क्अ इइ,२१७।१२-२२०।११ रो इइइ,५००-५०९ गोपालिकादीनाम् प्रतिषेधः वक्तव्यः : गोपालिका पशुपालिका । किम् पुनः इह उदाहरणम् । प्रष्ट्ःई प्रचरी । कथम् पुनः अयम् प्रष्ठशब्दः अकारान्तः स्त्रियाम् वर्तते । तस्य इदम् इति अनेन अभिसम्बन्धेन । यथा एव हि असौ तत्कृतान् स्नानोद्वर्तनपरिषेकान् लभते एवम् प्रष्ठशब्दम् अपि लभते । यदि एवम् पुंयोगात् आख्यायाम् तद्धितलुग्वचनम् । पुंयोगात् आख्यायाम् तद्धितस्य लुक् वक्तव्यः । तस्य इदम् इति प्राप्नोति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : प्राष्थ्यः इमाः प्राचर्यः इमाः इति । भवति च । विभाषा लुक् वक्तव्यः । यदा लुक् तदा प्रष्ठी । यदा न लुक् तदा प्राष्ठी । यदि एवम् न अर्थः लुका । विभाषा तद्धितोत्पत्तिः । यदा तद्धितोत्पत्तिः तदा प्राष्ठी । यदा न तद्धितोत्पत्तिः तदा प्रष्ठी । एवम् अपि लुक् वक्तव्यः । न हि अन्तरेण तद्धितस्य लुकम् परार्थे शब्दः वर्तते । यदि पुनः तस्याम् एव प्रष्ठशब्दः वर्तेत । कथम् पुनः तस्याम् अप्रतिष्ठमानायाम् प्रष्ठशब्दः वर्तेत । यथा एव हि असौ अकुर्वती किम् चित् पापम् तत्कृतान् वधबन्दनपरिक्लेशान् लभते एवम् प्रष्ठशब्दम् अपि लभते । सुबन्तसमासवचनात् च अकारान्तानुपपत्तिः । सुबन्तसमासवचनात् च अकारान्तता न उपपद्यते । सुबन्तानाम् समासः । तत्र अन्तरङ्गत्वात् टाप् । टपि उत्पन्ने समासः । स्थाशब्दः समस्येत । तत्र पुंयोगात् आख्यायाम् अकारान्तात् इति ईकारः न प्राप्नोति । सिद्धम् तु स्त्रियाः पुंशब्देन अभिधानात् । सिद्धम् एतत् । कथम् । स्त्रियाः पुंशब्देन अभिधानात् । स्त्री पुंशब्देन अभिधीयते । ननु च उक्तम् पुंयोगात् आख्यायाम् तद्धितलुग्वचनम् इति । न एषः दोषः । आचार्यप्रवृत्तिः ज्ञापयति न अतः तद्धितोत्पत्तिः भवति इति यत् अयम् पुंयोगात् आख्यायाम् ईकारम् शास्ति । न एतत् अस्ति ज्ञापकम् । अस्ति हि अन्यत् एतस्य वचने प्रयोजनम् । ये अनीकाराः स्त्रीप्रत्ययाः तदर्थम् एतत् स्यात् । यत् तर्हि आख्याग्रहणम् करोति । न हि तद्धितान्तम् आख्या भवति । अथ वा पुनः अस्तु तस्य इदम् इति अनेन अभिसम्बन्धेन । ननु च उक्तम् पुंयोगात् आख्यायाम् तद्धितलुग्वचनम् इति । न एषः दोषः । न अवश्यम् अयम् एव अभिसम्बन्धः भवति तस्य इदम् इति । अयम् अपि अभिसम्बन्धः अस्ति सः अयम् इति । कथम् पुनः अतस्मिन् सः इति एतत् भवति । चतुर्भिः प्रकारैः अतस्मिन् सः इति एतत् भवति तात्स्थ्यात् ताद्धर्म्यात् तत्सामीप्यात् तत्साहचर्यात् इति । तात्स्थ्यात् तावत् । मञ्चाः हसन्ति । गिरिः दह्यते । ताद्धर्म्यात् । जटिनम् यान्तम् ब्रह्मदत्तः इति आह । ब्रह्मदत्ते यानि कार्याणि जटिनि अपि तानि क्रियन्ते इति अतः जटि ब्रह्मदत्तः इति उच्यते । तत्सामीप्यात् । गङ्गायाम् घोषः । कूपे गर्गकुलम् । तत्साहचर्यात् । कुन्तान् प्रवेशय । यष्टीः प्रवेशय इति । अथ वा पुनः अस्तु तस्याम् एव प्रष्ठशब्दः । ननु च उक्तम् सुबन्तसमासवचनात् च अकारान्तानुपपत्तिः इति । न एषः दोषः । गतिकारकोपपदानाम् कृद्भिः सह समासवचनम् । गतिकारकोपपदानाम् कृद्भिः सह समासः भवति इति एषा परिभाषा कर्तव्या । कानि एतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि । प्रयोजनम् क्तात् अल्पाख्यायाम् । अभ्रविलिप्तीसूपविलिप्ति । सुबन्तानाम् समासः । तत्र अन्तरङ्गत्वात् टाप् । टपि उत्पन्ने समासः । विलिप्ताशब्दः समस्येत । तत्र क्तात् अल्पाख्यायाम् अकारान्तात् इति ङीष् न प्राप्नोति । जातेः ङीष्विधाने । जातेः ङीष्विधाने प्रयोजनम् । व्याघ्री कच्छपी । सुबन्तानाम् समासः । तत्र अन्तरङ्गत्वात् टाप् । टपि उत्पन्ने समासः । घ्राशब्दः समस्येत । तत्र जातेः अस्त्रीविषयात् अयोपधात् अकारान्तात् इति ङीष् न प्राप्नोति । समासान्तस्य णत्वे । समासान्तस्य णत्वे प्रयोजनम् । वक्ष्यति प्रातिपदिकान्तस्य णत्वे समासान्तग्रहणम् असमासान्तप्रतिषेधार्थम् इति । तस्मिन् क्रियमाणे माषवापिणी व्रीहिवापिणी सुबन्तानाम् समासः । तत्र अन्तरङ्गत्वात् नकारान्तत्वात् ङीप् । ङीपि उत्पन्ने समासः । वापिनी शब्दः समस्येत । तत्र समासान्तस्य इति णत्वम् न प्राप्नोति । कृदन्तात् तद्धिते वृद्धिस्वरौ च । कृदन्तात् तद्धिते वृद्धिस्वरौ च प्रयोजनम् : साङ्कुटिनम् व्यावक्रोशी । अत्र अवयवात् उत्पत्तिः प्रसज्येत । गतिकारकोपपदानाम् कृद्भिः सह समासः भवति इति न दोषः भवति । सत्याम् अपि एतस्याम् परिभाषायाम् अवयवात् उत्पत्तिः प्राप्नोति । किम् कारणम् । प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः ग्रहणम् भवति इति । कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्य अपि ग्रहणम् भवति इति सङ्घातात् उत्पत्तिः भविष्यति । यदि तर्हि एषा परिभाषा अस्ति न एतस्याः परिभाषायाः
KA II,217.12-220.11 Ro III,500-509 gopālikādīnām pratiṣedhaḥ vaktavyaḥ : gopālikā paśupālikā . kim punaḥ iha udāharaṇam . praṣṭḥī pracarī . katham punaḥ ayam praṣṭhaśabdaḥ akārāntaḥ striyām vartate . tasya idam iti anena abhisambandhena . yathā eva hi asau tatkṛtān snānodvartanapariṣekān labhate evam praṣṭhaśabdam api labhate . yadi evam puṃyogāt ākhyāyām taddhitalugvacanam . puṃyogāt ākhyāyām taddhitasya luk vaktavyaḥ . tasya idam iti prāpnoti . na tarhi idānīm idam bhavati : prāṣthyaḥ imāḥ prācaryaḥ imāḥ iti . bhavati ca . vibhāṣā luk vaktavyaḥ . yadā luk tadā praṣṭhī . yadā na luk tadā prāṣṭhī . yadi evam na arthaḥ lukā . vibhāṣā taddhitotpattiḥ . yadā taddhitotpattiḥ tadā prāṣṭhī . yadā na taddhitotpattiḥ tadā praṣṭhī . evam api luk vaktavyaḥ . na hi antareṇa taddhitasya lukam parārthe śabdaḥ vartate . yadi punaḥ tasyām eva praṣṭhaśabdaḥ varteta . katham punaḥ tasyām apratiṣṭhamānāyām praṣṭhaśabdaḥ varteta . yathā eva hi asau akurvatī kim cit pāpam tatkṛtān vadhabandanaparikleśān labhate evam praṣṭhaśabdam api labhate . subantasamāsavacanāt ca akārāntānupapattiḥ . subantasamāsavacanāt ca akārāntatā na upapadyate . subantānām samāsaḥ . tatra antaraṅgatvāt ṭāp . ṭapi utpanne samāsaḥ . sthāśabdaḥ samasyeta . tatra puṃyogāt ākhyāyām akārāntāt iti īkāraḥ na prāpnoti . siddham tu striyāḥ puṃśabdena abhidhānāt . siddham etat . katham . striyāḥ puṃśabdena abhidhānāt . strī puṃśabdena abhidhīyate . nanu ca uktam puṃyogāt ākhyāyām taddhitalugvacanam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . ācāryapravṛttiḥ jñāpayati na ataḥ taddhitotpattiḥ bhavati iti yat ayam puṃyogāt ākhyāyām īkāram śāsti . na etat asti jñāpakam . asti hi anyat etasya vacane prayojanam . ye anīkārāḥ strīpratyayāḥ tadartham etat syāt . yat tarhi ākhyāgrahaṇam karoti . na hi taddhitāntam ākhyā bhavati . atha vā punaḥ astu tasya idam iti anena abhisambandhena . nanu ca uktam puṃyogāt ākhyāyām taddhitalugvacanam iti . na eṣaḥ doṣaḥ . na avaśyam ayam eva abhisambandhaḥ bhavati tasya idam iti . ayam api abhisambandhaḥ asti saḥ ayam iti . katham punaḥ atasmin saḥ iti etat bhavati . caturbhiḥ prakāraiḥ atasmin saḥ iti etat bhavati tātsthyāt tāddharmyāt tatsāmīpyāt tatsāhacaryāt iti . tātsthyāt tāvat . mañcāḥ hasanti . giriḥ dahyate . tāddharmyāt . jaṭinam yāntam brahmadattaḥ iti āha . brahmadatte yāni kāryāṇi jaṭini api tāni kriyante iti ataḥ jaṭi brahmadattaḥ iti ucyate . tatsāmīpyāt . gaṅgāyām ghoṣaḥ . kūpe gargakulam . tatsāhacaryāt . kuntān praveśaya . yaṣṭīḥ praveśaya iti . atha vā punaḥ astu tasyām eva praṣṭhaśabdaḥ . nanu ca uktam subantasamāsavacanāt ca akārāntānupapattiḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . gatikārakopapadānām kṛdbhiḥ saha samāsavacanam . gatikārakopapadānām kṛdbhiḥ saha samāsaḥ bhavati iti eṣā paribhāṣā kartavyā . kāni etasyāḥ paribhāṣāyāḥ prayojanāni . prayojanam ktāt alpākhyāyām . abhraviliptīsūpavilipti . subantānām samāsaḥ . tatra antaraṅgatvāt ṭāp . ṭapi utpanne samāsaḥ . viliptāśabdaḥ samasyeta . tatra ktāt alpākhyāyām akārāntāt iti ṅīṣ na prāpnoti . jāteḥ ṅīṣvidhāne . jāteḥ ṅīṣvidhāne prayojanam . vyāghrī kacchapī . subantānām samāsaḥ . tatra antaraṅgatvāt ṭāp . ṭapi utpanne samāsaḥ . ghrāśabdaḥ samasyeta . tatra jāteḥ astrīviṣayāt ayopadhāt akārāntāt iti ṅīṣ na prāpnoti . samāsāntasya ṇatve . samāsāntasya ṇatve prayojanam . vakṣyati prātipadikāntasya ṇatve samāsāntagrahaṇam asamāsāntapratiṣedhārtham iti . tasmin kriyamāṇe māṣavāpiṇī vrīhivāpiṇī subantānām samāsaḥ . tatra antaraṅgatvāt nakārāntatvāt ṅīp . ṅīpi utpanne samāsaḥ . vāpinī śabdaḥ samasyeta . tatra samāsāntasya iti ṇatvam na prāpnoti . kṛdantāt taddhite vṛddhisvarau ca . kṛdantāt taddhite vṛddhisvarau ca prayojanam : sāṅkuṭinam vyāvakrośī . atra avayavāt utpattiḥ prasajyeta . gatikārakopapadānām kṛdbhiḥ saha samāsaḥ bhavati iti na doṣaḥ bhavati . satyām api etasyām paribhāṣāyām avayavāt utpattiḥ prāpnoti . kim kāraṇam . pratyayagrahaṇe yasmāt saḥ tadādeḥ grahaṇam bhavati iti . kṛdgrahaṇe gatikārakapūrvasya api grahaṇam bhavati iti saṅghātāt utpattiḥ bhaviṣyati . yadi tarhi eṣā paribhāṣā asti na etasyāḥ paribhāṣāyāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.