क्अ इइ,१७।१२-१८।१५ रो इइइ,४८-५० अथ क्रियमाणे अपि सुब्ग्रहणे कस्मात् एव अत्र न भवति । सुबन्तम् हि एतत् वाक्यम् । न एतत् सुबन्तम् । कथम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात् तदादेः ग्रहणम् भवति इति । अथ यत् अत्र सुबन्तम् तस्मात् उत्पत्तिः कस्मात् न भवति । समानाधिकरणानाम् सर्वत्र अवृत्तिः अयोगात् एकेन । समानाधिकरणानाम् सर्वत्र एव वृत्तिः न भवति । क्व सर्वत्र । समासविधौ प्रत्ययविधौ । समासविधौ तावत् । ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः । महत् कष्टम् श्रितः इति । प्रत्ययविधौ । ऋद्धस्य उपगोः अपत्यम् । महान्तम् पुत्रम् इच्छति । इति । किम् पुनः कारणम् समानाधिकरणानाम् सर्वत्र वृत्तिः न भवति । अयोगात् एकेन । न हि एकेन पदेन योगः भवति । इह तावत् ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः इति षष्ठ्यन्तेन सुबन्तेन सामर्थ्ये सति समासः विधीयते । यत् च अत्र षष्थ्यन्तम् न तस्य सुबन्तेन सामर्थ्यम् । यस्य च सामर्थ्यम् न तत् षष्ठ्यन्तम् । वाक्यम् तत् । ऋद्धस्य उपगोः अपत्यम् इति च । षष्ठीसमर्थात् अपत्येन योगे प्रत्ययः विधीयते । यत् च अत्र षष्ट्ःईसमर्थम् न तस्य अपतत्येन योगः यस्य च अप्तत्येन योगः न तत् षष्ठ्यन्तम् । वाक्यम् तत् । समानाधिकरणानाम् इति उच्यते । अथ व्यधिकरणानाम् कथम् । राज्ञः पुत्रम् इच्छति इति । एवम् तर्हि इदम् पठितव्यम् । सविशेषणानाम् सर्वत्र अवृत्तिः अयोगात् एकेन । द्वितीयानुपपत्तिः तु । द्वितीया तु न उपपद्यते । महान्तम् पुत्रम् इच्छति इति । किम् कारणम् । न पुत्रः इषिकर्म । यदि पुत्रः न इषिकर्म न च अवश्यम् द्वितीया एव । किम् तर्हि । सर्वाः द्वितीयादयः विभक्तयः । महता पुत्रेण कृतम् । महते पुत्राय देहि । महः पुत्रात् आनय । महतः पुत्रस्य स्वम् । महति पुत्रे निधेहि । तस्मात् न एवम् शक्यम् वक्तुम् न पुत्रः इषिकर्म इति । पुत्र एव इषिकर्म । तत्सामानाधिकरण्यात् द्वितीयादयः भविष्यन्ति । वृत्तिः तर्हि कस्मात् न भवति । सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते इति वक्तव्यम् । यदि सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते इति उच्यते मुण्डयति माणवकम् इति अत्र वृत्तिः न प्राप्नोति । अमुण्डादीनाम् इति वक्तव्यम् । तत् तर्हि वक्तव्यम् सविशेषणानाम् वृत्तिः न वृत्तस्य वा विशेषणम् न प्रयुज्यते अमुण्डादीनाम् इति । न वक्तव्यम् । वृत्तिः कस्मात् न भवति महान्तम् पुत्रम् इच्छति इति । अगमकत्वात् । इह समानार्थेन वाक्येन भवितव्यम् प्रत्ययान्तेन च । यः च इह अर्थः वाक्येन गम्यते महान्तम् पुत्रम् इच्छति इति न असौ जातु चित् प्रत्ययान्तेन गम्यते महान्तम् पुत्रीयति इति । एतस्मात् हेतोः ब्रूमः अगमकत्वात् इति । न ब्रूमः अपशब्दः स्यात् इति । यत्र च गमकत्वम् भवति तत्र वृत्तिः । तत् यथा मुण्डयति माणवकम् इति ।
KA II,17.12-18.15 Ro III,48-50 atha kriyamāṇe api subgrahaṇe kasmāt eva atra na bhavati . subantam hi etat vākyam . na etat subantam . katham . pratyayagrahaṇe yasmāt tadādeḥ grahaṇam bhavati iti . atha yat atra subantam tasmāt utpattiḥ kasmāt na bhavati . samānādhikaraṇānām sarvatra avṛttiḥ ayogāt ekena . samānādhikaraṇānām sarvatra eva vṛttiḥ na bhavati . kva sarvatra . samāsavidhau pratyayavidhau . samāsavidhau tāvat . ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ . mahat kaṣṭam śritaḥ iti . pratyayavidhau . ṛddhasya upagoḥ apatyam . mahāntam putram icchati . iti . kim punaḥ kāraṇam samānādhikaraṇānām sarvatra vṛttiḥ na bhavati . ayogāt ekena . na hi ekena padena yogaḥ bhavati . iha tāvat ṛddhasya rājñaḥ puruṣaḥ iti ṣaṣṭhyantena subantena sāmarthye sati samāsaḥ vidhīyate . yat ca atra ṣaṣthyantam na tasya subantena sāmarthyam . yasya ca sāmarthyam na tat ṣaṣṭhyantam . vākyam tat . ṛddhasya upagoḥ apatyam iti ca . ṣaṣṭhīsamarthāt apatyena yoge pratyayaḥ vidhīyate . yat ca atra ṣaṣṭḥīsamartham na tasya apatatyena yogaḥ yasya ca aptatyena yogaḥ na tat ṣaṣṭhyantam . vākyam tat . samānādhikaraṇānām iti ucyate . atha vyadhikaraṇānām katham . rājñaḥ putram icchati iti . evam tarhi idam paṭhitavyam . saviśeṣaṇānām sarvatra avṛttiḥ ayogāt ekena . dvitīyānupapattiḥ tu . dvitīyā tu na upapadyate . mahāntam putram icchati iti . kim kāraṇam . na putraḥ iṣikarma . yadi putraḥ na iṣikarma na ca avaśyam dvitīyā eva . kim tarhi . sarvāḥ dvitīyādayaḥ vibhaktayaḥ . mahatā putreṇa kṛtam . mahate putrāya dehi . mahaḥ putrāt ānaya . mahataḥ putrasya svam . mahati putre nidhehi . tasmāt na evam śakyam vaktum na putraḥ iṣikarma iti . putra eva iṣikarma . tatsāmānādhikaraṇyāt dvitīyādayaḥ bhaviṣyanti . vṛttiḥ tarhi kasmāt na bhavati . saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti vaktavyam . yadi saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate iti ucyate muṇḍayati māṇavakam iti atra vṛttiḥ na prāpnoti . amuṇḍādīnām iti vaktavyam . tat tarhi vaktavyam saviśeṣaṇānām vṛttiḥ na vṛttasya vā viśeṣaṇam na prayujyate amuṇḍādīnām iti . na vaktavyam . vṛttiḥ kasmāt na bhavati mahāntam putram icchati iti . agamakatvāt . iha samānārthena vākyena bhavitavyam pratyayāntena ca . yaḥ ca iha arthaḥ vākyena gamyate mahāntam putram icchati iti na asau jātu cit pratyayāntena gamyate mahāntam putrīyati iti . etasmāt hetoḥ brūmaḥ agamakatvāt iti . na brūmaḥ apaśabdaḥ syāt iti . yatra ca gamakatvam bhavati tatra vṛttiḥ . tat yathā muṇḍayati māṇavakam iti .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.