क्अ इइ,१२३।२-१२४।१३ रो इइइ,२७९-२८५ प्रवृत्तस्य अविरामे शिष्या भवन्ती अवर्तमानत्वात् । प्रवृत्तस्य अविरामे शिष्या भवन्ती । इह अधीमहे । इह वसामः । इह पुष्यमित्रम् याजयामः । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । अवर्तमानत्वात् । नित्यप्रवृत्ते च कालाविभागात् । नित्यप्रवृत्ते च शासितव्या भवन्ती । तिष्ठन्ति पर्वताः । स्रवन्ति नद्यः इति । किम् पुनः कारणम् न सिध्यति । कालाविभागात् । इह भूतभविष्यत्प्रतिद्वन्द्वः वर्तमानः कालः । न च अत्र भूतभविष्यन्तौ कालौ स्तः । न्याय्या तु आरम्भानपवर्गात् । न्याय्या तु एषा वर्तमानकालता । कुतः । आरम्भानपवर्गात् । आरम्भः अत्र अनपवृक्तः । एषः नाम् न्याय्यः वर्तमानः कालः यत्र आरम्भः अनपवृक्तः । अस्ति च मुक्तसंशये विरामः । यम् खलु अपि भवान् मुक्तसंशयम् वर्तमानम् कालम् न्याय्यम् मन्यते भुङ्क्ते देवदत्तः इति तेन एतत् तुल्यम् । सः अपि हि अवश्यम् भुञ्जानः हसति वा जल्पति वा पानीयम् वा पिबति । यदि अत्र युक्ता वर्तमानकालता दृश्यते इह अपि युक्ता दृश्यताम् । सन्ति च कालविभागाः । सन्ति खलु अपि कालविभागाः । तिष्ठन्ति पर्वताः । स्थास्यन्ति पर्वताः । तस्थुः पर्वताः । किम् शक्यन्ते एते शब्दाः प्रयोक्तुम् इति अतः सन्ति कालविभागाः । न अवश्यम् प्रयोगात् एव । इह भूतभविष्यद्वर्तमानानाम् राज्ञाम् याः क्रियाः ताः तिष्ठतेः अधिकरणम् । इह तावत् तिष्ठन्ति पर्वताः इति । सम्प्रति ये राजानः तेषाम् याः क्रियाः तासु वर्तमानासु । स्थास्यन्ति पर्वताः इति । इतः उत्तरम् ये राजानः भविष्यन्ति तेषाम् याः क्रियाः तासु भविष्यन्तीषु । तस्थुः पर्वताः इति । ये राजानः बभूवुः तेषाम् याः क्रियाः तासु व्भूतासु । अपरः आह : न अस्ति वर्तमानः कालः इति । अपि च अत्र श्लोकान् उदाहरन्ति : न वर्तते चक्रम् । इषुः न पात्यते । न स्यन्दन्ते सरितः सागराय । कूटस्थः अयम् लोकः न विचेष्टा अस्ति । यः हि एवम् पश्यति सः अपि अनन्धः । मीमांसकः मन्यमानः युवा मेधाविसम्मतः काकम् स्म इह अनुपृच्छति : किम् ते पतितलक्षणम् । अनागते न पतसि अतिक्रान्ते च काक न । यदि सम्प्रति पतसि सर्वः लोकः पतति अयम् । हिमवान् अपि गच्छति । अनागतम् अतिक्रान्तम् वर्तमानम् इति त्रयम् । सर्वत्र गतिः न अस्ति । गच्छति इति किम् उच्यते । क्रियाप्रवृत्तौ यः हेतुः तदर्थम् यत् विचेष्टितम् तत् समीक्ष्य प्रयुञ्जीत गच्छति इति अविचारयन् । अप्रः आह । अस्ति वर्तमानः कालः इति । आदित्यगतिवत् न उपलभ्यते । अपि च अत्र श्लोकम् उदाहरन्ति । बिसस्य वालाः इव दह्यमानाः न लक्ष्यते विकृतिः सन्निपाते । अस्ति इति ताम् वेदयन्ते त्रिभभावाः । सूक्ष्मः हि भावः अनुमितेन गम्यः ।
KA II,123.2-124.13 Ro III,279-285 pravṛttasya avirāme śiṣyā bhavantī avartamānatvāt . pravṛttasya avirāme śiṣyā bhavantī . iha adhīmahe . iha vasāmaḥ . iha puṣyamitram yājayāmaḥ . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . avartamānatvāt . nityapravṛtte ca kālāvibhāgāt . nityapravṛtte ca śāsitavyā bhavantī . tiṣṭhanti parvatāḥ . sravanti nadyaḥ iti . kim punaḥ kāraṇam na sidhyati . kālāvibhāgāt . iha bhūtabhaviṣyatpratidvandvaḥ vartamānaḥ kālaḥ . na ca atra bhūtabhaviṣyantau kālau staḥ . nyāyyā tu ārambhānapavargāt . nyāyyā tu eṣā vartamānakālatā . kutaḥ . ārambhānapavargāt . ārambhaḥ atra anapavṛktaḥ . eṣaḥ nām nyāyyaḥ vartamānaḥ kālaḥ yatra ārambhaḥ anapavṛktaḥ . asti ca muktasaṃśaye virāmaḥ . yam khalu api bhavān muktasaṃśayam vartamānam kālam nyāyyam manyate bhuṅkte devadattaḥ iti tena etat tulyam . saḥ api hi avaśyam bhuñjānaḥ hasati vā jalpati vā pānīyam vā pibati . yadi atra yuktā vartamānakālatā dṛśyate iha api yuktā dṛśyatām . santi ca kālavibhāgāḥ . santi khalu api kālavibhāgāḥ . tiṣṭhanti parvatāḥ . sthāsyanti parvatāḥ . tasthuḥ parvatāḥ . kim śakyante ete śabdāḥ prayoktum iti ataḥ santi kālavibhāgāḥ . na avaśyam prayogāt eva . iha bhūtabhaviṣyadvartamānānām rājñām yāḥ kriyāḥ tāḥ tiṣṭhateḥ adhikaraṇam . iha tāvat tiṣṭhanti parvatāḥ iti . samprati ye rājānaḥ teṣām yāḥ kriyāḥ tāsu vartamānāsu . sthāsyanti parvatāḥ iti . itaḥ uttaram ye rājānaḥ bhaviṣyanti teṣām yāḥ kriyāḥ tāsu bhaviṣyantīṣu . tasthuḥ parvatāḥ iti . ye rājānaḥ babhūvuḥ teṣām yāḥ kriyāḥ tāsu vbhūtāsu . aparaḥ āha : na asti vartamānaḥ kālaḥ iti . api ca atra ślokān udāharanti : na vartate cakram . iṣuḥ na pātyate . na syandante saritaḥ sāgarāya . kūṭasthaḥ ayam lokaḥ na viceṣṭā asti . yaḥ hi evam paśyati saḥ api anandhaḥ . mīmāṃsakaḥ manyamānaḥ yuvā medhāvisammataḥ kākam sma iha anupṛcchati : kim te patitalakṣaṇam . anāgate na patasi atikrānte ca kāka na . yadi samprati patasi sarvaḥ lokaḥ patati ayam . himavān api gacchati . anāgatam atikrāntam vartamānam iti trayam . sarvatra gatiḥ na asti . gacchati iti kim ucyate . kriyāpravṛttau yaḥ hetuḥ tadartham yat viceṣṭitam tat samīkṣya prayuñjīta gacchati iti avicārayan . apraḥ āha . asti vartamānaḥ kālaḥ iti . ādityagativat na upalabhyate . api ca atra ślokam udāharanti . bisasya vālāḥ iva dahyamānāḥ na lakṣyate vikṛtiḥ sannipāte . asti iti tām vedayante tribhabhāvāḥ . sūkṣmaḥ hi bhāvaḥ anumitena gamyaḥ .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.