क्अ इइ,१६।२-१७।१२ रो इइइ,४५-४८ किमर्थः चकारः । स्वरार्थः । चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । एकाच् अयम् । तत्र न अर्थः स्वरार्थेन चकारेण अनुबन्धेन । प्रत्ययस्वरेण एव सिद्धम् । विशेषणार्थः तर्हि । क्व विशेषणार्थेन अर्थः । अस्य च्वौ क्यचि च इति । क्ये च इति उच्यमाने अपि काकः श्येनायते अत्र अपि प्रसय्जेत । न एतत् अस्ति । तदनुबन्धकग्रहणे अतदनुबन्धकस्य ग्रहणम् न इति एवम् एतस्य न भविष्यति । सामान्यग्रहणाविघातार्थः तर्हि । क्व च सामान्यग्रहणाविघातार्थेन अर्थः । नः क्ये इति । अथ आत्मन्ग्रहणम् किमर्थम् । आत्मेच्छायाम् यथा स्यात् । परेच्छायाम् मा भूत् इति । राज्ञः पुत्रम् इच्छति इति । क्रियमाणे अपि आत्मग्रहणे परेच्छायाम् प्राप्नोति । किम् कारणम् । आत्मनः इति इयम् कर्तरि षष्ठी । इच्छा इति अकारः भावे । सः यदि एव आत्मनः इच्छा अथ अपि परस्य आत्मेच्छा एव असौ भवति । न आत्मग्रहणेन इच्छा अभिसम्बध्यते । किम् तर्हि । सुबन्तम् अभिसम्बध्यते । आत्मनः यत् सुबन्तम् इति । यदि आत्मग्रहणम् क्रियते छन्दसि परेच्छायाम् न प्राप्नोति । म त्वा वृकाः अघायवः विदन् । तस्मात् न अर्थः आत्मग्रहणेन । इह कस्मात् न भवति : राज्ञः पुत्रम् इच्छति इति । असामर्थ्यात् । कथम् असामर्थ्यम् । सापेक्षम् असमर्थम् भवति इति । छन्दसि अपि तर्हि न प्राप्नोति । म त्वा वृकाः अघायवः विदन् । अस्ति अत्र विशेषः । अन्तरेण अपि अत्र तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् परेच्छा गम्यते । कथम् पुनः अन्तरेण अपि अत्र तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् परेच्छा गम्यते । ते च एव वृकाः एवमात्मकः हिंस्राः । कः च आत्मनः अघम् एषितुम् अर्हति । अतः अन्तरेण अपि अत्र तृतीयस्य पदस्य प्रयोगम् परेच्छा गम्यते । यथा एव तर्हि छन्दसि अघशब्दात् परेच्छायाम् ख्यच् भवति एवम् भाषायाम् अपि प्राप्नोति । अघम् इच्छति इति । तस्मात् आत्मग्रहणम् कर्तव्यम् । छन्दसि कथम् । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति भवति छन्दसि अघशब्दात् परेच्छायाम् क्यच् इति यत् अयम् अश्वाघस्यात् इति क्यचि प्रत्कृते ईत्वबाधनार्थम् आकारम् शास्ति । अथ सुब्ग्रहणम् किमर्थम् । सुबन्तात् उत्पत्तिः यथ स्यात् । प्रातिपदिकात् मा भूत् इति । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । न अस्ति अत्र विशेषः सुबन्तात् उत्पत्तौ सत्याम् प्रातिपदिकात् वा अयम् अस्ति विशेषः । सुबन्तात् उत्पत्तौ सत्याम् पदसञ्ज्ञा सिद्धा भवति । प्रातिपदिकात् उत्पत्तौ सत्याम् पदसञ्ज्ञा न प्राप्नोति । ननु च प्रातिपदिकात् उत्पत्तौ सत्याम् पदसञ्ज्ञा सिद्धा । कथम् । आरभ्यते नः क्ये इति । तत् च अवश्यम् कर्तव्यम् सुबन्तात् उत्पत्तौ सत्याम् नियमार्थम् । तत् एव प्रातिपदिकात् उत्पत्तौ सत्याम् विध्यर्थम् भविष्यति । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । सुबन्तात् उत्पत्तिः यथ स्यात् । धातोः मा भूत् इति । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । धातोः सन् विधीयते । सः बाधकः भविष्यति । अनवकाशाः हि विधयः बाधकाः भवन्ति सावकाशः च सन् । कः अवकाशः । परेच्छा । न परेच्छायाम् सना भवितव्यम् । किम् कारणम् । समानकर्तृकात् इति उच्यते । यावत् च इह आत्मग्रहणम् तावत् तत्र समानकर्तृकग्रहणम् । इदम् तर्हि प्रयोजनम् । सुबन्तात् उत्पत्तिः यथ स्यात् । वाक्यात् मात् भूत् इति । महान्तम् पुत्रम् इच्छति इति । न वा भवति महापुत्रीयति इति । भवति यदा एतत् वाक्यम् भवति । महान् पुत्रः महापुत्रः । महापुत्रम् इच्छति महापुत्रीयति इति । यदा तु एतत् वाक्यम् भवति महान्तम् पुत्रम् इच्छति इति तदा न भवितव्यम् तदा च प्राप्नोति । तदा मा भूत् इति ।
KA II,16.2-17.12 Ro III,45-48 kimarthaḥ cakāraḥ . svarārthaḥ . citaḥ antaḥ udāttaḥ bhavati iti antodāttatvam yathā syāt . na etat asti prayojanam . ekāc ayam . tatra na arthaḥ svarārthena cakāreṇa anubandhena . pratyayasvareṇa eva siddham . viśeṣaṇārthaḥ tarhi . kva viśeṣaṇārthena arthaḥ . asya cvau kyaci ca iti . kye ca iti ucyamāne api kākaḥ śyenāyate atra api prasayjeta . na etat asti . tadanubandhakagrahaṇe atadanubandhakasya grahaṇam na iti evam etasya na bhaviṣyati . sāmānyagrahaṇāvighātārthaḥ tarhi . kva ca sāmānyagrahaṇāvighātārthena arthaḥ . naḥ kye iti . atha ātmangrahaṇam kimartham . ātmecchāyām yathā syāt . parecchāyām mā bhūt iti . rājñaḥ putram icchati iti . kriyamāṇe api ātmagrahaṇe parecchāyām prāpnoti . kim kāraṇam . ātmanaḥ iti iyam kartari ṣaṣṭhī . icchā iti akāraḥ bhāve . saḥ yadi eva ātmanaḥ icchā atha api parasya ātmecchā eva asau bhavati . na ātmagrahaṇena icchā abhisambadhyate . kim tarhi . subantam abhisambadhyate . ātmanaḥ yat subantam iti . yadi ātmagrahaṇam kriyate chandasi parecchāyām na prāpnoti . ma tvā vṛkāḥ aghāyavaḥ vidan . tasmāt na arthaḥ ātmagrahaṇena . iha kasmāt na bhavati : rājñaḥ putram icchati iti . asāmarthyāt . katham asāmarthyam . sāpekṣam asamartham bhavati iti . chandasi api tarhi na prāpnoti . ma tvā vṛkāḥ aghāyavaḥ vidan . asti atra viśeṣaḥ . antareṇa api atra tṛtīyasya padasya prayogam parecchā gamyate . katham punaḥ antareṇa api atra tṛtīyasya padasya prayogam parecchā gamyate . te ca eva vṛkāḥ evamātmakaḥ hiṃsrāḥ . kaḥ ca ātmanaḥ agham eṣitum arhati . ataḥ antareṇa api atra tṛtīyasya padasya prayogam parecchā gamyate . yathā eva tarhi chandasi aghaśabdāt parecchāyām khyac bhavati evam bhāṣāyām api prāpnoti . agham icchati iti . tasmāt ātmagrahaṇam kartavyam . chandasi katham . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati bhavati chandasi aghaśabdāt parecchāyām kyac iti yat ayam aśvāghasyāt iti kyaci pratkṛte ītvabādhanārtham ākāram śāsti . atha subgrahaṇam kimartham . subantāt utpattiḥ yatha syāt . prātipadikāt mā bhūt iti . na etat asti prayojanam . na asti atra viśeṣaḥ subantāt utpattau satyām prātipadikāt vā ayam asti viśeṣaḥ . subantāt utpattau satyām padasañjñā siddhā bhavati . prātipadikāt utpattau satyām padasañjñā na prāpnoti . nanu ca prātipadikāt utpattau satyām padasañjñā siddhā . katham . ārabhyate naḥ kye iti . tat ca avaśyam kartavyam subantāt utpattau satyām niyamārtham . tat eva prātipadikāt utpattau satyām vidhyartham bhaviṣyati . idam tarhi prayojanam . subantāt utpattiḥ yatha syāt . dhātoḥ mā bhūt iti . etat api na asti prayojanam . dhātoḥ san vidhīyate . saḥ bādhakaḥ bhaviṣyati . anavakāśāḥ hi vidhayaḥ bādhakāḥ bhavanti sāvakāśaḥ ca san . kaḥ avakāśaḥ . parecchā . na parecchāyām sanā bhavitavyam . kim kāraṇam . samānakartṛkāt iti ucyate . yāvat ca iha ātmagrahaṇam tāvat tatra samānakartṛkagrahaṇam . idam tarhi prayojanam . subantāt utpattiḥ yatha syāt . vākyāt māt bhūt iti . mahāntam putram icchati iti . na vā bhavati mahāputrīyati iti . bhavati yadā etat vākyam bhavati . mahān putraḥ mahāputraḥ . mahāputram icchati mahāputrīyati iti . yadā tu etat vākyam bhavati mahāntam putram icchati iti tadā na bhavitavyam tadā ca prāpnoti . tadā mā bhūt iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.