क्अ इइ।४१४।१५-४१५।१७ रो इव्।२०५-२०९ किमन्तात् पुनः उत्पत्त्या भवितव्यम् । द्वितीयान्तात् अतिशय्यमानात् । शुक्लम् अतिशेते शुक्लतरः । कृष्णम् अतिशेते कृष्णतरः । यदि द्वितीयान्तात् अतिशय्यमानात् कालः अतिशेते कालीम् कालितरः इति प्राप्नोति कालतरः इति च इष्यते । तथा काली अतिशेते कालम् कालतरः इति प्राप्नोति कालितरा इति च इष्यते । तथा गार्ग्यः अतिशेते गर्गान् गर्गतरः इति प्राप्नोति गार्ग्यतरः इति च इष्यते । तथा गर्गाः अतिशेरते गार्ग्यम् गार्ग्यतराः इति प्राप्नोति गर्गतराः इति च इष्यते । एवम् तर्हि प्रथमान्तात् स्वार्थिकः भविष्यति । कालः अतिशेते कालतरः । काली अतिशेते कालितरा । गार्ग्यः अतिशेते गार्ग्यतरः । गर्गाः अतिशेरते गर्गतराः । यदि प्रथमान्तात् स्वार्थिकः कुमारितरा किशोरितरा अव्यतिरिक्तम् वयः इति कृत्वा वयसि प्रथमे इति ङीप् प्राप्नोति । तरपा उक्तत्वात् स्त्रीप्रत्ययः न भविष्यति । टाप् अपि तर्हि न प्राप्नोति । उक्ते अपि हि भवन्ति एते टाबादयः । उक्तम् एतत् स्वार्थिकाः टाबादयः इति । ङीप् अपि तर्हि प्राप्नोति । एवम् तर्हि गुणः अभिधीयते । एवम् अपि लिङ्गवचनानि न सिध्यन्ति । शुक्लतरम् । शुक्लतरा । शुक्लतरः । शुक्लतरौ । शुक्लतराः इति । आश्रयतः लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति । गुणवचनानाम् हि शब्दानाम् आश्रयत लिङ्गवचनानि भवन्ति । शुक्लम् वस्त्रम् , शुक्ला शाटी शुक्लः कम्बलः , शुक्लौ कम्बलौ शुक्लाः कम्बलाः इति । यत् असौ द्रव्यम् श्रितः भवति गुणः तस्य यत् लिङ्गम् वचनम् च तत् गु अस्य अपि भविष्यति । अथ वा क्रिया अभिधीयते । एवम् अपि लिङ्गवचनानि न सिध्यन्ति । आश्रयतः लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति । एवम् अपि द्विवचनम् प्राप्नोति । यः च अतिशेते यः च अतिशय्यते उभौ तौ तस्य आश्रयौ भवतः । न एषः दोषः । कथम् । शेतिः अकर्मकः । अकर्मकाः अपि धातवः सोपसर्गाः सकर्मकाः भवन्ति । कर्मापदिष्टाः विधयः कर्मस्थभावकानाम् कर्मस्थक्रियाणम् वा भवन्ति कर्तृस्थभावकः च शेतिः । अथ यदि एव द्वितीयान्तात् उत्पत्तिः प्रथमान्तात् वा स्वार्थिकः अथ अपि गुणः अभिधीयते अथ अपि क्रिया किम् गतम् एतत् इयता सूत्रेण आहोस्वित् अन्यतरस्मिन् पक्षे भूयः सूत्रम् कर्तव्यम् । गतम् इति आह । कथम् । यदा तावत् द्वितीयान्तात् उत्पत्तिः प्रथमान्तात् वा स्वार्थिकः तदा कृत्यल्युटः बहुलम् इति एवम् अत्र ल्युट् भविष्यति । यदा गुणः अभिधीयते तदा न्यायसिद्धम् एव । यदा लपि क्रिया तदा अपि न्यायसिद्धम् एव । अथ वा अतिशाययति इति अतिशायनम् । कः प्रयोज्यार्थः । गुणाः गुणिनम् प्रयोजयन्ति गुणी वा गुणान् प्रयोजयति । कः पुनः इह शेत्यर्थः । इह यः यत्र भवति शेते असौ तत्र । गुणाः च गुणिनि शेरते । शेत्यर्थः कारितार्थः वा निर्देशः अयम् समीक्षितः । शेत्यर्थे न अस्ति वक्तव्यम् । कारितार्थे ब्रवीमि ते । गुणी वा गुणसंयोगात् गुणः वा गुणिना यदि अभिव्यज्येत संयोगात् कारितार्थः भविष्यति ।
KA II.414.15-415.17 Ro IV.205-209 kimantāt punaḥ utpattyā bhavitavyam . dvitīyāntāt atiśayyamānāt . śuklam atiśete śuklataraḥ . kṛṣṇam atiśete kṛṣṇataraḥ . yadi dvitīyāntāt atiśayyamānāt kālaḥ atiśete kālīm kālitaraḥ iti prāpnoti kālataraḥ iti ca iṣyate . tathā kālī atiśete kālam kālataraḥ iti prāpnoti kālitarā iti ca iṣyate . tathā gārgyaḥ atiśete gargān gargataraḥ iti prāpnoti gārgyataraḥ iti ca iṣyate . tathā gargāḥ atiśerate gārgyam gārgyatarāḥ iti prāpnoti gargatarāḥ iti ca iṣyate . evam tarhi prathamāntāt svārthikaḥ bhaviṣyati . kālaḥ atiśete kālataraḥ . kālī atiśete kālitarā . gārgyaḥ atiśete gārgyataraḥ . gargāḥ atiśerate gargatarāḥ . yadi prathamāntāt svārthikaḥ kumāritarā kiśoritarā avyatiriktam vayaḥ iti kṛtvā vayasi prathame iti ṅīp prāpnoti . tarapā uktatvāt strīpratyayaḥ na bhaviṣyati . ṭāp api tarhi na prāpnoti . ukte api hi bhavanti ete ṭābādayaḥ . uktam etat svārthikāḥ ṭābādayaḥ iti . ṅīp api tarhi prāpnoti . evam tarhi guṇaḥ abhidhīyate . evam api liṅgavacanāni na sidhyanti . śuklataram . śuklatarā . śuklataraḥ . śuklatarau . śuklatarāḥ iti . āśrayataḥ liṅgavacanāni bhaviṣyanti . guṇavacanānām hi śabdānām āśrayata liṅgavacanāni bhavanti . śuklam vastram , śuklā śāṭī śuklaḥ kambalaḥ , śuklau kambalau śuklāḥ kambalāḥ iti . yat asau dravyam śritaḥ bhavati guṇaḥ tasya yat liṅgam vacanam ca tat gu asya api bhaviṣyati . atha vā kriyā abhidhīyate . evam api liṅgavacanāni na sidhyanti . āśrayataḥ liṅgavacanāni bhaviṣyanti . evam api dvivacanam prāpnoti . yaḥ ca atiśete yaḥ ca atiśayyate ubhau tau tasya āśrayau bhavataḥ . na eṣaḥ doṣaḥ . katham . śetiḥ akarmakaḥ . akarmakāḥ api dhātavaḥ sopasargāḥ sakarmakāḥ bhavanti . karmāpadiṣṭāḥ vidhayaḥ karmasthabhāvakānām karmasthakriyāṇam vā bhavanti kartṛsthabhāvakaḥ ca śetiḥ . atha yadi eva dvitīyāntāt utpattiḥ prathamāntāt vā svārthikaḥ atha api guṇaḥ abhidhīyate atha api kriyā kim gatam etat iyatā sūtreṇa āhosvit anyatarasmin pakṣe bhūyaḥ sūtram kartavyam . gatam iti āha . katham . yadā tāvat dvitīyāntāt utpattiḥ prathamāntāt vā svārthikaḥ tadā kṛtyalyuṭaḥ bahulam iti evam atra lyuṭ bhaviṣyati . yadā guṇaḥ abhidhīyate tadā nyāyasiddham eva . yadā lapi kriyā tadā api nyāyasiddham eva . atha vā atiśāyayati iti atiśāyanam . kaḥ prayojyārthaḥ . guṇāḥ guṇinam prayojayanti guṇī vā guṇān prayojayati . kaḥ punaḥ iha śetyarthaḥ . iha yaḥ yatra bhavati śete asau tatra . guṇāḥ ca guṇini śerate . śetyarthaḥ kāritārthaḥ vā nirdeśaḥ ayam samīkṣitaḥ . śetyarthe na asti vaktavyam . kāritārthe bravīmi te . guṇī vā guṇasaṃyogāt guṇaḥ vā guṇinā yadi abhivyajyeta saṃyogāt kāritārthaḥ bhaviṣyati .
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.