क्अ इइ,७८।२-७ रो इइइ,१९२-१९३ कथम् इदम् विज्ञायते । स्त्रियाम् अभिधेयायाम् वा अस्रूपः न भवति इति आहोस्वित् स्त्रीप्रत्ययेषु इति । किम् च अतः । यदि स्त्रियाम् अभिधेयायाम् इति लव्या लवितव्या अत्र वा असरूपः न प्राप्नोति । अथ विज्ञायते स्त्रीप्रत्ययेषु इति व्यावक्रोशी वयतिक्रुष्टिः इति न सिध्यति । एवम् तर्हि न एवम् विज्ञायते स्त्रियाम् अभिधेयायाम् न अपि स्त्रीप्रत्ययेषु इति । कथम् तर्हि स्त्रीग्रहणम् स्वरयिष्यते । तत्र स्वरितेन अधिकारगतिः भवति इति स्त्रियाम् इति अधिकृत्य ये प्रतयाः विहिताः तेषाम् प्रतिषेधः विज्ञास्यते ।
KA II,78.2-7 Ro III,192-193 katham idam vijñāyate . striyām abhidheyāyām vā asrūpaḥ na bhavati iti āhosvit strīpratyayeṣu iti . kim ca ataḥ . yadi striyām abhidheyāyām iti lavyā lavitavyā atra vā asarūpaḥ na prāpnoti . atha vijñāyate strīpratyayeṣu iti vyāvakrośī vayatikruṣṭiḥ iti na sidhyati . evam tarhi na evam vijñāyate striyām abhidheyāyām na api strīpratyayeṣu iti . katham tarhi strīgrahaṇam svarayiṣyate . tatra svaritena adhikāragatiḥ bhavati iti striyām iti adhikṛtya ye pratayāḥ vihitāḥ teṣām pratiṣedhaḥ vijñāsyate .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,७८।८-८०।१४ रो इइइ,१९३-१९८ किमर्थम् पुनः इदम् उच्यते । असरूपस्य वावचनम् उत्सर्गस्य बाधकविषये अनिवृत्त्यर्थम् । असरूपस्य वावचनम् क्रियते उत्सर्गस्य बाधकविषये अनिवृत्तिः यथा स्यात् । तव्यत्तव्यानीयरः उत्सर्गाः । तेषाम् अजन्तात् यत् अपवादः । चेयम् , चेतव्यम् इति अपि यथा स्यात् । न एतत् अस्ति प्रयोजनम् । अजन्तात् यत् विधीयते । हलन्तात् ण्यत् विधीयते । एतावन्तः च धातवः यत् उत अजन्ताः हलन्ताः च । उच्यन्ते च तव्यादयः । ते वचनात् भविष्यन्ति । एवम् तर्हि ण्वुल्तृचौ उत्सर्गौ । तयोः पचादिभ्यः अच् अपवादः । पचति इति पचः । पक्ता पाचकः इति अपि यथा स्यात् । एतत् अपि न अस्ति प्रयोजनम् । वक्ष्यति एतत् । अच् अपि सर्वधातुभ्यः वक्तव्यः इति । एवम् तर्हि ण्वुल्तृजचः उत्सर्गाः तेषाम् इगुपधात् कः अपवादः । विक्षिपः विलिखः । विक्षेप्ता विक्षेपकः इति अपि यथा स्यात् । अस्ति प्रयोजनम् एतत् । किम् तर्हि इति । तत्र उत्पत्तिवाप्रसङ्गः यथा तद्धिते । तत्र उत्पत्तिः विभाषा प्राप्नोति यथा तद्धिते । अस्तु । यदा विक्षिपः विलिखः इति एतत् न तदा विक्षेप्ता विक्षेपकः इति एतत् भविष्यति । यदि एतत् लभ्येत कृतम् स्यात् । तत् तु न लभ्यम् । किम् कारणम् । यथा तद्धिते इति उच्यते । तद्दितेषु च सर्वम् एव उत्सर्गापवादम् विभाषा । उत्पद्यते वा न वा । सिद्धम् तु असरूपस्य बाधकस्य वावचनात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । असरूपस्य बाधकस्य वावचनात् । असरूपः बाधकः वा बाधकः भवति इति वक्तव्यम् । सिध्यति । सूत्रम् तर्हि भिद्यते । यथान्यासम् एव अस्तु । ननु च उक्तम् तत्र उत्पत्तिवाप्रसङ्गः यथा तद्धिते इति । न एषः दोषः । अस्ति कारणम् येन तद्धिते विभाषा उत्पत्तिः भवति । किम् कारणम् । प्रकृतिः तत्र प्रकृत्यर्थे वर्तते । अन्येन शब्देन प्रत्ययार्थः अभिधीयते । इह पुनः न केवला प्रकृतिः प्रकृत्यर्थे वर्तते न च अन्यः शब्दः अस्ति यः तम् अर्थम् अभिदधीत इति कृत्वा अनुत्पत्तिः न भविष्यति । अथ वा समयः कृतः । न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न च केवलः प्रत्ययः इति । एतस्मात् समयात् अनुत्पत्तिः न भविष्यति । ननु च यः एव तस्य समयस्य कर्ता सः एव इदम् अपि आह । यदि असौ तत्र प्रमाणम् इह अपि प्रमाणम् भवितुम् अर्हति । प्रमाणम् असौ तत्र च इह च । सामर्थ्यम् तु इह द्रष्टव्यम् प्रयोगे । न च अनुत्पत्तौ सामर्थ्यम् अस्ति । तेन अनुत्पत्तिः न भविष्यति । कथम् तर्हि तद्धितेषु अनुत्पत्तौ सामर्थ्यम् भवति । अन्येन प्रत्ययेन सामर्थ्यम् । केन । षष्ठ्या । अथ वा रूपवत्ताम् आश्रित्य वाविधिः उच्यते । न च अनुत्पत्तिः रूपवती । तेन अनुत्पत्तिः न भविष्यति । एवम् अपि कुतः एतत् अपवादः विभाषा भविष्यति न पुनः उत्सर्गः इति । न च एव अस्ति विशेषः यत् अपवादः विभाषा स्यात् उत्सर्गः वा । अपि च सापेक्षः अयम् निर्देशः क्रियते वा असरूपः इति । न च उत्सर्गवेलायाम् किम् चित् अपेक्ष्यम् अस्ति । अपवादवेलायाम् पुनः उत्सर्गः अपेक्ष्यते । तेन यः रूपवान् अन्यपूर्वकः बाधकः प्राप्नोति सः वा बाधकः भविष्यति । कः पुनः असौ । अपवादः । यदि यः रूपवान् अन्यपूर्वकः बाधकः प्राप्नोति सः वा बाधकः भवति इति उच्यते क्विबादिषु समावेशः न प्राप्नोति । ग्रामणीः ग्रामणायः इति । न हि एते रूपवन्तः । एते अपि रूपवन्तः । कस्याम् अवस्थायाम् । उपदेशावस्थायाम् । यदि एवम् अनुबन्धभिन्नेषु विभाषाप्रसङ्गः । अनुबन्धभिन्नेषु विभाषा प्राप्नोति । कर्मणि अण् आतः अनुपसर्गे कः इति कविषये अण् अपि प्राप्नोति । सिद्धम् अनुबन्धस्य अनेकान्तत्वात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । अनुबन्धस्य अनेकान्तत्वात् । अनेकान्ताः अनुबन्धाः । अथ वा प्रयोगे असरूपाणाम् वाविधिः न्याय्यः । प्रयोगे चेत् लादेशेषु प्रतिषेधः । प्रयोगे चेत् लादेशेषु प्रतिषेधः वक्तव्यः । ह्यः अपचत् इति अत्र लुङ् अपि प्राप्नोति । श्वः पक्ता इति अत्र लृट् अपि प्राप्नोति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न लादेशेषु वा असरूपः भवति इति यत् अयम् हशश्वतोः लङ् च इति आह । अथ वा प्रयोगे असरूपाणाम् वाविधौ न सर्वम् इष्टम् सङ्गृहीतम् इति कृत्वा द्वितीयः प्रयोगः उपास्यते । कः असौ । उपदेशः नाम । उपदेशे च एते सरूपाः । ननु च उक्तम् अनुबन्धभिन्नेषु विभाषाप्रसङ्गः इति । परिहृतम् एतत् । कथम् । सिद्धम् अनुबन्धस्य अनेकान्तत्वात् । अथ एकान्ते दोषः एव । एकान्ते च न दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अनुबन्धकृतम् असारूप्यम् भवति इति यत् अयम् ददादिदधात्योः
KA II,78.8-80.14 Ro III,193-198 kimartham punaḥ idam ucyate . asarūpasya vāvacanam utsargasya bādhakaviṣaye anivṛttyartham . asarūpasya vāvacanam kriyate utsargasya bādhakaviṣaye anivṛttiḥ yathā syāt . tavyattavyānīyaraḥ utsargāḥ . teṣām ajantāt yat apavādaḥ . ceyam , cetavyam iti api yathā syāt . na etat asti prayojanam . ajantāt yat vidhīyate . halantāt ṇyat vidhīyate . etāvantaḥ ca dhātavaḥ yat uta ajantāḥ halantāḥ ca . ucyante ca tavyādayaḥ . te vacanāt bhaviṣyanti . evam tarhi ṇvultṛcau utsargau . tayoḥ pacādibhyaḥ ac apavādaḥ . pacati iti pacaḥ . paktā pācakaḥ iti api yathā syāt . etat api na asti prayojanam . vakṣyati etat . ac api sarvadhātubhyaḥ vaktavyaḥ iti . evam tarhi ṇvultṛjacaḥ utsargāḥ teṣām igupadhāt kaḥ apavādaḥ . vikṣipaḥ vilikhaḥ . vikṣeptā vikṣepakaḥ iti api yathā syāt . asti prayojanam etat . kim tarhi iti . tatra utpattivāprasaṅgaḥ yathā taddhite . tatra utpattiḥ vibhāṣā prāpnoti yathā taddhite . astu . yadā vikṣipaḥ vilikhaḥ iti etat na tadā vikṣeptā vikṣepakaḥ iti etat bhaviṣyati . yadi etat labhyeta kṛtam syāt . tat tu na labhyam . kim kāraṇam . yathā taddhite iti ucyate . tadditeṣu ca sarvam eva utsargāpavādam vibhāṣā . utpadyate vā na vā . siddham tu asarūpasya bādhakasya vāvacanāt . siddham etat . katham . asarūpasya bādhakasya vāvacanāt . asarūpaḥ bādhakaḥ vā bādhakaḥ bhavati iti vaktavyam . sidhyati . sūtram tarhi bhidyate . yathānyāsam eva astu . nanu ca uktam tatra utpattivāprasaṅgaḥ yathā taddhite iti . na eṣaḥ doṣaḥ . asti kāraṇam yena taddhite vibhāṣā utpattiḥ bhavati . kim kāraṇam . prakṛtiḥ tatra prakṛtyarthe vartate . anyena śabdena pratyayārthaḥ abhidhīyate . iha punaḥ na kevalā prakṛtiḥ prakṛtyarthe vartate na ca anyaḥ śabdaḥ asti yaḥ tam artham abhidadhīta iti kṛtvā anutpattiḥ na bhaviṣyati . atha vā samayaḥ kṛtaḥ . na kevalā prakṛtiḥ prayoktavyā na ca kevalaḥ pratyayaḥ iti . etasmāt samayāt anutpattiḥ na bhaviṣyati . nanu ca yaḥ eva tasya samayasya kartā saḥ eva idam api āha . yadi asau tatra pramāṇam iha api pramāṇam bhavitum arhati . pramāṇam asau tatra ca iha ca . sāmarthyam tu iha draṣṭavyam prayoge . na ca anutpattau sāmarthyam asti . tena anutpattiḥ na bhaviṣyati . katham tarhi taddhiteṣu anutpattau sāmarthyam bhavati . anyena pratyayena sāmarthyam . kena . ṣaṣṭhyā . atha vā rūpavattām āśritya vāvidhiḥ ucyate . na ca anutpattiḥ rūpavatī . tena anutpattiḥ na bhaviṣyati . evam api kutaḥ etat apavādaḥ vibhāṣā bhaviṣyati na punaḥ utsargaḥ iti . na ca eva asti viśeṣaḥ yat apavādaḥ vibhāṣā syāt utsargaḥ vā . api ca sāpekṣaḥ ayam nirdeśaḥ kriyate vā asarūpaḥ iti . na ca utsargavelāyām kim cit apekṣyam asti . apavādavelāyām punaḥ utsargaḥ apekṣyate . tena yaḥ rūpavān anyapūrvakaḥ bādhakaḥ prāpnoti saḥ vā bādhakaḥ bhaviṣyati . kaḥ punaḥ asau . apavādaḥ . yadi yaḥ rūpavān anyapūrvakaḥ bādhakaḥ prāpnoti saḥ vā bādhakaḥ bhavati iti ucyate kvibādiṣu samāveśaḥ na prāpnoti . grāmaṇīḥ grāmaṇāyaḥ iti . na hi ete rūpavantaḥ . ete api rūpavantaḥ . kasyām avasthāyām . upadeśāvasthāyām . yadi evam anubandhabhinneṣu vibhāṣāprasaṅgaḥ . anubandhabhinneṣu vibhāṣā prāpnoti . karmaṇi aṇ ātaḥ anupasarge kaḥ iti kaviṣaye aṇ api prāpnoti . siddham anubandhasya anekāntatvāt . siddham etat . katham . anubandhasya anekāntatvāt . anekāntāḥ anubandhāḥ . atha vā prayoge asarūpāṇām vāvidhiḥ nyāyyaḥ . prayoge cet lādeśeṣu pratiṣedhaḥ . prayoge cet lādeśeṣu pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ . hyaḥ apacat iti atra luṅ api prāpnoti . śvaḥ paktā iti atra lṛṭ api prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na lādeśeṣu vā asarūpaḥ bhavati iti yat ayam haśaśvatoḥ laṅ ca iti āha . atha vā prayoge asarūpāṇām vāvidhau na sarvam iṣṭam saṅgṛhītam iti kṛtvā dvitīyaḥ prayogaḥ upāsyate . kaḥ asau . upadeśaḥ nāma . upadeśe ca ete sarūpāḥ . nanu ca uktam anubandhabhinneṣu vibhāṣāprasaṅgaḥ iti . parihṛtam etat . katham . siddham anubandhasya anekāntatvāt . atha ekānte doṣaḥ eva . ekānte ca na doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na anubandhakṛtam asārūpyam bhavati iti yat ayam dadādidadhātyoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,८०।१५-२६ रो इइइ,१९९-२०० अथ कथम् इदम् विज्ञायते अस्त्रियाम् इति । किम् स्त्रियाम् न भवति आहोस्वित् प्राक् स्त्रियाः भवति इति । कः च अत्र विशेषः । स्त्रियाम् प्रतिषेधे क्तल्युट्तुमुन्खलर्थेषु विभाषाप्रसङ्गः । स्त्रियाम् प्रतिषेधे क्तल्युट्तुमुन्खलर्थेषु विभाषा प्राप्नोति । क्त । हसितम् छात्रस्य्स् शोभनम् । घञ् अपि प्राप्नोति । ल्युट् । हसनम् छात्रस्य्स् शोभनम् । घञ् अपि प्राप्नोति । तुमुन् । इच्छति भोक्तुम् । लिङ्लोटौ अपि प्राप्नुतः । खलर्थः । ईषत्पानः सोमः भवता । खल् अपि प्राप्नोति । एवम् तर्हि स्त्रियाः प्राक् इति वक्ष्यामि । स्त्रियाः प्राक् इति चेत् क्त्वायाम् वावचनम् । स्त्रियाः प्राक् इति चेत् क्त्वायाम् वावचनम् कर्तव्यम् । आसित्वा भुङ्क्ते । आस्यते भोक्तुम् इति अपि यथा स्यात् । कालादिषु तुमुनि । कालादिषु तुमुनि वावचनम् कर्तव्यम् । कालः भोक्तुम् । कालः भोजनस्य इति अपि यथा स्यात् ।
KA II,80.15-26 Ro III,199-200 atha katham idam vijñāyate astriyām iti . kim striyām na bhavati āhosvit prāk striyāḥ bhavati iti . kaḥ ca atra viśeṣaḥ . striyām pratiṣedhe ktalyuṭtumunkhalartheṣu vibhāṣāprasaṅgaḥ . striyām pratiṣedhe ktalyuṭtumunkhalartheṣu vibhāṣā prāpnoti . kta . hasitam chātrasys śobhanam . ghañ api prāpnoti . lyuṭ . hasanam chātrasys śobhanam . ghañ api prāpnoti . tumun . icchati bhoktum . liṅloṭau api prāpnutaḥ . khalarthaḥ . īṣatpānaḥ somaḥ bhavatā . khal api prāpnoti . evam tarhi striyāḥ prāk iti vakṣyāmi . striyāḥ prāk iti cet ktvāyām vāvacanam . striyāḥ prāk iti cet ktvāyām vāvacanam kartavyam . āsitvā bhuṅkte . āsyate bhoktum iti api yathā syāt . kālādiṣu tumuni . kālādiṣu tumuni vāvacanam kartavyam . kālaḥ bhoktum . kālaḥ bhojanasya iti api yathā syāt .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्अ इइ,८१।१-६ रो इइइ,२०० अर्हे तृज्विधानम् । अर्हे तृच् विधेयः । इमे अर्हे कृत्याः विधीयन्ते । ते विशेषविहिताः सामान्यविहितम् तृचम् बाधेरन् । न एषः दोषः । भावकर्मणोः कृत्याः विधीयन्ते कर्तरि तृच् । कः प्रसङ्गः यत् भावकर्मणोः कृत्याः कर्तरि तृचम् बाधेरन् । एवम् तर्हि अर्हे कृत्यतृज्विधानम् । अर्हे कृत्यतृचः विधेयाः । अयम् अर्हे लिङ् विधीयते । सः विशेषविहितः सामान्यविहितान् कृत्यतृचः बाधेत ।
KA II,81.1-6 Ro III,200 arhe tṛjvidhānam . arhe tṛc vidheyaḥ . ime arhe kṛtyāḥ vidhīyante . te viśeṣavihitāḥ sāmānyavihitam tṛcam bādheran . na eṣaḥ doṣaḥ . bhāvakarmaṇoḥ kṛtyāḥ vidhīyante kartari tṛc . kaḥ prasaṅgaḥ yat bhāvakarmaṇoḥ kṛtyāḥ kartari tṛcam bādheran . evam tarhi arhe kṛtyatṛjvidhānam . arhe kṛtyatṛcaḥ vidheyāḥ . ayam arhe liṅ vidhīyate . saḥ viśeṣavihitaḥ sāmānyavihitān kṛtyatṛcaḥ bādheta .
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.