क्अ इइ।३६३।११-३६४।१० रो इव्।६९-७५ इदम् अयुक्तम् वर्तते । किम् अत्र अयुक्तम् । यत् तत् तृतीयासमर्थम् क्रिया चेत् सा भवति इति उच्यते । कथम् च तृतीयासमर्थम् नाम क्रिया स्यात् । न एषः दोषः । सर्वे एते शब्दाः गुणसमुदायेषु वर्तन्ते । ब्राह्मणः क्षत्रियः । वैश्यः शूद्रः इति । आतः च गुणसमुदाये एवम् हि आह । तपः श्रुतम् च योनिः च इति एतद् ब्राह्मणकारकम् । तपःश्त्रुताभ्याम् यः हीनः जातिब्राह्मणः एव सः । तथा गौरः शुच्याचारः पिङ्गलः कपिलकेशः इति एतान् अपि अभ्यन्तरान् ब्राह्मणे गुणन् कुर्वन्ति । समुदायेषु च शब्दाः वृत्ताः अवयवेषु अपि वर्तन्ते । तत् यथा : पूर्वे पञ्चालाः , उत्तरे पञ्चालाः , तैलम् भुक्तम् , घृतम् भुक्तम् , शुक्लः , नीलः , कृष्णः इति । एवम् अयम् ब्राह्मणशब्दय समुदाये वृत्तः अवयवेषु अपि वर्तते । यदि तर्हि तृतीयासमर्थम् विशेष्यते प्रत्ययार्थः अविशेषितः भवति । तत्र कः दोषः । तृतीयासमर्थात् क्रियावाचिनः गुणतुल्ये अपि प्रत्ययः स्यात् । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः । पुत्रेण तुल्यः पिङ्गलः । अस्तु तर्हि प्रत्ययार्थविशेषणम् । यत् तत् तुल्यम् क्रिया चेत् सा भवति इति । एवम् अपि तृतीयासमर्थम् अविशेषितम् भवति । तत्र कः दोषः । तृतीयासमर्थात् अक्रियावाचिनः क्रियातुल्ये अपि प्रत्ययः प्राप्नोति । न एषः दोषः । यत् तत् तुल्यम् क्रिया चेत् सा भवति इति उच्यते । तुलया च सम्मितम् तुल्यम् । यदि च तृतीयासमर्थम् अपि क्रिया प्रत्ययार्थः अपि क्रिया ततः तुलयम् भवति । अथ वा पुनः अस्तु यत् तत् तृतीयासमर्थम् क्रिया चेत् सा भवति इति एव । ननु च उक्तम् प्रत्ययार्थः अविशेषितः इति । तत्र कः दोषः । तृतीयासमर्थात् क्रियावाचिनः गुणतुल्ये अपि प्रत्ययः स्यात् । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः । पुत्रेण तुल्यः पिङ्गलः इति । न एषः दोषः । यत् तत् तृतीयासमर्थम् क्रिया चेत् सा भवति इति उच्यते । तुलया च सम्मितम् तुल्यम् । यदि च तृतीयासमर्थम् अपि क्रिया प्रत्ययार्थः अपि क्रिया ततः तुलयम् भवति । किम् पुनः अत्र ज्यायः । प्रत्ययार्थविशेषणम् एव ज्यायः । कुतः एतत् । एवम् च एव कृत्वा आचार्येण सूत्रम् पठितम् । वतिना सामानाधिकरण्यम् कृतम् । अपि च वतेः अव्ययेषु पाठः न कर्तव्यः भवति । क्रियायाम् अयम् भवन् लिङ्गसङ्ख्याभ्यम् न योक्ष्यते ।
KA II.363.11-364.10 Ro IV.69-75 idam ayuktam vartate . kim atra ayuktam . yat tat tṛtīyāsamartham kriyā cet sā bhavati iti ucyate . katham ca tṛtīyāsamartham nāma kriyā syāt . na eṣaḥ doṣaḥ . sarve ete śabdāḥ guṇasamudāyeṣu vartante . brāhmaṇaḥ kṣatriyaḥ . vaiśyaḥ śūdraḥ iti . ātaḥ ca guṇasamudāye evam hi āha . tapaḥ śrutam ca yoniḥ ca iti etad brāhmaṇakārakam . tapaḥśtrutābhyām yaḥ hīnaḥ jātibrāhmaṇaḥ eva saḥ . tathā gauraḥ śucyācāraḥ piṅgalaḥ kapilakeśaḥ iti etān api abhyantarān brāhmaṇe guṇan kurvanti . samudāyeṣu ca śabdāḥ vṛttāḥ avayaveṣu api vartante . tat yathā : pūrve pañcālāḥ , uttare pañcālāḥ , tailam bhuktam , ghṛtam bhuktam , śuklaḥ , nīlaḥ , kṛṣṇaḥ iti . evam ayam brāhmaṇaśabdaya samudāye vṛttaḥ avayaveṣu api vartate . yadi tarhi tṛtīyāsamartham viśeṣyate pratyayārthaḥ aviśeṣitaḥ bhavati . tatra kaḥ doṣaḥ . tṛtīyāsamarthāt kriyāvācinaḥ guṇatulye api pratyayaḥ syāt . putreṇa tulyaḥ sthūlaḥ . putreṇa tulyaḥ piṅgalaḥ . astu tarhi pratyayārthaviśeṣaṇam . yat tat tulyam kriyā cet sā bhavati iti . evam api tṛtīyāsamartham aviśeṣitam bhavati . tatra kaḥ doṣaḥ . tṛtīyāsamarthāt akriyāvācinaḥ kriyātulye api pratyayaḥ prāpnoti . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tat tulyam kriyā cet sā bhavati iti ucyate . tulayā ca sammitam tulyam . yadi ca tṛtīyāsamartham api kriyā pratyayārthaḥ api kriyā tataḥ tulayam bhavati . atha vā punaḥ astu yat tat tṛtīyāsamartham kriyā cet sā bhavati iti eva . nanu ca uktam pratyayārthaḥ aviśeṣitaḥ iti . tatra kaḥ doṣaḥ . tṛtīyāsamarthāt kriyāvācinaḥ guṇatulye api pratyayaḥ syāt . putreṇa tulyaḥ sthūlaḥ . putreṇa tulyaḥ piṅgalaḥ iti . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tat tṛtīyāsamartham kriyā cet sā bhavati iti ucyate . tulayā ca sammitam tulyam . yadi ca tṛtīyāsamartham api kriyā pratyayārthaḥ api kriyā tataḥ tulayam bhavati . kim punaḥ atra jyāyaḥ . pratyayārthaviśeṣaṇam eva jyāyaḥ . kutaḥ etat . evam ca eva kṛtvā ācāryeṇa sūtram paṭhitam . vatinā sāmānādhikaraṇyam kṛtam . api ca vateḥ avyayeṣu pāṭhaḥ na kartavyaḥ bhavati . kriyāyām ayam bhavan liṅgasaṅkhyābhyam na yokṣyate .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.