क्अ इइ,१११।२-११२।४ रो इइइ,२५०-२५४ भूते इति उच्यते । कस्मिन् भूते । काले । न वै कालाधिकारः अस्ति । एवम् तर्हि धातोः इति वर्तते । धातौ भूते । धातुः वै शब्दः । न च शब्दस्य भूतभविष्यद्वर्तमानतायाम् सम्भवः अस्ति । शब्दे असम्भवात् अर्थे कार्यम् विज्ञास्यते । कः पुनः धात्वर्थः । क्रिया । क्रियायाम् भूतायाम् । यदि एवम् निष्ठायाम् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । निष्ठायाम् इतरेतराश्रयत्वात् अप्रसिद्धिः । का इतरेतराश्रयता । भूतकालेन शब्देन निर्देशः क्रियते । निर्देशोत्तरकालम् च भूतकालता । तत् एतत् इतरेतराश्रयम् भवति । इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते । अव्ययनिर्देशात् सिद्धम् । अव्ययवता शब्देन निर्देशः करिष्यते । अवर्तमाने अभविष्यति इति । सः तर्हि अव्ययवता शब्देन निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । अव्ययम् एषः भूतेशब्दः न भवतेः निष्ठा । कथम् अव्ययत्वम् । विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाः च निपाताः भवन्ति इति निपातसञ्ज्ञा । निपातम् अव्ययम् इति अवययसञ्ज्ञा । अथ अपि भवतेः निष्ठा एवम् अपि अवययम् एव । कथम् न व्येति इति अव्ययम् । क्व पुनः न व्येति । एतौ कालविशेषौ वर्तमानभविष्यन्तौ । स्वभावतः भूते एव वर्तते । यदि तत्रि न व्येति इति अव्ययम् । न वा तद्विधानस्य अन्यत्र अभावात् । न वा भूताधिकारेण अर्थः । किम् कारणम् । तद्विधानस्य अन्यत्र अभावात् । ये अपि एते इतः उत्तरम् प्रत्ययाः शिष्यन्ते एते अपि एतौ कालविशेषौ न वियन्ति वर्तमानभविष्यन्तौ । स्वभावतः एव ते भूते एव वर्तन्ते । अतः उत्तरम् पठति । भूताधिकारस्य प्रयोजनम् कुमारघाती शीर्षघाती आखुहा बिडालः सुत्वानः सुनवन्तः सुषुपुषः अनेहाः अग्निम् आदधानस्य । कुमारघाती शीर्षघाती इति भविष्यद्वर्तमानार्थः भूतनिवृत्त्यर्थः । आखुहा बिडालः इति भविष्यद्वर्तमानार्थः । इतरथा हि ब्रह्मादिषु नियमः त्रिषु कालेषु निवर्तकः स्यात् । सुत्वानः सुन्वन्तः । यज्ञसंयोगे ङ्वनिपः त्रिषु कालेषु शता अपवादः मा भूत् । सुषुपुषः । नजिङ् सर्वकालपवादः मा भूत् । अनेहाः इति वर्तमानकालः एव । अन्यत्र अनाहन्ता । आदधानस्य । कानचः चानश् ताच्छीलादिषु सर्वकालापवादः मा भूत् । अग्निम् आदधानस्य । आदधानस्य इति एव अन्यत्र ।
KA II,111.2-112.4 Ro III,250-254 bhūte iti ucyate . kasmin bhūte . kāle . na vai kālādhikāraḥ asti . evam tarhi dhātoḥ iti vartate . dhātau bhūte . dhātuḥ vai śabdaḥ . na ca śabdasya bhūtabhaviṣyadvartamānatāyām sambhavaḥ asti . śabde asambhavāt arthe kāryam vijñāsyate . kaḥ punaḥ dhātvarthaḥ . kriyā . kriyāyām bhūtāyām . yadi evam niṣṭhāyām itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . niṣṭhāyām itaretarāśrayatvāt aprasiddhiḥ . kā itaretarāśrayatā . bhūtakālena śabdena nirdeśaḥ kriyate . nirdeśottarakālam ca bhūtakālatā . tat etat itaretarāśrayam bhavati . itaretarāśrayāṇi ca na prakalpante . avyayanirdeśāt siddham . avyayavatā śabdena nirdeśaḥ kariṣyate . avartamāne abhaviṣyati iti . saḥ tarhi avyayavatā śabdena nirdeśaḥ kartavyaḥ . na kartavyaḥ . avyayam eṣaḥ bhūteśabdaḥ na bhavateḥ niṣṭhā . katham avyayatvam . vibhaktisvarapratirūpakāḥ ca nipātāḥ bhavanti iti nipātasañjñā . nipātam avyayam iti avayayasañjñā . atha api bhavateḥ niṣṭhā evam api avayayam eva . katham na vyeti iti avyayam . kva punaḥ na vyeti . etau kālaviśeṣau vartamānabhaviṣyantau . svabhāvataḥ bhūte eva vartate . yadi tatri na vyeti iti avyayam . na vā tadvidhānasya anyatra abhāvāt . na vā bhūtādhikāreṇa arthaḥ . kim kāraṇam . tadvidhānasya anyatra abhāvāt . ye api ete itaḥ uttaram pratyayāḥ śiṣyante ete api etau kālaviśeṣau na viyanti vartamānabhaviṣyantau . svabhāvataḥ eva te bhūte eva vartante . ataḥ uttaram paṭhati . bhūtādhikārasya prayojanam kumāraghātī śīrṣaghātī ākhuhā biḍālaḥ sutvānaḥ sunavantaḥ suṣupuṣaḥ anehāḥ agnim ādadhānasya . kumāraghātī śīrṣaghātī iti bhaviṣyadvartamānārthaḥ bhūtanivṛttyarthaḥ . ākhuhā biḍālaḥ iti bhaviṣyadvartamānārthaḥ . itarathā hi brahmādiṣu niyamaḥ triṣu kāleṣu nivartakaḥ syāt . sutvānaḥ sunvantaḥ . yajñasaṃyoge ṅvanipaḥ triṣu kāleṣu śatā apavādaḥ mā bhūt . suṣupuṣaḥ . najiṅ sarvakālapavādaḥ mā bhūt . anehāḥ iti vartamānakālaḥ eva . anyatra anāhantā . ādadhānasya . kānacaḥ cānaś tācchīlādiṣu sarvakālāpavādaḥ mā bhūt . agnim ādadhānasya . ādadhānasya iti eva anyatra .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.