपः । कृते अपि यलोपे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । नित्यत्वात् परत्वात् च क्विलोपे कृते वलाद्यभावात् न प्राप्नोति । एवम् तर्हि प्रत्ययलक्षणेन भविष्यति । वर्णाश्रये न अस्ति प्रत्ययलक्षणम् । अथ क्रियमाणे अपि वावचने यदा यगन्तात् क्विप् तदा एते दोषाः कस्मात् न भवन्ति । न एतेभ्यः तदा क्विप् द्रक्ष्यते । किम् कारणम् । अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति उच्यते । न च एतेभ्यः तदा क्विप् दृश्यते । यथा एव तर्हि क्रियमाणे वावचने अन्येभ्यः अपि दृश्यते इति एवम् अत्र क्विप् न भवति एवम् अक्रियमाणे अपि न भविष्यति । अवश्यम् एतेभ्यः तदा क्विप् एषितव्यः । किम् प्रयोजनम् । एतानि रूपाणि यथा स्युः इति । तत् तर्हि वावचनम् कर्तव्यम् । न कर्तव्यम् । उभयम् कण्ड्वादीनि धातवः च प्रातिपदिकानि च । आतः च उभयम् । कण्डूयति इति क्रियाम् कुर्वाणे प्रयुज्यते अस्ति मे कण्डूः इति वेदनामात्रस्य सान्निध्ये । अपरः आह : धातुप्रकरणात् धातुः कस्य आसञ्जनात् अपि । आह च अयम् इमम् दीर्घम् । मन्ये धातुः विभाषितः ।
KA II,37.2-38.11 Ro III,97-101 kimarthaḥ kakāraḥ . kṅiti iti guṇapratiṣedhaḥ yathā syāt . na etat asti prayojanam . sārvadhātukārdhadhātukayoḥ aṅgasya guṇaḥ ucyate . dhātoḥ ca vihitaḥ pratyayaḥ śeṣaḥ ārdhadhātukasañjñām labhate . na ca ayam dhātoḥ vidhīyate . kaṇḍvādīni hi prātipadikāni . kaṇḍvādibhyaḥ vāvacanam . kaṇḍvādibhyaḥ vā iti vaktavyam . avacane hi nityapratyayatvam . akriyamāṇe hi vāvacane nityaḥ pratyayavidhiḥ prasajyeta . tatra kaḥ doṣaḥ . tatra dhātuvidhitukpratiṣedhaḥ . tatra dhātuvidheḥ tukaḥ ca pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ syāt . kaṇḍvau kaṇḍvaḥ . aci śnudhātubhruvām yvoḥ iyaṅuvaṅau iti uvaṅadeśaḥ prasajyeta . iha ca kaṇḍvā kaṇḍve na ūṅdhātvoḥ iti pratiṣedhaḥ prasajyeta . tuk ca pratiṣedhyaḥ . valguḥ mantuḥ iti . hrasvasya piti kṛti tuk prāpnoti . hrasvayalopau ca vaktavyau . hrasvayalopau ca vaktavyau syātām . valguḥ mantuḥ iti . kimartham idam na hrasvaḥ eva ayam . antaraṅgatvāt akṛdyakāre iti dīrghatvam prāpnoti . yalopaḥ . yalopaḥ ca vaktavyaḥ . kaṇḍūḥ valguḥ mantuḥ iti . kimartham idam na vali iti eva siddham . vali iti ucyate . na ca atra valim paśyāmaḥ . nanu cal kvip valādiḥ . kviblope kṛte valādyabhāvāt na prāpnoti . idam iha sampradhāryam . kviblopaḥ kriyatām vali lopaḥ iti . kim atra kartavyam . paratvāt kviblopaḥ . nityaḥ khalu api kviblopaḥ . kṛte api yalope prāpnoti akṛte api prāpnoti . nityatvāt paratvāt ca kvilope kṛte valādyabhāvāt na prāpnoti . evam tarhi pratyayalakṣaṇena bhaviṣyati . varṇāśraye na asti pratyayalakṣaṇam . atha kriyamāṇe api vāvacane yadā yagantāt kvip tadā ete doṣāḥ kasmāt na bhavanti . na etebhyaḥ tadā kvip drakṣyate . kim kāraṇam . anyebhyaḥ api dṛśyate iti ucyate . na ca etebhyaḥ tadā kvip dṛśyate . yathā eva tarhi kriyamāṇe vāvacane anyebhyaḥ api dṛśyate iti evam atra kvip na bhavati evam akriyamāṇe api na bhaviṣyati . avaśyam etebhyaḥ tadā kvip eṣitavyaḥ . kim prayojanam . etāni rūpāṇi yathā syuḥ iti . tat tarhi vāvacanam kartavyam . na kartavyam . ubhayam kaṇḍvādīni dhātavaḥ ca prātipadikāni ca . ātaḥ ca ubhayam . kaṇḍūyati iti kriyām kurvāṇe prayujyate asti me kaṇḍūḥ iti vedanāmātrasya sānnidhye . aparaḥ āha : dhātuprakaraṇāt dhātuḥ kasya āsañjanāt api . āha ca ayam imam dīrgham . manye dhātuḥ vibhāṣitaḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.