क्अ इइ,४०।४-४१।१९ रो इइइ,१०४-१०७ कथम् इदम् विज्ञायते । आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् निवृत्तिः भवति । आहोस्वित् आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् उत्पत्तिः भवति इति । किम् गतम् एतत् इयता सूत्रेणा आहोस्वित् अन्यतरस्मिन् पक्षे भूयः सूत्रम् कर्तव्यम् । गतम् इति आह । कथम् । यदा तावत् आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् निवृत्तिः भवति इति तदा अविशेषेण सर्वम् आयादिप्रकरणम् अनुक्रम्य आयादयः आर्धधातुके वा इति उच्यते । यदा अपि आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् उत्पत्तिः भवति इति तदा एकम् वाक्यम् तत् च इदम् च । गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्यः आयः आर्धधातुके वा । ऋतेः ईयङ् आर्धधातुके वा । कमेः णिङ् आर्धधातुके वा इति । कः च अत्र विशेषः । आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् इति च उभयथा अनिष्टप्रसङ्गः । आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् इति च उभयथा अनिष्टम् प्राप्नोति । यदि विज्ञायते आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् निवृत्तिः भवति इति गुप्तिः जुगोप इति च इष्टम् न सिध्यति इदम् च अनिष्टम् प्राप्नोति । गोपाम् चकार गोपा इति च । इदम् तावत् इष्टम् सिद्धम् भवति । गोपायाम् चकार गोपाय इति । अथ विज्ञायते आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् तस्मिन् अवस्थिते वा आयादीनाम् उत्पत्तिः भवति इति गुप्तिः जुगोप इति च इष्टम् सिद्धम् भवति । इदम् च अनिष्टम् न प्राप्नोति । गोपायाम् चकार गोपाय इति । इदम् तु इष्टम् न सिध्यति । गोपयाम् चकार गोपाय इति । इदम् तावत् इष्टम् सिध्यति । गोपयाम् चकार इति । कथम् । अस्तु अत्र आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् लिट् । तस्मिन् अवस्थिते वा आयादयः । आम् मध्ये पतिष्यति यथा विकरणाः तद्वत् । इदम् तर्हि इष्टम् न सिध्यति गोपाया इति । सिद्धम् तु सार्वधातुके नित्यवचनात् अनाश्रित्य वाविधानम् । सिद्धम् एतत् । कथम्। अविशेषेण आयादीनाम् वाविधानम् उक्त्वा सार्वधातुके नित्यम् इति वक्ष्यामि । स्यादिबलीयस्त्वम् तु विप्रतिषेधेन तुल्यनिमित्तत्वात् । स्यादिभिः तु आयादीनाम् बाधनम् प्राप्नोति विप्रतिषेधेन । किम् कारणम् । तुल्यनिमित्तत्वात् । तुल्यम् निमित्तम् स्यादीनाम् आयादीनाम् च । स्यादीनाम् अवकाशः करिष्यति हरिष्यति । आयादीनाम् अवकाशः गोपायति धूपायति । इह उभयम् प्राप्नोति । गोपायिष्यति धूपायिष्यति इति । परत्वात् स्यादयः प्राप्नुवन्ति । न वा आयादिविधानस्य अनवकाशत्वात् । न वा एषः दोषः । किम् कारणम् । आयादिविधानस्य अनवकाशत्वात् । अनवकाशाः आयादयः उच्यन्ते च । ते वचनात् भविष्यन्ति । ननु च इदानीम् एव अवकाशः प्रकॢप्तः गोपायति धूपायति इति । अत्र अपि शप् स्यादिः भवति । यदि अपि अत्र अपि भवति न तु अत्र अस्ति विशेषः सति वा शपि असति वा । अन्यत् इदानीम् एतत् उच्यते न अस्ति विशेषः इति । यत् तु तत् उक्तम् आयादीनाम् स्यादिभिः अव्याप्तः अवकाशः इत् स न अस्ति अवकाशः । अवश्यम् खलु अपि अत्र शप् स्यादिः एषितव्यः । किम् कारणम् । गोपायन्ती धूपायन्ती इति : शप्श्यनोः नित्यम् इति नुम् यथा स्यात् इति । यदि तर्हि अनवकाशाः आयादयः आयादिभिः स्यादीनाम् बाधनम् प्राप्नोति । यथा पुनः अयम् सूत्रेभेदेन परिहारः यदि पुनः शपि नित्यम् इति उच्येत । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् आयादिभ्यः यत् आर्धधातुकम् आयादिप्रकृतेः यत् आर्धधातुकम् इति च उभयथा अनिष्टप्रसङ्गः इति । न एषः दोषः । आर्धधातुके इति न एषा परसप्तमी । का तर्हि । विषयसप्तमी । आर्धधातुकविषये इति । तत्र आर्धधातुकविषये आयादिप्रकृतेः आयादिषु कृतेषु यः यतः प्रत्ययः प्राप्नोति सः ततः भविष्यति ।
KA II,40.4-41.19 Ro III,104-107 katham idam vijñāyate . āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām nivṛttiḥ bhavati . āhosvit āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām utpattiḥ bhavati iti . kim gatam etat iyatā sūtreṇā āhosvit anyatarasmin pakṣe bhūyaḥ sūtram kartavyam . gatam iti āha . katham . yadā tāvat āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām nivṛttiḥ bhavati iti tadā aviśeṣeṇa sarvam āyādiprakaraṇam anukramya āyādayaḥ ārdhadhātuke vā iti ucyate . yadā api āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām utpattiḥ bhavati iti tadā ekam vākyam tat ca idam ca . gupūdhūpavicchipaṇipanibhyaḥ āyaḥ ārdhadhātuke vā . ṛteḥ īyaṅ ārdhadhātuke vā . kameḥ ṇiṅ ārdhadhātuke vā iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam iti ca ubhayathā aniṣṭaprasaṅgaḥ . āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam iti ca ubhayathā aniṣṭam prāpnoti . yadi vijñāyate āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām nivṛttiḥ bhavati iti guptiḥ jugopa iti ca iṣṭam na sidhyati idam ca aniṣṭam prāpnoti . gopām cakāra gopā iti ca . idam tāvat iṣṭam siddham bhavati . gopāyām cakāra gopāya iti . atha vijñāyate āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam tasmin avasthite vā āyādīnām utpattiḥ bhavati iti guptiḥ jugopa iti ca iṣṭam siddham bhavati . idam ca aniṣṭam na prāpnoti . gopāyām cakāra gopāya iti . idam tu iṣṭam na sidhyati . gopayām cakāra gopāya iti . idam tāvat iṣṭam sidhyati . gopayām cakāra iti . katham . astu atra āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam liṭ . tasmin avasthite vā āyādayaḥ . ām madhye patiṣyati yathā vikaraṇāḥ tadvat . idam tarhi iṣṭam na sidhyati gopāyā iti . siddham tu sārvadhātuke nityavacanāt anāśritya vāvidhānam . siddham etat . katham. aviśeṣeṇa āyādīnām vāvidhānam uktvā sārvadhātuke nityam iti vakṣyāmi . syādibalīyastvam tu vipratiṣedhena tulyanimittatvāt . syādibhiḥ tu āyādīnām bādhanam prāpnoti vipratiṣedhena . kim kāraṇam . tulyanimittatvāt . tulyam nimittam syādīnām āyādīnām ca . syādīnām avakāśaḥ kariṣyati hariṣyati . āyādīnām avakāśaḥ gopāyati dhūpāyati . iha ubhayam prāpnoti . gopāyiṣyati dhūpāyiṣyati iti . paratvāt syādayaḥ prāpnuvanti . na vā āyādividhānasya anavakāśatvāt . na vā eṣaḥ doṣaḥ . kim kāraṇam . āyādividhānasya anavakāśatvāt . anavakāśāḥ āyādayaḥ ucyante ca . te vacanāt bhaviṣyanti . nanu ca idānīm eva avakāśaḥ prakḷptaḥ gopāyati dhūpāyati iti . atra api śap syādiḥ bhavati . yadi api atra api bhavati na tu atra asti viśeṣaḥ sati vā śapi asati vā . anyat idānīm etat ucyate na asti viśeṣaḥ iti . yat tu tat uktam āyādīnām syādibhiḥ avyāptaḥ avakāśaḥ it sa na asti avakāśaḥ . avaśyam khalu api atra śap syādiḥ eṣitavyaḥ . kim kāraṇam . gopāyantī dhūpāyantī iti : śapśyanoḥ nityam iti num yathā syāt iti . yadi tarhi anavakāśāḥ āyādayaḥ āyādibhiḥ syādīnām bādhanam prāpnoti . yathā punaḥ ayam sūtrebhedena parihāraḥ yadi punaḥ śapi nityam iti ucyeta . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam āyādibhyaḥ yat ārdhadhātukam āyādiprakṛteḥ yat ārdhadhātukam iti ca ubhayathā aniṣṭaprasaṅgaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ārdhadhātuke iti na eṣā parasaptamī . kā tarhi . viṣayasaptamī . ārdhadhātukaviṣaye iti . tatra ārdhadhātukaviṣaye āyādiprakṛteḥ āyādiṣu kṛteṣu yaḥ yataḥ pratyayaḥ prāpnoti saḥ tataḥ bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.