क्अ इइ,६।१५-९।१४ रो इइइ,२१-२७ अथ किमर्थम् प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वम् उच्यते अनुदात्तत्वम् च न यत्र एव अन्यः स्वरः तत्र एव अयम् उच्येत । ञ्निति आदिः नित्यम् प्रत्ययस्य च । अदुपदेशात् लसार्वधातुकम् अनुदात्तम् सुप्पितौ च इति । तत्र अयम् अपि अर्थः द्विः आद्युदात्तग्रहणम् द्विः च अनुदात्तग्रहणम् न कर्तव्यम् भवति । प्रकृतम् अनुवर्तते । अतः उत्तरम् पठति : आद्युदात्तत्वस्य प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगे प्रयोजनम् यस्य सञ्ज्ञाकरणम् तस्य आद्युदात्तार्थम् । आद्युदात्तत्वस्य प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगकरणे एतत् प्रयोजनम् यस्य सञ्ज्ञाकरणम् तस्य आद्युदात्तत्वम् यथा स्यात् । असन्नियोगे हि यस्मात् सः तदादेः आद्युदात्तत्वम् तदन्तस्य च अनुदात्तत्वम् । अक्रियमाणे हि प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वे प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति तदादेः आद्युदात्तत्वम् प्रसज्येत तदन्तस्य च अनुदात्तत्वम् । अथ क्रियमाणे अपि प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वे अनुदात्तत्वे च कस्मात् एव तदादेः आद्युदात्तत्वम् न भवति तदन्तस्य च अनुदात्तत्वम् । उत्पन्नः प्रत्ययः प्रत्ययाश्रयाणाम् कार्याणाम् निमित्तम् भवति न उत्पद्यमानः । तत् यथा घटः कृतः घटाश्रयाणाम् कार्याणाम् निमित्तम् भवति न क्रियमाणः । न वा प्रकृतेः आद्युदात्तवचनम् ज्ञापकम् तदादेः अग्रहणस्य । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । यत् अयम् ञ्निति आदिः नित्यम् इति प्रकृतेः आद्युदात्तत्वम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न तदादेः आद्युदात्तत्वम् भवति इति । तदन्तस्य तर्हि अनुदात्तत्वम् प्राप्नोति । प्रकृतिस्वरस्य च विधानसामर्थ्यात् प्रत्ययस्वराभावः । यत् अयम् धातोः अन्तः प्रातिपदिकस्य अन्तः इति प्रकृतेः अन्तोदात्तत्वम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न तदन्तस्य अनुदात्तत्वम् भवति इति । कथम् कृत्वा ज्ञापकम् । यत्र हि अनुदात्तःप्रत्ययः प्रकृतिस्वरः तत् प्रयोजयति । आगमानुदात्तार्थम् वा । आगमानुदात्तार्थम् तर्हि प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वम् उच्यते । प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वे कृते आगमाः अनुदात्ताः यथा स्युः इति । न वा आगमस्य अनुदात्तवचनात् । न वा एतत् अपि प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । आगमस्य अनुदात्तवचनात् । आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति इति वक्ष्यामि । के पुनः आगमाः अनुदात्तत्वम् प्रयोजयन्ति । इट् । लविता । इट् तावत् न प्रयोजयति । इदम् इह सम्प्रधार्यम् । इट् क्रियताम् आद्युदात्तत्वम् इति । किम् अत्र कर्तव्यम् । परत्वात् इडागमः । नित्यम् आद्युदात्तत्वम् । कृते अपि इटि प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । इट् अपि नित्यः । कृते अपि आद्युदात्तत्वे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति । अनित्यः इट् । अन्यथास्वरस्य कृते आद्युदात्तत्वे प्रप्नोति अन्यथास्वरस्य अकृते । स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । आद्युदात्तत्वम् अपि अनित्यम् । अन्यस्य कृते इटि प्राप्नोति अन्यस्य अकृते । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति । उभयोः अनित्ययोः परत्वात् इडागमः । अन्तरङ्गम् तर्हि आद्युदात्तत्वम् । का अन्तरङ्गता । उत्पत्तिसन्नियोगेन आद्युदात्तत्वम् उच्यते । उत्पन्ने प्रत्यये प्रकृतिप्रत्ययौ आश्रित्य अङ्गस्य इडागमः । आद्युदात्तत्वम् अपि न अन्तरङ्गम् यावता प्रत्यये आश्रीयमाणे प्रकृतिः अपि आश्रिता भवति । अन्तरङ्गम् एव आद्युदात्तत्वम् । कथम् । इदानीम् एव हि उक्तम् न प्रत्ययस्वरविधौ तदादिविधिः भवति इति । सीयुट् तर्हि प्रयोजयति । अवचने हि सीयुडादेः आद्युदात्तत्वम् । अक्रियमाणे हि आगमानुदात्तत्वे क्रियमाणे अपि प्रत्ययसञ्ज्ञासन्नियोगेन आद्युदात्तत्वे सीयुडादेः लिङः आद्युदात्तत्वम् प्रसज्येत । लविषीय पविषीय । तत् तर्हि वक्तव्यम् आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति इति । न वक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति इति यत् अयम् यासुट् परसमैपदेषु उदात्तः ङित् च इति आह । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् वक्ष्यति एतत् । यासुटः ङिद्वचनम् पिदर्थम् उदात्तवचनम् च इति । शक्यम् अनेन वक्तुम् : यासुट् परस्मैपदेषु भवति अपित् च लिङ् भवति इति । सः अयम् एवम् लघीयसा न्यासेन सिद्धे सति यत् गरीयांसम् यत्नम् आरभते तत् ज्ञपयति आचार्यः आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति इति । शक्यम् इदम् लब्धुम् । यदि एव वचनात् अथ अपि ज्ञापकात् आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति । आगमैः तु व्यवहितत्वात् आद्युदात्तत्वम् न प्राप्नोति । आगमाः अविद्यमानवत् भवन्ति इति वक्ष्यामि । यदि आगमाः अविद्यमानवत् भवन्ति इति उच्यते लविता अवादेशः न प्राप्नोति । स्वरविधौ इति वक्ष्यामि । एवम् अपि लविता उदात्तात् अनुदात्तस्य स्वरितः इति स्वरितः न प्राप्नोति । षाष्ठिके स्वरे इति वक्ष्यामि । एवम् अपि शिक्षितः निष्ठा च द्व्यच् अनात् इत् एषः स्वरः प्राप्नोति । प्रत्ययस्वरविधौ इति वक्ष्यामि । तत् तर्हि वक्तव्यम् अविद्यमानवत् भवन्ति इति । न वक्तव्यम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति आगमाः अविद्यमानवत् भवन्ति इति
KA II,6.15-9.14 Ro III,21-27 atha kimartham pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatvam ucyate anudāttatvam ca na yatra eva anyaḥ svaraḥ tatra eva ayam ucyeta . ñniti ādiḥ nityam pratyayasya ca . adupadeśāt lasārvadhātukam anudāttam suppitau ca iti . tatra ayam api arthaḥ dviḥ ādyudāttagrahaṇam dviḥ ca anudāttagrahaṇam na kartavyam bhavati . prakṛtam anuvartate . ataḥ uttaram paṭhati : ādyudāttatvasya pratyayasañjñāsanniyoge prayojanam yasya sañjñākaraṇam tasya ādyudāttārtham . ādyudāttatvasya pratyayasañjñāsanniyogakaraṇe etat prayojanam yasya sañjñākaraṇam tasya ādyudāttatvam yathā syāt . asanniyoge hi yasmāt saḥ tadādeḥ ādyudāttatvam tadantasya ca anudāttatvam . akriyamāṇe hi pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti tadādeḥ ādyudāttatvam prasajyeta tadantasya ca anudāttatvam . atha kriyamāṇe api pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve anudāttatve ca kasmāt eva tadādeḥ ādyudāttatvam na bhavati tadantasya ca anudāttatvam . utpannaḥ pratyayaḥ pratyayāśrayāṇām kāryāṇām nimittam bhavati na utpadyamānaḥ . tat yathā ghaṭaḥ kṛtaḥ ghaṭāśrayāṇām kāryāṇām nimittam bhavati na kriyamāṇaḥ . na vā prakṛteḥ ādyudāttavacanam jñāpakam tadādeḥ agrahaṇasya . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . yat ayam ñniti ādiḥ nityam iti prakṛteḥ ādyudāttatvam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na tadādeḥ ādyudāttatvam bhavati iti . tadantasya tarhi anudāttatvam prāpnoti . prakṛtisvarasya ca vidhānasāmarthyāt pratyayasvarābhāvaḥ . yat ayam dhātoḥ antaḥ prātipadikasya antaḥ iti prakṛteḥ antodāttatvam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na tadantasya anudāttatvam bhavati iti . katham kṛtvā jñāpakam . yatra hi anudāttaḥpratyayaḥ prakṛtisvaraḥ tat prayojayati . āgamānudāttārtham vā . āgamānudāttārtham tarhi pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatvam ucyate . pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve kṛte āgamāḥ anudāttāḥ yathā syuḥ iti . na vā āgamasya anudāttavacanāt . na vā etat api prayojanam asti . kim kāraṇam . āgamasya anudāttavacanāt . āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti vakṣyāmi . ke punaḥ āgamāḥ anudāttatvam prayojayanti . iṭ . lavitā . iṭ tāvat na prayojayati . idam iha sampradhāryam . iṭ kriyatām ādyudāttatvam iti . kim atra kartavyam . paratvāt iḍāgamaḥ . nityam ādyudāttatvam . kṛte api iṭi prāpnoti akṛte api prāpnoti . iṭ api nityaḥ . kṛte api ādyudāttatve prāpnoti akṛte api prāpnoti . anityaḥ iṭ . anyathāsvarasya kṛte ādyudāttatve prapnoti anyathāsvarasya akṛte . svarabhinnasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ādyudāttatvam api anityam . anyasya kṛte iṭi prāpnoti anyasya akṛte . śabdāntarasya ca prāpnuvan vidhiḥ anityaḥ bhavati . ubhayoḥ anityayoḥ paratvāt iḍāgamaḥ . antaraṅgam tarhi ādyudāttatvam . kā antaraṅgatā . utpattisanniyogena ādyudāttatvam ucyate . utpanne pratyaye prakṛtipratyayau āśritya aṅgasya iḍāgamaḥ . ādyudāttatvam api na antaraṅgam yāvatā pratyaye āśrīyamāṇe prakṛtiḥ api āśritā bhavati . antaraṅgam eva ādyudāttatvam . katham . idānīm eva hi uktam na pratyayasvaravidhau tadādividhiḥ bhavati iti . sīyuṭ tarhi prayojayati . avacane hi sīyuḍādeḥ ādyudāttatvam . akriyamāṇe hi āgamānudāttatve kriyamāṇe api pratyayasañjñāsanniyogena ādyudāttatve sīyuḍādeḥ liṅaḥ ādyudāttatvam prasajyeta . laviṣīya paviṣīya . tat tarhi vaktavyam āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti . na vaktavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti yat ayam yāsuṭ parasamaipadeṣu udāttaḥ ṅit ca iti āha . na etat asti jñāpakam vakṣyati etat . yāsuṭaḥ ṅidvacanam pidartham udāttavacanam ca iti . śakyam anena vaktum : yāsuṭ parasmaipadeṣu bhavati apit ca liṅ bhavati iti . saḥ ayam evam laghīyasā nyāsena siddhe sati yat garīyāṃsam yatnam ārabhate tat jñapayati ācāryaḥ āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti . śakyam idam labdhum . yadi eva vacanāt atha api jñāpakāt āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti . āgamaiḥ tu vyavahitatvāt ādyudāttatvam na prāpnoti . āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti vakṣyāmi . yadi āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti ucyate lavitā avādeśaḥ na prāpnoti . svaravidhau iti vakṣyāmi . evam api lavitā udāttāt anudāttasya svaritaḥ iti svaritaḥ na prāpnoti . ṣāṣṭhike svare iti vakṣyāmi . evam api śikṣitaḥ niṣṭhā ca dvyac anāt it eṣaḥ svaraḥ prāpnoti . pratyayasvaravidhau iti vakṣyāmi . tat tarhi vaktavyam avidyamānavat bhavanti iti . na vaktavyam . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati āgamāḥ avidyamānavat bhavanti iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.