क्अ इइ।४१३।२-४१४।१४ रो इव्।१९७-२०५ अतिशायने इति उच्यते । किम् इदम् अतिशायने इति । देश्याः सूत्रनिबन्धाः क्रियन्ते । यावत् ब्रूयात् प्रकर्षे अतिशये इति तावत् अतिशायने इति । कस्य पुनः प्रकर्षे प्रत्ययः उत्पद्यते । ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति वर्तते । ङ्याप्प्रातिपदिकस्य प्रकर्षे । ङ्याप्प्रातिपदिकम् वै शब्दः न च शब्दस्य प्रकर्षापकर्षौ स्तः । शब्दे असम्भवात् अर्थे कार्यम् विज्ञास्यते । कः पुनः ङ्याप्प्रातिपदिकार्थः । द्रव्यम् । न वै द्रव्यसय प्रकर्षे इष्यते । एवम् तर्हि गुणः । एवम् अपि गुणग्रहणम् कर्तव्यम् । द्रव्यम् अपि ङ्याप्प्रातिपदिकार्थः गुणः अपि । तत्र कुतः एतत् गुणस्य प्रकर्षे भविष्यति न पुनः द्रव्यस्य प्रकर्षे इति । क्रियमाणे च अपि गुणग्रहणे समानगुणग्रहणम् कर्तव्यम् शुक्लात् कृष्णे मा भूत् इति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : अध्वर्युः वै श्रेयान् । पापीयान् प्रतिप्रस्थाता । अन्धानाम् काणतमः इति । समानगुणे एषा स्पर्धा भवति । अध्वर्युः वै श्रेयान् अन्येभ्यः प्रशस्येभ्यः । पापीयान् प्रतिप्रस्थाता अन्येभ्यः पापेभ्यः । अन्धानाम् काणतमः इति कणिः अयम् सौक्ष्म्ये वर्तते । सर्वे इमे किम् चित् पश्यन्ति । अयम् एषाम् काणतमः इति । अदूरविप्रकर्षे इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । महान् सर्षपः । महान् हिमवान् इति । जातेः न इति वक्तव्यम् । इह मा भूत् : वृक्षः अयम् प्लक्षः अयम् इति । न तर्हि इदानीम् इदम् भवति : गोतरः । गोतरा । अश्वतरः इति । न एषः जातेः प्रकर्षः । कस्य तर्हि । गुणस्य । गौः अयम् शकटम् वहति । गोतरर्ः अयम् यः शकटम् वहति सीरम् च । गौः इयम् या समाम् समाम् विजायते । गोतरा इयम् या समाम् समाम् विजायते स्त्रीवत्सा च । अश्वः अयम् यः चत्वारि योजनानि गच्छति । अश्वतरः अयम् यः अष्टौ योजनानि गच्छति । तथा तिङः च इति अत्र क्रियाग्रहणम् कर्तव्यम् साधनप्रकर्षे मा भूत् । न एषः दोषः । यत् तावत् उच्यते गुणग्रहणम् कर्तव्यम् इति । न कर्तव्यम् । यस्य प्रकर्षः अस्ति तस्य प्रकर्षे भविष्यति । गुणस्य च एव प्रकर्षः न द्रव्यस्य । कथम् ज्ञायते । एवम् हि दृश्यते लोके । इह समाने आयामे विस्तारे पटस्य अन्यः अर्घः भवति काशिकस्य अन्यः माथुरस्य । गुणान्तरम् खलु अपि शिल्पिनः उत्पादयमानाः द्रव्यान्तरेण प्रक्षालयन्ति । अन्येन शुद्धम् धौतकम् कुर्वन्ति अन्येन शैफालिकम् अन्येन माध्यमिकम् । यत् अपि उच्यते क्रियमाणे च अपि गुणग्रहणे समानगुणग्रहणम् कर्तव्यम् शुक्लात् कृष्णे मा भूत् इति । न कर्तव्यम् । समानगुणे एव स्पर्धा भवति । नहि आढ्याभिरूपौ स्पर्धेते । वाचकेन खलु अपि उत्पत्तव्यम् न च शुक्लात् कृष्णे प्रत्ययः उत्पद्यमानः वाचकः स्यात् । यत् अपि उच्यते अदूरविप्रकर्षे इति वक्तव्यम् इति । न वक्तव्यम् । अदूरविप्रकर्षे एव स्पर्धा भवति । न हि निष्कधनः शतनिष्कधनेन स्पर्धते । यत् अपि उच्यते जातेः न इति वक्तव्यम् इति । न वक्तव्यम् । जननेन या प्राप्यते सा जातिः न च एतस्य अर्थस्य प्रकर्षापकर्षौ स्तः । यत् अपि उच्यते तिङः च इति अत्र क्रियाग्रहणम् कर्तव्यम् साधनप्रकर्षे मा भूत् इति । न कर्तव्यम् । साधनम् वै द्रव्यम् न च द्रव्यस्य प्रकर्षापकर्षौ स्तः । किम् पुनः एकम् शौक्ल्यम् आहोस्वित् नाना । किम् च अतः । यदि एकम् प्रकर्षः न उपपद्यते । न हि तेन एव तस्य प्रकर्षः भवति । अथ नाना समानगुणग्रहणम् कर्तव्यम् शुक्लात् कृष्णे मा भूत् इति । अस्ति एकम् शौक्ल्यम् तत् तु विशेषवत् । किङ्कृतः विशेषः । अल्पत्वमहत्त्वकृतः । अथ वा पुनः अस्तु एकम् निर्विशेषम् च । ननु च उक्तम् प्रकर्षः न उपपद्यते । न हि तेन एव तस्य प्रकर्षः भवति इति । गुणान्तरेण प्रच्छादात् प्रकर्षः भविष्यति । अथ वा पुनः अस्तु नाना । ननु च उक्तम् समानगुणग्रहणम् कर्तव्यम् शुक्लात् कृष्णे मा भूत् इति । न कर्तव्यम् । समानगुणे एव स्पर्धा भवति । नहि आढ्याभिरूपौ स्पर्धेते । वाचकेन खलु अपि उत्पत्तव्यम् न च शुक्लात् कृष्णे प्रत्ययः उत्पद्यमानः वाचकः स्यात् ।
KA II.413.2-414.14 Ro IV.197-205 atiśāyane iti ucyate . kim idam atiśāyane iti . deśyāḥ sūtranibandhāḥ kriyante . yāvat brūyāt prakarṣe atiśaye iti tāvat atiśāyane iti . kasya punaḥ prakarṣe pratyayaḥ utpadyate . ṅyāpprātipadikāt iti vartate . ṅyāpprātipadikasya prakarṣe . ṅyāpprātipadikam vai śabdaḥ na ca śabdasya prakarṣāpakarṣau staḥ . śabde asambhavāt arthe kāryam vijñāsyate . kaḥ punaḥ ṅyāpprātipadikārthaḥ . dravyam . na vai dravyasaya prakarṣe iṣyate . evam tarhi guṇaḥ . evam api guṇagrahaṇam kartavyam . dravyam api ṅyāpprātipadikārthaḥ guṇaḥ api . tatra kutaḥ etat guṇasya prakarṣe bhaviṣyati na punaḥ dravyasya prakarṣe iti . kriyamāṇe ca api guṇagrahaṇe samānaguṇagrahaṇam kartavyam śuklāt kṛṣṇe mā bhūt iti . na tarhi idānīm idam bhavati : adhvaryuḥ vai śreyān . pāpīyān pratiprasthātā . andhānām kāṇatamaḥ iti . samānaguṇe eṣā spardhā bhavati . adhvaryuḥ vai śreyān anyebhyaḥ praśasyebhyaḥ . pāpīyān pratiprasthātā anyebhyaḥ pāpebhyaḥ . andhānām kāṇatamaḥ iti kaṇiḥ ayam saukṣmye vartate . sarve ime kim cit paśyanti . ayam eṣām kāṇatamaḥ iti . adūraviprakarṣe iti vaktavyam . iha mā bhūt . mahān sarṣapaḥ . mahān himavān iti . jāteḥ na iti vaktavyam . iha mā bhūt : vṛkṣaḥ ayam plakṣaḥ ayam iti . na tarhi idānīm idam bhavati : gotaraḥ . gotarā . aśvataraḥ iti . na eṣaḥ jāteḥ prakarṣaḥ . kasya tarhi . guṇasya . gauḥ ayam śakaṭam vahati . gotararḥ ayam yaḥ śakaṭam vahati sīram ca . gauḥ iyam yā samām samām vijāyate . gotarā iyam yā samām samām vijāyate strīvatsā ca . aśvaḥ ayam yaḥ catvāri yojanāni gacchati . aśvataraḥ ayam yaḥ aṣṭau yojanāni gacchati . tathā tiṅaḥ ca iti atra kriyāgrahaṇam kartavyam sādhanaprakarṣe mā bhūt . na eṣaḥ doṣaḥ . yat tāvat ucyate guṇagrahaṇam kartavyam iti . na kartavyam . yasya prakarṣaḥ asti tasya prakarṣe bhaviṣyati . guṇasya ca eva prakarṣaḥ na dravyasya . katham jñāyate . evam hi dṛśyate loke . iha samāne āyāme vistāre paṭasya anyaḥ arghaḥ bhavati kāśikasya anyaḥ māthurasya . guṇāntaram khalu api śilpinaḥ utpādayamānāḥ dravyāntareṇa prakṣālayanti . anyena śuddham dhautakam kurvanti anyena śaiphālikam anyena mādhyamikam . yat api ucyate kriyamāṇe ca api guṇagrahaṇe samānaguṇagrahaṇam kartavyam śuklāt kṛṣṇe mā bhūt iti . na kartavyam . samānaguṇe eva spardhā bhavati . nahi āḍhyābhirūpau spardhete . vācakena khalu api utpattavyam na ca śuklāt kṛṣṇe pratyayaḥ utpadyamānaḥ vācakaḥ syāt . yat api ucyate adūraviprakarṣe iti vaktavyam iti . na vaktavyam . adūraviprakarṣe eva spardhā bhavati . na hi niṣkadhanaḥ śataniṣkadhanena spardhate . yat api ucyate jāteḥ na iti vaktavyam iti . na vaktavyam . jananena yā prāpyate sā jātiḥ na ca etasya arthasya prakarṣāpakarṣau staḥ . yat api ucyate tiṅaḥ ca iti atra kriyāgrahaṇam kartavyam sādhanaprakarṣe mā bhūt iti . na kartavyam . sādhanam vai dravyam na ca dravyasya prakarṣāpakarṣau staḥ . kim punaḥ ekam śauklyam āhosvit nānā . kim ca ataḥ . yadi ekam prakarṣaḥ na upapadyate . na hi tena eva tasya prakarṣaḥ bhavati . atha nānā samānaguṇagrahaṇam kartavyam śuklāt kṛṣṇe mā bhūt iti . asti ekam śauklyam tat tu viśeṣavat . kiṅkṛtaḥ viśeṣaḥ . alpatvamahattvakṛtaḥ . atha vā punaḥ astu ekam nirviśeṣam ca . nanu ca uktam prakarṣaḥ na upapadyate . na hi tena eva tasya prakarṣaḥ bhavati iti . guṇāntareṇa pracchādāt prakarṣaḥ bhaviṣyati . atha vā punaḥ astu nānā . nanu ca uktam samānaguṇagrahaṇam kartavyam śuklāt kṛṣṇe mā bhūt iti . na kartavyam . samānaguṇe eva spardhā bhavati . nahi āḍhyābhirūpau spardhete . vācakena khalu api utpattavyam na ca śuklāt kṛṣṇe pratyayaḥ utpadyamānaḥ vācakaḥ syāt .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.