क्अ इइ,३८।१३-४०।२ रो इइइ,१०१-१०४ किमर्थः अयम् णकारः । वृद्ध्यर्थः । ञ्णिति इति वृद्धिः यथा स्यात् । क्रियमाणे अपि वै णकारे वृद्धिः न प्राप्नोति । किम् कारणम् । क्ङिति च इति प्रतिषेधात् । णित्करणसामर्थ्यात् भविष्यति । अतः उत्तरम् पठति । णिङि णित्करणस्य सावकाशत्वात् वृद्धिप्रतिषेधप्रसङ्गः । णिङि णित्करणम् सावकाशम् । कः अवकाशः । सामान्यग्रहणार्थः णकारः । क्व सामान्यग्रहणार्थेन अर्थः । णेः अनिटि इति । णिङि णित्करणस्य सावकाशत्वात् वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति । ङित्करणम् अपि तर्हि सावकाशम् । कः अवकाशः । सामान्यग्रहणाविघातार्थः ङकारः । क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थेन अर्थः । अत्र एव । शक्यः अत्र सामान्यग्रहणाविघातार्थः अन्यः अनुबन्धः आसङ्क्तुम् । तत्र ङकारानुरोधात् वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति । अवशयम् अत्र आत्मनेपदार्थः ङकारः अनुबन्धः आसङ्क्तव्यः ङितः इति आत्मनेपदम् यथा स्यात् । एवम् उभयोः सावकशयोः प्रतिषेधबलीयस्त्वात् प्रतिषेधः प्राप्नोति । एवम् तर्हि आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न कमेः वृद्धिप्रतिषेधः भवति इति यत् अयम् न कम्यमिचमाम् इति मित्सञ्ज्ञाया प्रतिषेधम् शास्ति । मित्प्रतिषेधस्य च अर्थवत्त्वात् । मित्प्रतिषेधस्य च अर्थवत्त्वात् प्रतिषेधः प्राप्नोति । अर्थवान् मित्प्रतिषेधः । कः अर्थः । णिङन्तस्य णिचि या वृद्धिः तस्याः ह्रस्वत्वम् मा भूत् इति । ननु एतस्याः अपि क्ङिति च इति प्रतिषेधेन भवितव्यम् । न भवितव्यम् । उक्तम् एतत् क्ङिति प्रतिषेधे तन्निमित्तग्रहणम् इति । एवम् तर्हि न णिङन्तस्य णिचि या वृद्धिः तस्याः ह्रस्वत्वम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । णिङा व्यवहितत्वात् । लोपे कृते न अस्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । णिङि एव तर्हि मा भूत् इति । णिङि च न प्राप्नोति । किम् कारणम् । असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति । न एव वा पुनः णिङन्तस्य णिचि वृद्धिः प्राप्नोति । किम् कारणम् । णिङा व्यवहितत्वात् । लोपे कृते न अस्ति व्यवधानम् । स्थानिवद्भावात् व्यवधानम् एव । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । यत् तत् चिण्णमुलोः दीर्घः अन्यतरस्याम् इति दीर्घत्वम् तत् कमेः णिङि मा भूत् इति । किम् पुनः कारणम् तत्र दीर्घः अन्यतरस्याम् इति उच्यते । न ह्रस्वः अन्यतरस्याम् इति एव उच्येत । यथाप्राप्तम् च अपि कमेः ह्रस्वत्वम् एव । तत्र अयम् अपि अर्थः । ह्रस्वग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । प्रकृतम् अनुवर्तते । क्व प्रकृतम् । मिताम् ह्रस्वः इति । का रूपसिद्धिः : अशमि अशामि शमम् शमम् शामम् शामम् । वृद्ध्या सिद्धम् । न सिध्यति । न सिध्यति । न उदात्तोपदेशस्य मान्तस्य अनाचमेः इति वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति । चिण्कृतोः सः प्रतिषेधः न णिचि । इदम् तर्हि । अजनि अजानि जनम् जनम् जानम् जानम् । जनिवध्योः च इति वृद्धिप्रतिषेधः प्राप्नोति । सः अपि चिण्कृतोः एव । णिज्व्यवहितेषु तर्हि यङ्लोपे च उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् स्यात् । शमयन्तम् प्रयोजितवान् अशमि अशामि शमम् शमम् शामम् शामम् । शंशमयतेः अशंसमि अशंशामि शंशमम् शंशमम् शंशामम् शंशामम् । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । चिण्णमुल्परे णौ मिताम् अङ्गानाम् ह्रस्वः भवति इति उच्यते । यः च अत्र णिः चिण्णमुल्परः न तस्मिन् मित् अङ्गम् यस्मिन् च मित् अङ्गम् न असौ णिः णमुल्परः । णिलोपे कृते चिण्णमुल्परः । स्थानिवद्भावात् न चिण्णमुल्परः । अथ दीर्घः अन्यतरस्याम् इति उच्यमाने यावता स्थानिवद्भावः कथम् एव एतत् सिध्यति । एतत् इदानीम् दीर्घग्रहणस्य प्रयोजनम् । दीर्घविधिम् प्रति अजादेशः न स्थानिवत् इति स्थानिवद्भावप्रतिषेधः सिद्धः भवति । यदा खलु अपि आयादयः आर्धधातुके वा भवन्ति तदा णिचि णिङ् न भवति । तदर्थम् च मित्प्रतिषेधः स्यात् । तस्मात् प्रतिषेधः प्राप्नोति । उक्तम् वा । किम् उक्तम् । तद्धितकाम्योः इक्प्रकरणात् इति ।
KA II,38.13-40.2 Ro III,101-104 kimarthaḥ ayam ṇakāraḥ . vṛddhyarthaḥ . ñṇiti iti vṛddhiḥ yathā syāt . kriyamāṇe api vai ṇakāre vṛddhiḥ na prāpnoti . kim kāraṇam . kṅiti ca iti pratiṣedhāt . ṇitkaraṇasāmarthyāt bhaviṣyati . ataḥ uttaram paṭhati . ṇiṅi ṇitkaraṇasya sāvakāśatvāt vṛddhipratiṣedhaprasaṅgaḥ . ṇiṅi ṇitkaraṇam sāvakāśam . kaḥ avakāśaḥ . sāmānyagrahaṇārthaḥ ṇakāraḥ . kva sāmānyagrahaṇārthena arthaḥ . ṇeḥ aniṭi iti . ṇiṅi ṇitkaraṇasya sāvakāśatvāt vṛddhipratiṣedhaḥ prāpnoti . ṅitkaraṇam api tarhi sāvakāśam . kaḥ avakāśaḥ . sāmānyagrahaṇāvighātārthaḥ ṅakāraḥ . kva sāmānyagrahaṇāvighātārthena arthaḥ . atra eva . śakyaḥ atra sāmānyagrahaṇāvighātārthaḥ anyaḥ anubandhaḥ āsaṅktum . tatra ṅakārānurodhāt vṛddhipratiṣedhaḥ prāpnoti . avaśayam atra ātmanepadārthaḥ ṅakāraḥ anubandhaḥ āsaṅktavyaḥ ṅitaḥ iti ātmanepadam yathā syāt . evam ubhayoḥ sāvakaśayoḥ pratiṣedhabalīyastvāt pratiṣedhaḥ prāpnoti . evam tarhi ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na kameḥ vṛddhipratiṣedhaḥ bhavati iti yat ayam na kamyamicamām iti mitsañjñāyā pratiṣedham śāsti . mitpratiṣedhasya ca arthavattvāt . mitpratiṣedhasya ca arthavattvāt pratiṣedhaḥ prāpnoti . arthavān mitpratiṣedhaḥ . kaḥ arthaḥ . ṇiṅantasya ṇici yā vṛddhiḥ tasyāḥ hrasvatvam mā bhūt iti . nanu etasyāḥ api kṅiti ca iti pratiṣedhena bhavitavyam . na bhavitavyam . uktam etat kṅiti pratiṣedhe tannimittagrahaṇam iti . evam tarhi na ṇiṅantasya ṇici yā vṛddhiḥ tasyāḥ hrasvatvam prāpnoti . kim kāraṇam . ṇiṅā vyavahitatvāt . lope kṛte na asti vyavadhānam . sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . ṇiṅi eva tarhi mā bhūt iti . ṇiṅi ca na prāpnoti . kim kāraṇam . asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti . na eva vā punaḥ ṇiṅantasya ṇici vṛddhiḥ prāpnoti . kim kāraṇam . ṇiṅā vyavahitatvāt . lope kṛte na asti vyavadhānam . sthānivadbhāvāt vyavadhānam eva . idam tarhi prayojanam . yat tat ciṇṇamuloḥ dīrghaḥ anyatarasyām iti dīrghatvam tat kameḥ ṇiṅi mā bhūt iti . kim punaḥ kāraṇam tatra dīrghaḥ anyatarasyām iti ucyate . na hrasvaḥ anyatarasyām iti eva ucyeta . yathāprāptam ca api kameḥ hrasvatvam eva . tatra ayam api arthaḥ . hrasvagrahaṇam na kartavyam bhavati . prakṛtam anuvartate . kva prakṛtam . mitām hrasvaḥ iti . kā rūpasiddhiḥ : aśami aśāmi śamam śamam śāmam śāmam . vṛddhyā siddham . na sidhyati . na sidhyati . na udāttopadeśasya māntasya anācameḥ iti vṛddhipratiṣedhaḥ prāpnoti . ciṇkṛtoḥ saḥ pratiṣedhaḥ na ṇici . idam tarhi . ajani ajāni janam janam jānam jānam . janivadhyoḥ ca iti vṛddhipratiṣedhaḥ prāpnoti . saḥ api ciṇkṛtoḥ eva . ṇijvyavahiteṣu tarhi yaṅlope ca upasaṅkhyānam kartavyam syāt . śamayantam prayojitavān aśami aśāmi śamam śamam śāmam śāmam . śaṃśamayateḥ aśaṃsami aśaṃśāmi śaṃśamam śaṃśamam śaṃśāmam śaṃśāmam . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . ciṇṇamulpare ṇau mitām aṅgānām hrasvaḥ bhavati iti ucyate . yaḥ ca atra ṇiḥ ciṇṇamulparaḥ na tasmin mit aṅgam yasmin ca mit aṅgam na asau ṇiḥ ṇamulparaḥ . ṇilope kṛte ciṇṇamulparaḥ . sthānivadbhāvāt na ciṇṇamulparaḥ . atha dīrghaḥ anyatarasyām iti ucyamāne yāvatā sthānivadbhāvaḥ katham eva etat sidhyati . etat idānīm dīrghagrahaṇasya prayojanam . dīrghavidhim prati ajādeśaḥ na sthānivat iti sthānivadbhāvapratiṣedhaḥ siddhaḥ bhavati . yadā khalu api āyādayaḥ ārdhadhātuke vā bhavanti tadā ṇici ṇiṅ na bhavati . tadartham ca mitpratiṣedhaḥ syāt . tasmāt pratiṣedhaḥ prāpnoti . uktam vā . kim uktam . taddhitakāmyoḥ ikprakaraṇāt iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.