क्अ इइ,५१।२-५२।८ रो इइइ,१३०-१३२ किमर्थः चकारः । विशेषणार्थः । क्व विशेषणार्थेन अर्थः । सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु इति । सौ वृद्धिः इति उच्यमाने अग्निः वायुः इति अत्र अपि प्रसज्येत । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । परस्मैपदेषु इति उच्यते । न च अत्र परस्मैपदम् पश्यामः । स्वरार्थः तर्हि । चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । अनच्कः अयम् । तत्र न अर्थः स्वरार्थेन चकारेण अनुबन्धेन । इटि कृते साच्कः भविष्यति । तत्र प्रत्ययाद्युदात्तत्वेन इटः उदात्तत्वम् भविष्यति । न सिध्यति । आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति इति अनुदात्तत्वम् प्राप्नोति । अतः उत्तरम् पठति । सिचः चित्करणानर्थक्यम् स्थानिवत्वात् । सिचः चित्करणम् नर्थयम् । किम् कारणम् । स्थानिवत्वात् । स्थानिवद्भावात् चित् भविष्यति । अर्थवत् तु चित्करणसामर्थ्यात् हि इटः उदात्तत्वम् । अर्थवत् तु चित्करणम् । कः अर्थः । चित्करणसामर्थ्यात् हि इटः उदात्तत्वम् भविष्यति । न अप्राप्ते प्रत्ययस्वरे आगमानुदात्तत्वम् आरभ्यते । तत् यथा एव प्रत्ययस्वरम् बाधते एवम् स्थानिवद्भावात् अपि या प्राप्तिः ताम् अपि बाधेत । तस्मात् चित्करणम् । तस्मात् चकारः कर्तव्यः । अथ इदित्करणम् किमर्थम् । इदित्करणम् नकारलोपाभावार्थम् । इदित्करणम् क्रियते नकारलोपः मा भूत् इति । अमंस्त अमंस्थाः । अनिदिताम् हलः उपधायाः क्ङिति इति । न वा हन्तेः सिचः कित्करणम् नकारलोपाभावस्य । न वा एतत् प्रयोजनम् अस्ति । किम् कारणम् । यत् अयम् हनः सिच् इति हन्तेः सिचः कित्त्वम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न सिजन्तस्य नकार्लोपः भवति इति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । किम् । सिचि एव नलोपः यथा स्यात् । परस्मिन् निमित्ते मा भूत् इति । कः पुनः अत्र विशेषः सिचि वा नलोपे सति परस्मिन् वा निमित्ते । अयम् अस्ति विशेषः । सिचि नलोपे सति नलोपस्य असिद्धत्वात् अकारलोपः न भवति । परस्मिन् पुनः निमित्ते नलोपे सति अकारलोपः प्राप्नोति । समानाश्रयम् असिद्धम् व्याश्रयम् च इदम् । ननु च परस्मिन् अपि निमित्ते नलोपे सति अकारलोपः न भविष्यति । कथम् । असिद्धम् बहिरङ्गलक्षणम् अन्तरङ्गलक्षणे इति टत् एतत् हन्तेः सिचः कित्करणम् ज्ञापकम् एव न सिजन्तस्य नलोपः भवति इति । इदित्त्वात् वा स्थानिवत्त्वात् । अथ अपि अनेन इदिता अर्थः स्यात् । अयम् आदेशः स्थानिवद्भावात् इदित् भविष्यति।
KA II,51.2-52.8 Ro III,130-132 kimarthaḥ cakāraḥ . viśeṣaṇārthaḥ . kva viśeṣaṇārthena arthaḥ . sici vṛddhiḥ parasmaipadeṣu iti . sau vṛddhiḥ iti ucyamāne agniḥ vāyuḥ iti atra api prasajyeta . na etat asti prayojanam . parasmaipadeṣu iti ucyate . na ca atra parasmaipadam paśyāmaḥ . svarārthaḥ tarhi . citaḥ antaḥ udāttaḥ bhavati iti antodāttatvam yathā syāt . etat api na asti prayojanam . anackaḥ ayam . tatra na arthaḥ svarārthena cakāreṇa anubandhena . iṭi kṛte sāckaḥ bhaviṣyati . tatra pratyayādyudāttatvena iṭaḥ udāttatvam bhaviṣyati . na sidhyati . āgamāḥ anudāttāḥ bhavanti iti anudāttatvam prāpnoti . ataḥ uttaram paṭhati . sicaḥ citkaraṇānarthakyam sthānivatvāt . sicaḥ citkaraṇam narthayam . kim kāraṇam . sthānivatvāt . sthānivadbhāvāt cit bhaviṣyati . arthavat tu citkaraṇasāmarthyāt hi iṭaḥ udāttatvam . arthavat tu citkaraṇam . kaḥ arthaḥ . citkaraṇasāmarthyāt hi iṭaḥ udāttatvam bhaviṣyati . na aprāpte pratyayasvare āgamānudāttatvam ārabhyate . tat yathā eva pratyayasvaram bādhate evam sthānivadbhāvāt api yā prāptiḥ tām api bādheta . tasmāt citkaraṇam . tasmāt cakāraḥ kartavyaḥ . atha iditkaraṇam kimartham . iditkaraṇam nakāralopābhāvārtham . iditkaraṇam kriyate nakāralopaḥ mā bhūt iti . amaṃsta amaṃsthāḥ . aniditām halaḥ upadhāyāḥ kṅiti iti . na vā hanteḥ sicaḥ kitkaraṇam nakāralopābhāvasya . na vā etat prayojanam asti . kim kāraṇam . yat ayam hanaḥ sic iti hanteḥ sicaḥ kittvam śāsti tat jñāpayati ācāryaḥ na sijantasya nakārlopaḥ bhavati iti . na etat asti jñāpakam . asti hi anyat etasya vacane prayojanam . kim . sici eva nalopaḥ yathā syāt . parasmin nimitte mā bhūt iti . kaḥ punaḥ atra viśeṣaḥ sici vā nalope sati parasmin vā nimitte . ayam asti viśeṣaḥ . sici nalope sati nalopasya asiddhatvāt akāralopaḥ na bhavati . parasmin punaḥ nimitte nalope sati akāralopaḥ prāpnoti . samānāśrayam asiddham vyāśrayam ca idam . nanu ca parasmin api nimitte nalope sati akāralopaḥ na bhaviṣyati . katham . asiddham bahiraṅgalakṣaṇam antaraṅgalakṣaṇe iti ṭat etat hanteḥ sicaḥ kitkaraṇam jñāpakam eva na sijantasya nalopaḥ bhavati iti . idittvāt vā sthānivattvāt . atha api anena iditā arthaḥ syāt . ayam ādeśaḥ sthānivadbhāvāt idit bhaviṣyati.
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.